Ալի Քերիմլին Ադրբեջանի նախկին պետքարտուղարն է։
Ալի Քերիմլի
Նախքան 2026 թվականի հունիսի ընտրություններում հաղթելը, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ութ տարի ղեկավարել էր Հայաստանը: Սակայն նախկինում նա հանդես չէր եկել այդպիսի հստակ եւ Ռուսաստանին այդ աստիճան նյարդացնող արտաքին քաղաքական ծրագրով:
Փաշինյանը կոչ արեց վերջ դնել Ռուսաստանից Հայաստանի կախվածությանը եւ ձգտել ավելի սերտ ինտեգրման Արեւմուտքի հետ: Նա նաեւ հրաժարվեց Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի նկատմամբ Հայաստանի տարածքային պահանջներից, ներառյալ Լեռնային Ղարաբաղը: Այժմ օրակարգում Ադրբեջանի հետ հաստատուն խաղաղությունն է եւ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորումը:
Ռուսաստանը զգալի ջանքեր է գործադրել Փաշինյանի վերընտրությունը կանխելու համար, այդ թվում՝ ի պաշտպանություն ռուսամետ թեկնածուների իրականացվող ապատեղեկատվական արշավների եւ առեւտրային սահմանափակումների միջոցով: Սակայն հայ ընտրողները չտրվեցին այդ սադրանքներին։ Թեեւ երկու խոշորագույն ռուսամետ կուսակցությունները բավարար ձայներ հավաքեցին խորհրդարան անցնելու համար, Փաշինյանի «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը մեծամասնություն ստացավ:
Այժմ Փաշինյանն ունի ժողովրդական մանդատ, որն անհրաժեշտ է տարածաշրջանային նոր ստատուս քվո ձեւավորելու համար, որտեղ Ռուսաստանի ազդեցությունը կշարունակի թուլանալ, իսկ Հարավային Կովկասի երկրները կստանան խաղաղություն, կայունություն եւ ԱՄՆ-ի ու Եվրամիության հետ համագործակցության նոր հնարավորություններ: Սա կարող է լավ նորություն լինել Ադրբեջանի համար, որն արդեն իսկ աշխատում է Արեւմուտքի հետ ռազմավարական գործընկերության կառուցման ուղղությամբ:
2026 թվականի փետրվարին Ադրբեջանը ԱՄՆ-ի հետ ստորագրեց ռազմավարական գործընկերության խարտիա: Թեեւ համաձայնագրի բովանդակային մասը բավականին սահմանափակ է, այն նկատելի քայլ է առաջ: Ադրբեջանն ընդլայնում է կապերը նաեւ ԵՄ-ի հետ՝ շեշտը դնելով տրանսպորտային, թվային, էներգետիկ եւ առեւտրային կապերի վրա:
Առաջին հայացքից այս ամենը բխում է Ադրբեջանի շահերից: Սակայն առանց համապատասխան պայմանների նման գործընկերությունները կարող են օգուտ չբերել ադրբեջանցիներին:
Լուսանկարը` REUTERS
Երկիրը ղեկավարվում է ավտորիտար ռեժիմի կողմից. Ալիեւների ընտանիքը բացարձակ իշխանությունը պահպահում է 1993 թվականից ի վեր: Ավելի քան երեք տասնամյակների ընթացքում Ալիեւների դինաստիան ամրապնդել է իր դիրքերը՝ ապամոնտաժելով ժողովրդավարական ինստիտուտները, խարխլելով դատական համակարգի անկախությունը, խեղաթյուրելով ընտրական համակարգը եւ ճնշելով անկախ լրատվամիջոցները, քաղաքացիական հասարակությունն ու ընդդիմադիր կուսակցությունները:
Չնայած այս ամենին՝ ադրբեջանցիները շարունակում են պայքարել ժողովրդավարության համար՝ հաճախ հսկայական անձնական կորուստների գնով: Այս տողերը ես կնոջս թելադրում եմ Պետական անվտանգության ծառայության քննչական մեկուսարանից: Ինձ ձերբակալել են անցյալ տարվա նոյեմբերին՝ աբսուրդային մեղադրանքներով:
Ձերբակալությունս երկարատեւ արշավի գագաթնակետը դարձավ: 20 տարի շարունակ ինձ արգելված էր լքել Ադրբեջանը: Մինչեւ ձերբակալությունը հինգ տարի ապրել էի սեփական տանս՝ ինտերնետի արգելափակման պայմաններում: Ինձ բերման եւ խոշտանգումների էին ենթարկում: Այժմ ինձ սպառնում է 12-ից 20 տարվա ազատազրկում՝ շինծու մեղադրանքով:
