Category: MediaMax.am

2026թ. օգոստոսի 17-ին հայտնի դարձավ, որ «Ավրորա» մրցանակի Ընտրող հանձնաժողովին է միացել Washington Post-ի սյունակագիր Դեյվիդ Իգնեշիուսը։ Այդ առիթով «Ավրորա» մարդասիրական նախաձեռնության համահիմնադիր եւ Տնօրենների խորհրդի նախագահ Նուբար Աֆեյանն ասել է.

 

«Ի սկզբանե Դեյվիդը եղել է «Ավրորայի» ընկերը։ Ինչպես մեր համայնքի շատ անդամներ, նրա ընտանիքը նույնպես ունի վերապրումի իր պատմությունը, բայց հետ նայելու փոխարեն նա որոշեց հայացքն ուղղել դեպի ապագա։ Ավելին, նա հանձնաժողով է բերում տասնամյակներ շարունակ աշխարհի ամենաբարդ տարածաշրջաններում կատարած իր լրագրողական փորձը եւ համաշխարհային մոտեցումը»:

 

Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում հատված 2025 թվականին հրապարակված Արա Թադեւոսյանի ««Ռուբեն Վարդանյան. «Դոն Կիխոտն» ու «վիշապները»» գրքից:

 

***

 

«Ավրորա» մրցանակի առաջին արարողությունը Երեւանում կայանալու էր 2016 թվականի ապրիլի 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանության 101-րդ տարելիցի օրը: 

 

Այն վարում էին օպերային երգչուհի Հասմիկ Պապյանը եւ Washington Post թերթի սյունակագիր, հայտնի գրող եւ հրապարակախոս, ծագումով հայ Դէվիդ Իգնեշիուսը: Ամերիկյան լրագրության լեգենդներից մեկը համարվող Իգնեշիուսի հետ նամակագրության միջոցով շփվել էի 2014 թվականին։

Հասմիկ Պապյանն ու Դէվիդ Իգնեշիուսը Երեւանում 2016թ. ապրիլին

Լուսանկարը` «Ավրորա»

Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցից մեկ տարի առաջ «Մեդիամաքս»-ը նախաձեռնել էր «100 վայրկյան» նախագիծը: Վերցրել էինք Հայաստանի ազգային արխիվի կողմից հրատարակված Ցեղասպանության վերապրողների վկայությունները, առանձնացրել 100 վայրկյան տեւողությամբ հատվածներ եւ տարբեր ազգությունների հայտնի մարդկանց առաջարկել կարդալ դրանք առաջին դեմքից՝ իրենց «նույնացնելով» վերապրողների հետ: Երբ դա հնարավոր էր, մասնակիցներին խնդրում էինք վկայությունը կարդալ իրենց մայրենի լեզվով: 

 

Դէվիդ Իգնեշիուսին եւս առաջարկել էինք մասնակցել նախագծին: Նախնական դրական պատասխան տվեց, բայց երբ պիտի սկսեինք քննարկել նկարահանումը կազմակերպելու տեխնիկական հարցերը, այսպիսի նամակ ստացա.

 

«Խոսեցի հայրիկիս հետ, եւ եկանք այն մտքին, որ Ցեղասպանության հարյուրամյակի առիթով ես պետք է իմ խոսքն ասեմ, այլ ոչ թե կարդամ արխիվից վերցրած վկայություններ: Ներողություն եմ խնդրում, բայց պետք է հրաժարվեմ»:

 

Դէվիդ Իգնեշիուսի հայրը սովորական մարդ չէ. նա աշխատել է ԱՄՆ նախագահներ Ջոն Քենեդիի եւ Լինդոն Ջոնսոնի վարչակազմերում՝ որպես պաշտպանության նախարարի տեղակալ, իսկ 1967-ին նշանակվել է ԱՄՆ նավատորմի նախարար: 2019-ին նրա անունով են կոչել ամերիկյան հրթիռային հածանավերից մեկը՝ USS Paul Ignatius-ը:

Փոլ Իգնեշիուսը 2019 թվականին՝ ռազմանավն իև անունով անվանակոչելու արարողության ժամանակ

 

Կապի մեջ էինք նաեւ ամերիկաբնակ դերասանուհի Անժելա Սարաֆյանի հետ: Նա առաջարկել էր կարդալ իր նախնիների պատմությունը, եւ Դէվիդ Իգնեշիուսին գրեցի, որ պատրաստ ենք ձայնագրել այն տեքստը, որն ինքը ճիշտ կհամարի: Ի վերջո ոչ Անժելա Սարաֆյանին, ոչ էլ Դէվիդ Իգնեշիուսին մեր նախագծում չունեցանք:

 

2019 թվականին Newmag-ը հայերեն հրատարակել է Փոլ Իգնեշիուսի հուշերը՝ «Հիմա մասամբ գիտեմ»: 

 

Իսկ 2009 թվականին Դէվիդ Իգնեշիուսը Դավոսի համաշխարհային համաժողովի պանելային քննարկումներից մեկի մոդերատորն էր: Մասնակիցների թվում էին Իսրայելի նախագահ Շիմոն Պերեսը եւ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Էրդողանը: Դժգոհ մնալով Պերեսի ելույթից՝ Էրդողանը չափազանց էմոցիոնալ կերպով մոդերատորից պահանջեց իրեն մեկ րոպե տրամադրել՝ արձագանքելու համար: Իսկ երբ այդ ժամանակը լրացավ, եւ Իգնեշիուսը փորձեց կանգնեցնել Էրդողանին, վերջինս վեր կացավ ու գնաց: Ի դեպ, քննարկման թեման Գազայում տիրող իրավիճակն էր:

Դէվիդ Իգնեշիուսը, Ռեջեփ Էրդողանը, Շիմոն Պերեսը եւ Բան Կի Մունը Դավոսում 2009թ. հունվարի 29-ին

Լուսանկարը` REUTERS

Ես նախախնամություններին չեմ հավատում, բայց այսօր՝ 2025 թվականի փետրվարի 10-ին, երբ գրում եմ այս գլուխը, The Washington Post-ում հրապարակվել է Դէվիդ Իգնեշիուսի հոդվածը, որում նա հիշեցրել է, որ Թրամփն առաջարկել է նպաստել խաղաղության կնքմանը Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ եւ առաջարկել է սկսել Ադրբեջանում պահվող քաղաքական բանտարկյալ Ռուբեն Վարդանյանին ազատ արձակմանն աջակցելուց։

 

«Պետք է պարզ ասեմ, որ ես Վարդանյանի գործի չեզոք դիտորդ չեմ։ Նա իմ ընկերն է, եւ ես 2016 թվականից անվճար վարել եմ «Ավրորա»-ի ամենամյա մրցանակաբաշխության արարողությունը։ Սա անձնական է. հորս ընտանիքը հայկական է եւ «Ավրորա»-ին օգնելով՝ ես ցանկացել եմ կիսել իմ երախտագիտությունը նրանց հանդեպ, ովքեր օսմանյան ժամանակներում փրկել են իմ նախնիներին»,- գրել էր նա։

 

«Ռուբեն Վարդանյան. «Դոն Կիխոտն» ու «վիշապները»» գիրքը կարող եք գնել առցանց այս հղումով, ինչպես նաեւ Երեւանի գրախանութներում:

Երեւան: Մեդիամաքս: Ազգությամբ թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամը հայտարարել է, որ 2027 թվականի հունվարին լույս կտեսնի իր նոր՝ «Բռնության կայսրություն. Հայոց ցեղասպանության նոր պատմություն» գիրքը:

«Հայոց ցեղասպանության թեմայով զբաղվում եմ 1991 թվականից։ Հեշտ է ասել՝ ավելի քան 35 տարի։ Այս տարիների ընթացքում եղել են գրքեր, հոդվածներ, գիտաժողովներ եւ երիտասարդ գիտնականների նոր սերունդ։

Թերեւս այս ընթացքում ինձ հաջողվել է շարժել ընդամենը մեկ փոքրիկ քար հսկայական ժայռապատի մեջ։ Ու ես որոշեցի մեկ գրքում հավաքել այն ամենը, ինչ սովորել եմ ավելի քան երեսունհինգ տարվա հետազոտությունների ընթացքում։ 

Արդյունքը «Empire of Violence: A New History of the Armenian Genocide» («Բռնության կայսրություն. Հայոց ցեղասպանության նոր պատմություն») գիրքն է։

 

Բնականաբար, չէի կարող ընդգրկել բոլոր թեմաները։ Սակայն փորձել եմ պատմել 1878-ից մինչեւ 1930-ական թվականների ժամանակաշրջանի պատմությունը՝ պատմական շարունակականության նոր ընկալման միջոցով։ Ընդ որում՝ փորձել եմ հայկական փորձառությունը տեղավորել բռնության ավելի լայն պատմության համատեքստում՝ ուշադրություն դարձնելով ոչ միայն հայերին, այլեւ հույներին եւ ասորիներին։

Գրքում ներկայացված են բազմաթիվ նոր եւ քիչ հայտնի վկայություններ՝ կապված համիդյան ժամանակաշրջանի, 1909 թվականի Ադանայի ջարդերի, 1914-1918 թվականների իրադարձությունների եւ դրանց հետեւանքների հետ։ Կարծում եմ՝ կարող եմ վստահորեն ասել, որ արդյունքում իսկապես ստացվել է Հայոց ցեղասպանության «նոր պատմություն»։