Ես մենակ չեմ: Ալիեւների ընտանիքի կառավարման օրոք հազարավոր ադրբեջանցիներ երկարաժամկետ ազատազրկում են կրել որպես քաղաքական բանտարկյալներ, տասնյակ հազարավորները տուժել են ոստիկանական բռնություններից, իսկ հազարավորները խոշտանգումների են ենթարկվել պարզապես ժողովրդավարության կոչեր հնչեցնելու համար: Ներկայում Ադրբեջանի բանտերում պահվում է 328 քաղբանտարկյալ, այդ թվում՝ 34 հայտնի լրագրող (նրանցից ինը՝ կանայք), ինչպես նաեւ քաղաքացիական հասարակության ակտիվիստներ, ընդդիմադիր առաջնորդներ եւ շարքային քաղաքացիներ։ Իմ տասնյակ մերձավորներ ձերբակալվել են շինծու մեղադրանքներով:
Այդուհանդերձ, մենք չենք հանձնվել եւ չենք հրաժարվել մեր ժողովրդավարական իդեալներից: Այսօր, ինչպես եւ միշտ, մենք պատրաստ ենք ցանկացած զոհողության՝ հանուն Ադրբեջանում ժողովրդավարության հաստատման:
ԱՄՆ-ը եւ Եվրոպան պատասխանատվություն չեն կրում Ադրբեջանի ժողովրդավարացման համար: Սակայն դա չի նշանակում, թե նրանք պետք է հրաժարվեն սեփական սկզբունքներից՝ աչք փակելով երկրում տեղի ունեցող զանգվածային բռնաճնշումների եւ ժողովրդավարության ապամոնտաժման վրա:
Ալիեւի ռեժիմը, թերեւս, ենթադրում է, որ օժտված է արեւմտյան գործընկերների վրա ազդեցության բավարար լծակներով, որպեսզի ստիպի նրանց անտեսել այս փաստերը եւ գործարքներ կնքել սեփական պայմաններով։ Սա հատկապես վերաբերում է Եվրոպային. Ադրբեջանը գազ է մատակարարում եվրոպական 16 երկրների, իսկ նավթ՝ 20-ին, ինչը նրան դարձնում է ԵՄ էներգետիկ անվտանգության կարեւոր տարր: Ավելին, Ադրբեջանի տարածքով է անցնում «Միջին միջանցքը»՝ Արեւմտյան Չինաստանի եւ Եվրոպայի միջեւ ամենակարճ երթուղին:
Լուսանկարը` REUTERS
Սակայն ԵՄ-ն եւ ԱՄՆ-ը կարող են եւ պետք է դիմակայեն դրան՝ ապահովելով, որ ռազմավարական գործընկերությունները կառուցվեն արեւմտյան արժեքների ու սկզբունքների հիման վրա՝ միջազգային իրավունքին համապատասխան: Նրանք առնվազն պարտավոր են ադրբեջանական իշխանություններից պահանջել մարդու իրավունքների եւ ազատությունների ոլորտում ստանձնած պարտավորությունների կատարում, որոնք ամրագրված են ՄԱԿ-ի կոնվենցիաներում, որոնք Ադրբեջանը ստորագրել եւ վավերացրել է:
Ես հաստատապես համոզված եմ. եթե ադրբեջանցի ժողովրդին տրվեին հիմնարար իրավունքներ եւ ազատություններ, նա առաջին իսկ հնարավորության դեպքում կհրաժարվեր դինաստիական ավտորիտար կառավարումից: Մենք կվերականգնեինք ժողովրդավարական հանրապետությունը, որը հիմնադրել էին մեր նախնիները 108 տարի առաջ՝ առաջինն իր տեսակի մեջ ողջ Արեւելքում եւ մուսուլմանական աշխարհում: Ռեժիմը նույնպես հասկանում է դա. հենց այդ պատճառով է այն ընտրությունները վերածել ֆարսի, արգելել խաղաղ հավաքները եւ բանտերը լցրել այլախոհներով:
Ադրբեջանցիները ցանկանում են ավելի սերտ ինտեգրում Արեւմուտքի հետ, բայց առաջին հերթին մենք ուզում ենք, որ հարգվեն մեր հիմնարար իրավունքներն ու ազատությունները: Ռազմավարական համագործակցությունը պայմանավորելով ժողովրդավարական նորմերին եւ միջազգային իրավունքին Ադրբեջանի հավատարմությամբ՝ ԱՄՆ-ը եւ Եվրոպան կարող էին օգնել հասնելու թե՛ մեկին, թե՛ մյուսին:
Թարգմանությունը՝ Մարթա Սեմյոնովայի
Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ: Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:
Copyright: Project Syndicate, 2026.