Երիտասարդ սերնդի գիտնականների աշխատանքը եւ նրանց նոր բացահայտումները գրքում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում։

Գիրքը հրատարակելու է Princeton University Press-ը՝ ԱՄՆ-ի ամենահեղինակավոր ակադեմիական հրատարակչություններից մեկը», – նշել է Թաներ Աքչամը։ 

Երեւան: Մեդիամաքս: Թուրքիայի եւ ԱՄՆ նախագահներ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանն ու Դոնալդ Թրամփը հեռախոսազրույցի ընթացքում քննարկել են երկկողմ հարաբերությունները, ինչպես նաեւ տարածաշրջանային ու գլոբալ իրադարձությունների հարցեր:

«Ընդգծելով Իրանի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ լարվածության կարգավորման հարցում դիվանագիտության առավելագույն օգտագործման կարեւորությունը՝ նախագահ Էրդողանը բանակցությունների շարունակության հույս է հայտնել եւ նշել, որ Թուրքիան կշարունակի աջակցել խաղաղության հասնելու ջանքերին:

Նախագահ Էրդողանը հայտնել է, որ Պակիստանի եւ Սաուդյան Արաբիայի հետ ստորագրված Համատեղ պաշտպանության համաձայնագրի շնորհիվ մենք ամուր դիրքորոշում ենք ցուցադրում ենք տարածաշրջանային կայունության եւ անվտանգության ապահովման հարցում»,- ասված է Թուրքիայի նախագահի մամուլի ծառայության հաղորդագրության մեջ։ 

Ժամանակակից արվեստի ցուցահանդեսում երբեմն ամենակարեւորը կարող է լինել ոչ թե այն, թե ինչ է ցուցադրված, այլ՝ ինչու, ինչպես եւ ինչ համատեքստում է այն ցուցադրված։ Կուրատորը (համադրողը) այս գործընթացում այլեւս միայն արվեստի գործերը ընտրող եւ տարածքում դասավորող մասնագետ չէ․ նա ինքն է ստեղծում գաղափարական կապեր, կառուցում պատմություն եւ, որոշ դեպքերում, դառնում մշակութային իրադարձության հեղինակ։

Վիկտոր Միզիանո

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Երեւանում դասախոսությամբ հանդես է եկել կուրատոր, արվեստաբան եւ մշակույթի տեսաբան Վիկտոր Միզիանոն։ Դասախոսությունը տեղի է ունեցել «Մշակույթի լուսաբանում. միջազգային փորձ» կրթական սեմինարների շարքի շրջանակում, ԱՐԷ մշակութային հիմնադրամի եւ Ժամանակակից արվեստի ինստիտուտի նախաձեռնությամբ՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական համայնքների բաժանմունքի աջակցությամբ։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Վիկտոր Միզիանոյի համար կուրատորությունը նախեւառաջ մտավոր եւ հեղինակային պրակտիկա է, ոչ թե տեխնիկական հմտությունների հավաքածու։ 

 

Հենց սկզբում շեշտում է, որ իր դասախոսությունը չի լինելու «ինչպես գրել կուրատորական նախագիծ» կամ «ինչպես կազմել ցուցահանդեսի բիզնես-պլան»։ Փոխարենը նա փորձել է ցույց տալ, թե ինչու է ընդհանրապես առաջացել կուրատորի՝ որպես ինքնուրույն մշակութային հեղինակի կերպարը։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Պատմությունը սկսվում է 1960-ականներից, երբ արվեստի գործի եւ դրա ցուցադրման ավանդական հարաբերությունը սկսեց փոխվել։ Եթե նախկինում ցուցահանդեսը հիմնականում ենթադրում էր արդեն ստեղծված արվեստի գործերի ներկայացում, ապա նոր պրակտիկաներում հենց ցուցադրության գործընթացը կարող էր դառնալ արվեստի մաս։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Որպես օրինակ՝ Վիկտոր Միզիանո ներկայացրել է Հարալդ Զեեմանի 1969 թվականի «When Attitudes Become Form» ցուցահանդեսին, որը հետագայում դարձավ կուրատորական պատմության սկիզբը։ Այստեղ արվեստագետներին առաջարկվում էր ստեղծել հատուկ նախագծեր, աշխատել ցուցասրահում, փոփոխել եւ զարգացնել իրենց աշխատանքները հենց ցուցադրության ընթացքում։

 

Այսպիսով, ցուցասրահը դադարում էր լինել միայն պատրաստի աշխատանքների «պահոց»։ Այն վերածվում էր գործընթացի, որտեղ հանդիսատեսը կարող էր ոչ միայն 

նայել ստեղծված օբյեկտին, այլեւ հայտնվել արվեստի ստեղծման ընթացքի մեջ։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Միզիանոն ներկայացրել է նաեւ այնպիսի օրինակներ, որտեղ արվեստի գործը փաստացի դուրս էր գալիս իր սովորական ֆիզիկական սահմաններից։ Մի դեպքում աշխատանքը ենթադրում էր արվեստագետի հետ հեռախոսային կապ, մեկ այլ դեպքում՝ ցուցասրահի պատի կամ տարածքի ֆիզիկական փոփոխություն։ Այս օրինակներում արվեստի արժեքը միայն առանձին օբյեկտի մեջ չէր. այն առաջանում էր գործողության, կապի, համատեքստի եւ տեղի ունեցած իրադարձության միջոցով։

Վիկտոր Միզիանո

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

«Այս ամենի արդյունքում ցուցահանդեսը կորցնում է այն պատկերացումը, որ այնտեղ ներկայացվածը ինքնին արժեքավոր օբյեկտ է», – այս տրամաբանությամբ նա նկարագրում է այն շրջադարձը, որը փոխեց ցուցադրության մշակույթը։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Միզիանոյի ներկայացրած կուրատորական պրակտիկայի հիմքում մեկ բառ հատկապես ընդգծված էր՝ քննադատական կասկած։

Վիկտոր Միզիանո

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Նրա խոսքով՝ կուրատորական մտածողությունը սկսվում է այն պահից, երբ մասնագետը կասկածի տակ է դնում արդեն գոյություն ունեցող ձեւերը, սեփական պրակտիկան եւ այն ինստիտուտները, որոնց ներսում աշխատում է։ Այդ պատճառով կուրատորը չի կարող սահմանափակվել ցուցահանդեսի տեխնիկական կազմակերպմամբ։ Նրա աշխատանքը ենթադրում է մեթոդի ստեղծում՝ որոշել, թե ինչ կապեր պետք է առաջանան տարբեր աշխատանքների, գաղափարների, տարածքի, պատմության եւ հանդիսատեսի միջեւ։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այս իմաստով կուրատորը որոշակիորեն մոտենում է արվեստագետի, ռեժիսորի կամ հեղինակի կարգավիճակին։ Ըստ Միզիանոյի՝ ժամանակի ընթացքում յուրաքանչյուր կուրատորի մոտ ձեւավորվում է սեփական մոտեցումը եւ ցուցահանդեսի կատալոգից կամ տարածքի կազմակերպումից հնարավոր է ճանաչել, թե ով է դրա հեղինակը։

 

Միզիանոն անդրադարձել է նաեւ Մարսել Բրոդերսի հայտնի նախագծին, որը խաղարկում էր հենց թանգարանի գաղափարը։ Արտաքուստ այն հիշեցնում էր դասական թանգարան՝ ցուցափեղկերով, առարկաներով եւ դասավորվածությամբ։ 

 

Սակայն ներկայացված էին ամենատարբեր իրեր ու պատկերներ, որոնք կապված էին արծվի պատկերագրության հետ՝ առանց այն դասական «գլուխգործոցների» արժեքի, որը սովորաբար ակնկալում ենք թանգարանից։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այստեղ կուրատորական կամ գեղարվեստական ժեստը հենց թանգարանային ինստիտուտի պարոդիան էր։ Ցուցահանդեսը կարծես օգտագործում էր ցուցադրության ավանդական լեզուն՝ դրա իսկ տրամաբանությունը հարցականի տակ դնելու համար։

 

Կուրատորը հենց այս նոր մշակութային արտադրության հետաքրքիր կերպարներից մեկն է։ Նրա հիմնական «արտադրանքը» հաճախ ոչ թե առանձին առարկան է, այլ իմաստների եւ հարաբերությունների համակարգը։

 

Միզիանոյի խոսքում կուրատորը ոչ թե այն մարդն է, ով պարզապես որոշում է՝ ինչ ցուցադրել, այլ նա, ով ստիպում է վերանայել՝ ինչ ենք տեսնում, ինչպես ենք տեսնում եւ ինչու ենք դա տեսնում հենց այդպես։ 

 

Աստղիկ Հովհաննեսով

 

Լուսանկարները՝ Դավիթ Ղահրամանյանի

 

 

 

 

IDBank-ը, Ֆինանսական համակարգի հաշտարարի գրասենյակը և Մեդիամաքսը ամփոփել են ս.թ. օգոստոսի 11-ից օգոստոսի 15-ն անցկացված Մասնակցի՛ր VMF Vanadzor Half Marathon 2026-ին թեստ-խաղի արդյունքները:

 

Գրանցված մասնակիցներից բոլոր 8 հարցերին ճիշտ է պատասխանել 8 հոգի. 

 

•    Գրետա Ղազարյանը

•    Վլադիմիր Քառյանը

•    Գագիկ Եղիկյանը

•    Ալեքսան Կլեկչյանը

•    Արման Գեւորգյանը

•    Արսիան Մովսեսյանը

•    Միխայիլ Լոպատինը

•    Սեյրան Ավետիսյանը

 

Նախապես հայտարարվել էր, որ մրցանակային տոմսերի քանակը հինգն է եւ եթե բոլոր հարցերին ճիշտ կպատասխանի հինգից ավել մասնակից, նրանց միջեւ կանցկացվի «կույր» վիճակահանություն։ Չնայած դրան, IDBank-ը եւ Ֆինանսական համակարգի հաշտարարի գրասենյակը որոշել ել օգոստոսի 23-ին Վանաձորում կայանալիք VMF Vanadzor Half Marathon-ի 5 կմ (Open Run) մրցավազքի մասնակցության տոմս տրամադրել հարցերին ճիշտ պատասխանած բոլոր 8 մասնակիցներին:

 

Ստորեւ ներկայացված են թեստ-խաղի հարցերն ու ճիշտ պատասխանները:

 

***

 

Ո՞րն է Ֆինանսական համակարգի հաշտարարի գրասենյակի հիմնական դերը։

 

Կոչված է լուծելու սպառողների և ֆինանսական կազմակերպությունների միջև առաջացած վեճերը:

 

Ո՞ր դեպքն է առավել համապատասխան Հաշտարարին դիմելու համար։

 

Բանկը սխալ է հաշվարկել վարկի տոկոսները կամ վճարները

 

Ապահովագրության պայմանագիր կնքելիս ո՞րն է ապահովագրական գումարը։

 

Այն Ձեզ հատուցվելիք առավելագույն գումարն է:

 

Ի՞նչ է ավանդը։

 

Բ. Գումար, որը հաճախորդը վստահում է բանկին՝ պահելու և շահավետ պայմաններով 

ավելացնելու նպատակով    :

 

Բանկը վարկի չափը որոշում է կախված հաճախորդի … ։

 

Եկամտից ու վարկային պատմությունից

 

Ո՞ր տարբերակն է ճիշտ ներկայացնում BNPL համակարգը։

 

Ծառայություն, որը թույլ է տալիս գնում կատարել հիմա, իսկ գումարը վճարել ավելի 

ուշ կամ մաս-մաս

 

Այս տարբերակներից ո՞ր բնորոշումն է ճիշտ էլեկտրոնային փողի համար։

 

Թվային դրամապանակում պահվող գումար, որով կարելի է կատարել վճարումներ և փոխանցումներ

 

Ո՞րոնք են ֆինանսական զեղծարարության ամենատարածված տեսակները։

 

Հեշտ եկամուտ խոստացող առաջարկ, շտապեցնող հրահանգ, անձնական կամ բանկային տվյալներ պահանջող հաղորդագրություն:

 

 

 

 

Ներկայացնում ենք Մերձավոր Արեւելքի քաղաքականության խորհրդի ավագ գիտաշխատող, Վաշինգտոնում գործող New Lines Institute for Strategy and Policy-ի ավագ տնօրեն Քամրան Բոխարիի Russia Lost Armenia. So Did Iran հոդվածի թարգմանությունը: 

 

Քամրան Բոխարի

 

Հայաստանի առաջիկա սահմանադրական հանրաքվեն կարող է լուրջ մարտահրավեր դառնալ Թեհրանի համար, որը շահագրգռված է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ լարվածության պահպանմամբ։

 

Ռուսաստանի՝ Հարավային Կովկասում իր վերահսկողությունը վերականգնելու փորձերը ձախողվում են, իսկ դրա հետեւանքները զգացվում են Մոսկվայի սահմաններից այն կողմ։ Իրանը նույնպես փաստացի կորցրել է իր հյուսիսային հենարանը՝ այն զիջելով ԱՄՆ-Թուրքիա-Ադրբեջան առանցքին, եւ առայժմ արդյունավետ հակազդեցության միջոցներ չի գտնում։ Նույնիսկ շարունակելով մնալ իրանական հարձակումների հավանական թիրախ՝ Պարսից ծոցի արաբական երկրներն Անդրկասպյան տարածաշրջանը ավելի ու ավելի դիտարկում են որպես Իսլամական Հանրապետության ազդեցությանը հակակշռելու կարեւոր գործիք։ Այն, ինչ երկար տարիներ համարվում էր Ռուսաստանի եւ Իրանի ազդեցության գոտի, այսօր արագորեն վերածվում է նրանց մրցակիցների միջանցքի։ 

 

Հուլիսի 31-ին Կասպից ծովում իրանական նավին հասցված ուկրաինական հարվածը ցույց տվեց, որ Կիեւը ռազմական գործողություններն ընդլայնում է մարտադաշտից դուրս՝ թիրախավորելով Ռուսաստան-Իրան գործընկերության առանցքային լոգիստիկ ենթակառուցվածքները։ Կասպից ծովի ավազանում ուժ կիրառելով՝ Ուկրաինան մարտահրավեր նետեց այն միջանցքին, որը Մոսկվան եւ Թեհրանը համարում էին ռազմական բեռների եւ երկակի նշանակության ապրանքների անվտանգ փոխադրման ուղի։ 

 

Ավելի լայն իմաստով՝ այս միջադեպը ընդգծեց եվրոպական եւ մերձավորարեւելյան թատերաբեմերի միջեւ աճող փոխկապակցվածությունը։ Իրանի աջակցությունը Ռուսաստանին նրան դարձրել է ուկրաինական հարվածների ավելի անմիջական թիրախ։ Միաժամանակ, հարվածը բարձրացրեց այն հավանականությունը, որ Կասպից ծովը կարող է վերածվել եւս մեկ հակամարտության գոտու՝ կապելով Ուկրաինայի պատերազմը Իրանի մասնակցությամբ ծավալվող ավելի լայն տարածաշրջանային դիմակայության հետ։

Լուսանկարը` REUTERS

Իրանական ռեժիմի տեղեկատվական արշավը փորձում է հաղթանակի տպավորություն ստեղծել՝ ներկայացնելով, թե երկիրը «հաղթեց» ԱՄՆ-ի եւ Իսրայելի հետ առճակատման մեջ։ Սակայն ռազմավարական իրականությունը բոլորովին այլ պատկեր է ցույց տալիս։ Պատերազմից զգալիորեն թուլացած Ռուսաստանն այլեւս ի վիճակի չէ ապահովել այն հյուսիսային բուֆերը, որի վրա երկար ժամանակ հենվում էր Իրանը։ Արդյունքում, Իսլամական Հանրապետության հյուսիսային սահմանները դարձել են առավել խոցելի։ Միաժամանակ, Իրանի հարաբերությունները Պարսից ծոցի արաբական պետությունների հետ աննախադեպ լարված են։ Իրավիճակը հատկապես սրվեց հունիսի 17-ի փոխըմբռնման հուշագրի տապալումից հետո, երբ Վաշինգտոնը վերսկսեց Իրանի դեմ հարվածները՝ ի պատասխան Թեհրանի կողմից հուլիսի 8-ին երեք նավերի վրա իրականացված հարձակումների։

 

Այդ ժամանակից ի վեր Միացյալ Նահանգները մի շարք հարվածներ է հասցրել Իրանին՝ աստիճանաբար ընդլայնելով թիրախների շրջանակը. ռազմական օբյեկտներից անցնելով նաեւ կամուրջներին, օդանավակայաններին եւ էներգետիկ ենթակառուցվածքներին։

 

Ի պատասխան Թեհրանը եւս ընդլայնել է հակամարտության աշխարհագրությունը։ Այն հարվածել է Քուվեյթի էլեկտրաէներգիայի եւ աղազրկման օբյեկտին, իսկ հուլիսի 17-ին հարձակվել է Հորդանանում տեղակայված ամերիկյան ռազմական բազայի վրա, ինչի հետեւանքով երեք ամերիկացի զինծառայող զոհվեց։

 

Իրանի աջակցությունը վայելող հուսիթները հուլիսի 13-ին հրթիռակոծեցին Սաուդյան Արաբիան, իսկ հուլիսի 17-ին բալիստիկ հրթիռ արձակեցին ամերիկյան ռազմական բազայի ուղղությամբ։ Անվտանգության իրավիճակի հետագա սրումն ավելի անմիջականորեն է ներգրավել միջուկային զենք ունեցող Պակիստանին։ Իսլամաբադը նախազգուշացրել է Թեհրանին, որ Սաուդյան Արաբիայի տարածքի դեմ ցանկացած նոր հարձակում՝ անկախ նրանից, այն կիրականացվի Իրանի, թե հուսիթների կողմից, կհանգեցնի 2025 թվականին Էր Ռիադի հետ ստորագրված փոխադարձ պաշտպանության համաձայնագրով ստանձնած իր պարտավորությունների կատարմանը։

Լուսանկարը` REUTERS

Պակիստանն ու Քուվեյթը քննարկում են պաշտպանական համագործակցության ընդլայնումը։ Հնարավոր համաձայնագիրը կարող է ներառել զորքերի տեղակայում, կործանիչ ավիացիայի եւ հակաօդային պաշտպանության ոլորտում համագործակցություն՝ էներգետիկ կապերի խորացման եւ ներդրումների ընդլայնման դիմաց։

 

Չնայած Թեհրանի վստահ հայտարարություններին՝ Իրանը ճնշման տակ է հայտնվել գրեթե բոլոր ուղղություններից, եւ հունիսի 7-ին Հայաստանում անցկացված համապետական ընտրությունների արդյունքները եւս այդ անբարենպաստ միտման մաս են կազմում։ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հաղթանակը հասարակության կողմից Կրեմլի հետ ասոցացվող քաղաքական ուժերի հստակ մերժում էր եւ լուրջ հարված Երեւանում իրեն առավել բարեկամ իշխանություն ձեւավորելու Մոսկվայի  ջանքերին։ Միաժամանակ, դա նաեւ անհաջողություն էր Թեհրանի համար, որի տարածաշրջանային ռազմավարությունը մեծապես հիմնված էր նույն աշխարհաքաղաքական առանցքի վրա՝ ուղղված Արեւմուտքի եւ Թուրքիայի ազդեցությանը հակազդելուն։ Փաշինյանի ընտրազանգվածը հենց այդ մոտեցումն էլ մերժեց։

 

Սակայն ընտրությունները ոչ թե ավարտ են, այլ նոր փուլի սկիզբ։ Առաջիկա զարգացումները ցույց կտան, թե արդյո՞ք Հայաստանի աստիճանական արեւմտամետ շրջադարձը անշրջելի կդառնա, եւ արդյոք հնարավոր կլինի վերջնականապես հաստատել կայուն խաղաղություն Ադրբեջանի հետ։ Ոչ պակաս կարեւոր է նաեւ այն, թե արդյոք Միացյալ Նահանգները կկարողանա այս հնարավորությունը վերածել երկարաժամկետ ազդեցության մի տարածաշրջանում, որը Ռուսաստանը երկար տարիներ դիտարկել է որպես իր ազդեցության գոտի, իսկ Իրանը՝ որպես կենսական ռազմավարական ցամաքային կամուրջ։ Վաշինգտոնն ու նրա Պարսից ծոցի դաշնակիցները պետք է ուշադիր հետեւեն Հայաստանի զարգացումներին եւ ակտիվորեն խրախուսեն Երեւանին շարունակել ընտրված ուղին։

 

Փաշինյանի գլխավորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացել է ձայների մոտ 49.8 տոկոսը։ Թեեւ այն պահպանել է մեծամասնությունը, այն նախորդ գումարման 71 մանդատից կորցրել է յոթը։ Ընդդիմությունը վիճարկել է ընտրությունների արդյունքները, մոբիլիզացրել իր կողմնակիցներին եւ դիմել Սահմանադրական դատարան։ Սակայն հուլիսի 4-ին դատարանը մերժել է հայցը՝ անփոփոխ թողնելով ընտրությունների արդյունքները։

 

Այս գործընթացը զարգանում է նուրբ դիվանագիտական ֆոնի ներքո։ Ընտրություններից հետո վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի առաջին արտասահմանյան այցը հուլիսի 6-ին Ռուսաստան էր, որտեղ նա հանդիպեց ՌԴ վարչապետ Միխայիլ Միշուստինին։ Միշուստինի ուղերձները ցույց տվեցին, որ Մոսկվան ուշադիր հետեւում է Հայաստանի նոր կառավարության քայլերին՝ հատկապես հաշվի առնելով քարոզարշավի արեւմտամետ ուղղվածությունը։ Կրեմլը, ամենայն հավանականությամբ, կշարունակի փորձել խորացնել հայ հասարակության ներսում առկա քաղաքական բաժանարար գծերը՝ հատկապես կենտրոնանալով Հայաստանի Սահմանադրությունը փոխելու հնարավոր նախաձեռնությունները խափանելու վրա։

Լուսանկարը` ՀՀ կառավարություն

Մոսկվայի հաջորդ նպատակը Հայաստանում իր դաշնակից քաղաքական ուժերի ընտրական պարտությունից հետո վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի նախաձեռնած սահմանադրական փոփոխությունները կանխելն է։ Այդ փոփոխությունները անհրաժեշտ են Ադրբեջանի հետ 2025 թվականին համաձայնեցված խաղաղության պայմանագրի վերջնական ստորագրման համար։ «Քաղաքացիական պայմանագիրը» չի ստացել սահմանադրական փոփոխություններ իրականացնելու համար անհրաժեշտ խորհրդարանական երկու երրորդի մեծամասնությունը, եւ հենց այս հանգամանքն է առանցքային նշանակություն ստանում։ Խնդրի հիմքում Հայաստանի գործող Սահմանադրության նախաբանն է, որը հղում է կատարում 1991 թվականի Անկախության հռչակագրին։ Այդ հռչակագիրն ընդունվել է Խորհրդային Միության փլուզման շրջանում, երբ Հայաստանը, Ադրբեջանը, ինչպես նաեւ Հարավային Կովկասի եւ Եվրասիայի մի շարք այլ հանրապետություններ հռչակեցին իրենց անկախությունը։

 

Սահմանադրության նախաբանում հիշատակվում է Հայաստանի եւ «Լեռնային Ղարաբաղի» վերամիավորումը։ «Լեռնային Ղարաբաղ» անվանումը ռուսական ծագում ունեցող տեղանուն է։ Այս տարածքը միջազգայնորեն ճանաչված է որպես Ադրբեջանի մաս, ինչն արտացոլված է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1993 թվականի 822, 853, 874 եւ 884 բանաձեւերում։ 

 

Հայաստանի գործող Սահմանադրության հետ կապված հիմնական խնդիրն այն է, որ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության ստորագրած ցանկացած խաղաղության համաձայնագիր կարող է պարտադիր չլինել ապագա իշխանությունների համար, եթե վերջիններս, հղում անելով սահմանադրական դրույթներին, փորձեն տարածքային պահանջներ ներկայացնել Ղարաբաղի նկատմամբ։ Եթե Սահմանադրությունը չվերանայվի, ապա խաղաղության համաձայնագիրը կմնա ընդամենը ժամանակավոր պայմանավորվածություն եւ չի դառնա երկարաժամկետ խաղաղության հիմք։

Լուսանկարը` Ֆոտոլուր

Ունենալով ընտրողների կողմից ստացված համոզիչ մանդատ՝ Նիկոլ Փաշինյանը քաղաքական առումով բավական ամուր դիրքեր ունի՝ սահմանադրական հանրաքվեն ներկայացնելու որպես խաղաղության հաստատմանն ուղղված համազգային նախաձեռնություն։ Փաշինյանի համար ամենաիրատեսական տարբերակը համագործակցություն ակնկալելը չէ ընդդիմությունից, քանի որ դա գրեթե անհնար է։ Փոխարենը, նա, ամենայն հավանականությամբ, կփորձի ձեւավորել սահմանափակ, կոնկրետ հարցերի շուրջ համագործակցություն: Ներկայացնելով այդ փոփոխությունները ոչ թե որպես քաղաքական զիջումներ, այլ որպես միջազգային հարաբերությունների կարգավորման համար անհրաժեշտ տեխնիկական նախապայմաններ՝ նա նվազեցնում է ընդդիմադիր պրագմատիկ պատգամավորների համար դրանց աջակցելու կամ առնվազն քվեարկությունից ձեռնպահ մնալու քաղաքական գինը։ 

 

Ահա այստեղ է, որ Վաշինգտոնը մտնում խաղի մեջ։ Թրամփի վարչակազմը կարող է ապահովել անհրաժեշտ դիվանագիտական աջակցությունը՝ օգտագործելով Երեւանի եւ Բաքվի հետ իր հարաբերությունները՝ սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտությունը ներկայացնելու որպես ավելի լայն կարգավորման մաս, որը կապված է «Թրամփի ուղու» հետ։ Հայաստանի սահմանադրական գործընթացին աջակցելը ոչ միայն արդյունավետ տարածաշրջանային դիվանագիտություն է, այլեւ ուղղակիորեն համապատասխանում է ԱՄՆ ռազմավարական շահերին այն պայմաններում, երբ Ռուսաստանն ու Իրանը Հարավային Կովկասում ունեն սահմանափակ ազդեցություն։ Արեւմուտքի աջակցությամբ ձեւավորվող տարածաշրջանային նոր կարգի շրջանակում խաղաղության ամրապնդումը, ենթակառուցվածքների զարգացումը եւ ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների խթանումը կարող են ամրապնդել ամերիկյան ազդեցությունը՝ այն ավելի կայուն եւ երկարաժամկետ դարձնելով, քան ցանկացած առանձին վարչակազմի քաղաքական ցիկլը։

 

Հնարավորությունները զգալի են՝ հետխորհրդային տարածքի ամենաբարդ եւ երկարատեւ սառեցված հակամարտություններից մեկի կարգավորում, ավելի անվտանգ ու բարեկեցիկ Հայաստան եւ ապացույց, որ խորհրդային ժամանակաշրջանից ժառանգված չլուծված վեճերը կարող են վերջնականապես կարգավորվել, այլ ոչ թե անվերջ փոխանցվել հաջորդ սերունդներին։ Մոսկվան արդեն քայլեր է ձեռնարկում այս հեռանկարը կանխելու համար, իսկ Թեհրանը մտահոգված հետեւում է զարգացումներին։ Այժմ գլխավոր հարցն այն է՝ արդյոք Վաշինգտոնը նույնպիսի հետեւողականությամբ կաշխատի այս հնարավորությունը իրականություն դարձնելու համար։

 

Թարգմանությունը՝ Դիանա Մանուկյանի

 

Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ: Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները: