Հայաստանը պատրաստվում է ներդնել բջջային հեռախոսների IMEI կոդերի պետական գրանցման համակարգ՝ այն հիմնավորելով ստվերի կրճատմամբ, անվտանգության և կիբեռանվտանգության բարձրացմամբ:
Մանրամասները՝
Ստվերի կրճատո՞ւմ, անվտանգությո՞ւն․ IMEI համակարգի ներդրման ակնկալիքները կան, հիմնավորումները՝ ոչ
The post IMEI համակարգի ներդրման ակնկալիքները կան, հիմնավորումները՝ ոչ appeared first on FIP.AM.
Փաստը միշտ չէ, որ ամբողջ պատմությունն է։ Երբ իրական փաստին ավելանում են կեղծ կամ չափազանցված պնդումներ, ծնվում է նարատիվ, որը կարող է փոխել մեր ընկալումը։
«Հասկանալ FIMI-ն» շարքի հերթական տեսանյութում պարզ օրինակներով ցույց ենք տալիս, թե ինչպես են նարատիվները ծնվում, տարածվում և ազդում մեզ վրա։
Այս շարքի նախորդ տեսանյութերը՝
Հետամտումը (stalking), անչափահասների նկատմամբ գրումինգը (grooming), տուժողի խնդրանքով սպանությունը (էվթանազիա), կրիպտոակտիվների շուկայում գհնային չարաշահումներ․ սրանք այն նոր արարաքներից մի քանիսն են, որոնք վերջին տարիներին ներմուծվել են ՀՀ քրեական օրենսգիրք ու քրեականացվել։
«Փաստերի ստուգման հարթակը» ուսումնասիրել է նոր Քրեական օրենսգրքի ընդունումից հետո կատարված փոփոխությունները և ներկայացնում է, թե 2022 թվականից հետո ինչ նոր հանցակազմեր են ավելացվել և ինչ խնդիրներ են կոչված լուծելու դրանք։
2021 թվականի մայիսի 5-ին Ազգային ժողովն ընդունեց Հայաստանի Հանրապետության նոր Քրեական օրենսգիրքը, որը 2022 թվականի հուլիսի 1-ից մտավ ուժի մեջ՝ փոխարինելով 2003 թվականից գործող նախկին օրենսգրքին։
Նոր օրենսգրքի ընդունման նպատակն էր արդիականացնել քրեական օրենսդրությունը, լրացնել նախկին կարգավորումների բացերը, բարձրացնել քրեական արդարադատության արդյունավետությունը, ապահովել մարդու իրավունքների պաշտպանությունը և կատարել Հայաստանի ստանձնած միջազգային պարտավորությունները։
Նոր օրենսգրքով առաջին անգամ Հայաստանում.
Նոր օրենսգիրքն առաջին անգամ նախատեսեց պատասխանատվություն մի շարք արարքների համար։ Դրանց թվում են.
Վերջինը վերաբերում է այն դեպքերին, երբ անձը պարբերաբար հետապնդում, հետևում կամ անհանգստացնում է մեկ այլ անձի՝ խաթարելով նրա բնականոն կյանքը։
Նոր օրենսգրքով առանձին հանցակազմ դարձավ նաև 16 տարին չլրացած անձին սեռական հարաբերության, սեքսուալ բնույթի այլ գործողությունների կամ մանկական պոռնոգրաֆիա ստեղծելու առաջարկը, որը միջազգային պրակտիկայում հայտնի է որպես grooming (Քրեական օրենսգրքի 202-րդ հոդված)։
Նոր Քրեական օրենսգիրքը համալրվեց նաև տնտեսության դեմ ուղղված նոր հանցակազմերով, այդ թվում՝
2024 թվականին օրենսգրքում առաջին անգամ առանձին հավելվածով համակարգվեցին այն հանցագործությունները, որոնք համարվում են կիբերհանցագործություններ։
Այդ ցանկում ներառվեցին.
Բացի այդ, կիբերհանցագործությունների ցանկում ընդգրկվեցին նաև տեղեկատվական կամ հաղորդակցական տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ կատարվող հեղինակային իրավունքի խախտումները, մանկական պոռնոգրաֆիայի առանձին ձևերը և ՏՏ կիրառմամբ ատելության խոսքի տարածման որոշ դեպքեր։
2025 թվականի հուլիսի 3-ին ընդունված ՀՕ-256-Ն օրենքով փոփոխվեց Քրեական օրենսգրքի 254-րդ հոդվածը («Գողություն»)։
Փոփոխությամբ ավելի խիստ պատիժ սահմանվեց տրանսպորտային միջոցների բաղադրիչ մասերի, սարքերի կամ սարքավորումների գողությունների համար, ինչը, ՆԳՆ-ի փոխանցմամբ, պայմանավորված էր վերջին տարիներին այդ հանցատեսակի զգալի տարածմամբ։
Նույն օրը՝ 2025 թվականի հուլիսի 3-ին, ընդունված ՀՕ-246-Ն օրենքով փոփոխվեց նաև Քրեական օրենսգրքի 344-րդ հոդվածը։
Փոփոխության համաձայն՝
Նոր օրենսգիրքը նաև պատասխանատվություն սահմանեց այն անձանց համար, ովքեր ընտանիքում բռնության գործերով խուսափում կամ հրաժարվում են կրել էլեկտրոնային հսկողության միջոցը։ Բացի այդ, քրեականացվեց նաև պաշտպանության միջոցի վերաբերյալ տվյալներ հրապարակելը։
2021 թվականից հետո Հայաստանի քրեական օրենսդրությունը զգալի փոփոխությունների է ենթարկվել։
Եթե 2022 թվականին հիմնականում ներդրվեցին մարդու իրավունքների, տնտեսական գործունեության և անձնական անվտանգության ոլորտներին վերաբերող նոր հանցակազմեր, ապա 2024 թվականին օրենսդիրը առանձին կարգավորեց կիբերհանցագործությունները, իսկ 2025 թվականին խստացրեց ճանապարհային անվտանգության և ավտոմեքենաների մասերի գողությունների վերաբերյալ քրեական պատասխանատվությունը։
Եթե 2003 թվականին Քրեական օրենսգիրքը հիմնականում կենտրոնացած էր դասական հանցագործությունների վրա, ապա 2022 թվականից հետո քրեական քաղաքականությունն ուշադրություն է սկսել դարձնել թվային միջավայրի, անձնական անվտանգության, ընտանեկան բռնության, երեխաների պաշտպանության, ճանապարհային երթևեկության անվտանգության ոլորտներին։ Փաստացի, փորձ է արվում քրեական օրենսդրությունը հարմարեցնել նոր ժամանակների մարտահրավերներին։
Միաժամանակ, նոր հանցակազմերի ներմուծումն ինքնին դեռևս չի նշանակում դրանց արդյունավետ կիրառում։ Դրա գնահատման համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել, թե այս հոդվածներով քանի քրեական վարույթ է հարուցվել, քանիսն են հասել դատարան և ինչպիսի դատական պրակտիկա է ձևավորվել վերջին տարիներին։
«Փաստերի ստուգման հարթակը» շարունակում է ուսումնասիրությունը։
Արեն Նահապետյան
Գլխավոր լուսանկարը մասնակի գեներացված է ԱԲ-ի միջոցով
Այս հրապարակումը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ: Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Փաստերի ստուգման հարթակը» (FIP.am), և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության, ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի և ԵԱՀԿ-ի տեսակետները:
ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը հուլիսի 19-ին ֆեյսբուքյան իր էջում գրել էր․ «Հայկական ծաղիկները մտան ԱՄԷ շուկա, մասնավորապես Դուբայ»։
Գրառման «հայկական ծաղիկները մտան ԱՄԷ շուկա» ձևակերպումը ընթերցողի մոտ կարող է տպավորություն ստեղծել, թե խոսքը դեպի այդ երկիր առաջին արտահանման մասին է։
Դա են վկայում ֆեյսբուքյան գրառման տակ քաղաքացիների մեկնաբանություները։
Նախարարի գրառումը լայնորեն տարածվել է նաև ինչպես մեդիա, այնպես էլ սոցիալական հարթակներում․ այն հրապարակել են տասնյակից ավելի կայքեր, ինչպես նաև ունեցել է ավելի քան 2000 հավանում ու 120-ից ավելի կիսում։ Դրանց բոլորի մեկնաբանություններում քաղաքացիները հարց են բարձրացրել՝ արդյոք առաջին անգամն է Հայաստանից ԱՄԷ ծաղիկ արտահանվում։
«Փաստերի ստուգման հարթակը» ուսումնասիրել է Հայաստանից ծաղիկների արտահանման պաշտոնական վիճակագրությունը և պարզել, որ ծաղիկների արտահանում դեպի ԱՄԷ գրանցվել է նաև նախորդ տարիներին։
ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեի արտաքին առևտրի վիճակագրության համաձայն՝ Հայաստանից ԱՄԷ կտրված ծաղիկներ և ծաղկակոկոններ ապրանքախմբի արտահանումը հաշվառվում է երկու չափման միավորով՝ կիլոգրամ/տոննայով և հատով։
Հասանելի ամենաթարմ վիճակագրական տվյալներով 2026 թ․-ի հունվար-մարտ ամիսներին արտահանվել է 903 կգ՝ 12․5 հզր ԱՄՆ դոլար և 110․600 հատ՝ 71․2 հզր ԱՄՆ դոլար արժողությամբ ծաղիկ։
Արտապատկերումը՝ ՊԵԿ տվյալներից
Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ վերջին տարիներին Հայաստանից կտրված ծաղիկների և ծաղկակոկոնների արտահանման ծավալները զգալիորեն տատանվել են։
2025թ․-ին դեպի Արաբական Միացյալ Էմիրություններ արտահանվել է 210 կգ կտրված ծաղիկ և ծաղկակոկոն՝ 3.1 հազար ԱՄՆ դոլար արժեքով, ինչպես նաև 279․300 հատ՝ 190.2 հազար ԱՄՆ դոլար արժեքով։
Արտապատկերումը՝ ՊԵԿ տվյալներից
2024 թվականին նույն ապրանքախմբով դեպի ԱՄԷ արտահանվել էր 3․700 հատ՝ 3 հազար ԱՄՆ դոլար արժեքով։
2024 թվականի համեմատ՝ 2023-ին դեպի ԱՄԷ արտահանված ծաղիկների քանակը շուրջ 18 անգամ պակաս էր․ ընդամենը 210 հատ՝ 0.1 հազար ԱՄՆ դոլար արժեքով։
Արտապատկերումը՝ ՊԵԿ տվյալներից
2022 թվականին Հայաստանից արտահանվել է 6․415 հատ կտրված ծաղիկ և ծաղկակոկոն՝ 2.2 հզր ԱՄՆ դոլար ընդհանուր արժեքով։
Արտապատկերումը՝ ՊԵԿ տվյալներից
2021 թվականին Հայաստանից ԱՄԷ ծաղիկների արտահանում չի գրանցվել։ Այս ապրանքախմբի արտահանում չի եղել նաև նախորդող 2018-2020 թվականերին։
Արտապատկերումը՝ ՊԵԿ տվյալներից
Այսպիսով, ՊԵԿ-ի պաշտոնական տվյալները ցույց են տալիս, որ հայկական կտրված ծաղիկներն ու ծաղկակոկոնները դեպի Արաբական Միացյալ Էմիրություններ արտահանվել են դեռևս 2022 թվականին։ Հետևաբար, եթե ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանի՝ «հայկական ծաղիկները մտան ԱՄԷ շուկա» ձևակերպումը ներկայացված է որպես առաջին արտահանման մասին հայտարարության համատեքստում, ապա այն չի համապատասխանում պաշտոնական վիճակագրությանը։
Միաժամանակ, տվյալները ցույց են տալիս, որ 2025 թվականին դեպի ԱՄԷ արտահանման ծավալը նախորդ տարիների համեմատ զգալիորեն աճել է, ինչը վկայում է այդ շուկայում հայկական ծաղիկների արտահանման ընդլայնման մասին։
Հ․Գ․ ՀՀ-ից ծաղիկների արտահանման թեմային FIP.am-ը անդրադարձել էր նաև 2025 թվականին՝ հրապարակելով Հայաստանից տարբեր երկրներ, այդ թվում՝ ԱՄԷ, արտահանման միտումների վերլուծությունը՝ ըստ երկրների և տարիների։
Գայանե Մարկոսյան
Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունների նախաշեմին Ռուսաստանը մեր երկրի տեղեկատվական միջավայրում առաջին անգամ համակարգված կերպով կիրառեց արտաքին տեղեկատվական մանիպուլյացիայի և միջամտության՝ FIMI–ի մի շարք մեթոդներ։
Նպատակը պարզապես կեղծ տեղեկություններ տարածելը չէր։ Կրեմլի ազդեցության գործողությունները միտված էին ձևավորելու, ազդելու և վերահսկելու հանրային ընկալումների, քաղաքական նախասիրությունների և որոշումների վրա։
ՀՀ կառավարությունը ցանկանում է ներդնել բջջային հեռախոսների IMEI կոդերի պետական գրանցման համակարգ՝ այն հիմնավորելով ստվերի կրճատմամբ, անվտանգության և կիբեռանվտանգության բարձրացմամբ։ Սակայն FIP.am-ի հարցումներին ի պատասխան՝ նախագծի հեղինակ կամ դրա մշակման գործում ներգրավված պետական մարմինները չեն ներկայացրել վիճակագրական տվյալներ կամ ուսումնասիրություններ, որոնք ցույց կտան, թե Հայաստանում առկա խնդիրները որքանով են պայմանավորված հենց IMEI համակարգի բացակայությամբ։
Այսպես, ՀՀ կառավարությունը 2026 թվականի հունիսի 25-ի նիստում հավանություն է տվել բջջային հեռախոսների IMEI* (International Mobile Equipment Identity) կոդերի պարտադիր պետական գրանցման և վերահսկողության միասնական համակարգ ներդնելու որոշման նախագծին։
*IMEI-ն բջջային սարքի 15 նիշանոց եզակի նույնականացման համարն է, որի առաջին հատվածը ցույց է տալիս սարքի արտադրողին և մոդելը, իսկ մնացած նիշերը՝ կոնկրետ սարքը։
Համակարգի նպատակն է սահմանափակել գողացված, կեղծ կամ ապօրինի ներմուծված սարքերի օգտագործումը։ Ցանցին միանալիս օպերատորը ստուգում է սարքի IMEI-ն՝ դրա վավերականությունն ու կարգավիճակը։ Վերահսկմանը ներգրավված են սարք արտադրողները, բջջային օպերատորները և պետական կարգավորող մարմինները։ Որոշ երկրներում ստեղծվում են ազգային IMEI բազաներ, որոնց հասանելիություն կարող են ունենալ նաև մաքսային և իրավապահ կառույցները։
IMEI-ն ինքնին անձնական տվյալ չէ, սակայն այն կարող է կապվել SIM քարտի, բաժանորդային տվյալների և սարքի օգտագործման պատմության հետ։ Այդ պատճառով կարևոր են տվյալների պաշտպանության հստակ կանոնները և հասանելիության սահմանափակումները։ Միևնույն ժամանակ, միայն IMEI համարը չի կարող տեղորոշել մարդուն, այն պարզապես նույնականացնում է սարքը։ Տեղորոշման հնարավորությունը կապված է բջջային ցանցի տվյալների՝ բազային կայանների, SIM քարտի և ցանցային միացումների հետ, որոնց հետ IMEI-ն կարող է կապվել։
Համակարգեր գործում են Թուրքիայում, Ադրբեջանում, Հնդկաստանում, Պակիստանում, Ինդոնեզիայում, Եգիպտոսում, Իրանում, Թաիլանդում և Քենիայում։
Կառավարությունը պնդում է, որ համակարգը կօգնի պայքարել չմաքսազերծված, կեղծ կամ փոփոխված IMEI կոդերով սարքերի շրջանառության, ինչպես նաև գողացված հեռախոսների օգտագործման դեմ։ Միևնույն ժամանակ, համակարգի ներդրման շուրջ առաջացել են նաև մի շարք հարցեր ու մտահոգություններ՝ կապված տվյալների պաշտպանության, վերահսկողության ծավալների, հնարավոր սխալ արգելափակումների և այլն։
«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է գործադիր մարմնի կողմից հավանության արժանացած նախագիծն ու դրա հիմնավորումները, ինչպես նաև նախագծի հեղինակներից փորձել է պարզեր, թե ինչ հստակ վիճակագրություն և ուսումնասիրություններ են անցկացվել՝ համակարգի ներդրման անհրաժեշտության գնահատման նպատակով։
Այսպես, Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության և ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեի համագործակցությամբ մշակված որոշման նախագծի հիմնավորման մեջ առանձնացվում է երկու գործոն՝ բջջային սարքերի ոլորտում առկա ստվերային տնտեսությունը և թվային անվտանգությունը։
Նախ նշվում է, որ Հայաստանում IMEI կոդերի վերահսկողության բացակայությունը նպաստում է չմաքսազերծված, կեղծ կամ փոփոխված IMEI կոդերով բջջային հեռախոսների շրջանառությանը, ինչը հանգեցնում է հարկային կորուստների, շուկայի մրցակցության խաթարման և տեխնիկական ու անվտանգության ռիսկերի աճի։
Նշվում է, որ նախագծի ընդունումը ի թիվս այլնի, կնպաստի՝ ստվերային տնտեսության կրճատմանը, բջջային սարքերի շուկայի կարգավորմանն ու սպառողների պաշտպանությանը, մասնավորապես՝ հեռախոսների գողության և խարդախության հանցագործությունների կանխմանը, Հանրապետությունում անվտանգային ռիսկերի նվազեցմանը և կիբեռանվտանգության մակարդակի բարձրացմանը։
FIP.am-ը հարցում է արել ԲՏԱ նախարարություն պարզելու, թե ի՞նչ վիճակագրական տվյալների կամ վերլուծությունների հիման վրա է հենվում պնդումը, թե IMEI
համակարգի ներդրումը կնվազեցնի անվտանգային ռիսկերը և կբարձրացնի կիբեռանվտանգության մակարդակը․ մասնավորապես, գերատեսչությունից խնդրել էինք
տրամադրել տվյալներ սարքերի IMEI համարների չգրանցված կամ չվերահսկվող շրջանառությամբ պայմանավորված քրեական կամ վարչական գործերի վերաբերյալ։
Խնդրել էինք տվյալներ գողացված, կեղծված կամ փոփոխված IMEI ունեցող բջջային սարքերի օգտագործմամբ հանցագործությունների կամ զեղծարարությունների կատարման դեպքերի վերաբերյալ։
Մենք նաև խնդրել էինք նախարարությանը ներկայացնել անվտանգային այն ռիսկերը, որոնք հնարավոր չէ արդյունավետ կառավարել IMEI համակարգի բացակայության պատճառով, ինչպես նաև միջազգային լավագույն փորձի ուսումնասիրությունը, որի վրա հիմվել են նախագծի հեղինակները։
Սակայն, FIP.am-ի ու այլ հարցեր, մնացել են առանց հստակ պատասխանների, խմնագրությանը չեն տրամադրվել հստակ վիճակագրական տվյալներ, փոխարենը նախարարությունից ստացվել է մեկ պարբերությունից բաղկացած պատասխան, այն մասին, որ նախագծի վերաբերյալ հարցերը դեռ քննարկվում են Հայաստանի տեղեկատվական համակարգերի գործակալություն հիմնադրամի հետ։
Այսպիսով, նախարարությունը չի տրամադրել այնպիսի տվյալներ կամ ուսումնասիրություններ, որոնք կվկայեն, որ Հայաստանում IMEI համակարգի բացակայությունն հանգեցրել է այնպիսի անվտանգային խնդիրների, որոնց լուծման համար անհրաժեշտ է առաջարկվող կարգավորումը․ նախագծի հիմնավորման մի շարք առանցքային հարցեր շարունակում են բաց մնալ։
FIP.am-ը նախագծի մշակման աշխատանքներում ներգրավված ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեից հարցման միջոցով խնդրել էր տվյալներ նախորդ հինգ տարիներին կեղծ կամ փոփոխված IMEI կոդերով բջջային հեռախոսների շրջանառության դեպքերի թվի վերաբերյալ, սակայն գերատեսչությունից նշել էին, որ նման տվյալների չեն տիրապետում։
Միաժամանակ կառույցից հայտնել էին, որ ընդհանուր հարկման դաշտում գործող սուբյեկտների կողմից բջջային հեռախոսների ներմուծումն ազատված է և՛ ԱԱՀ-ից, և՛ մաքսատուրքից, այնուամենայնիվ ներմուծողները հակված են թաքցնելու բջջային հեռախոսների ներմուծումը, որպեսզի վաճառքները նույնպես կազմակերպեն ստվերային եղանակով՝ խուսափելով վաճառքից առաջացող հարկերից։
Սրան զուգահեռ, կառույցից նշել էին, որ 2025 թվականին հայտնաբերվել է ապօրինի տեղափոխված մոտ 1500 բջջային հեռախոս, իսկ 2026թ. 1-ին կիսամյակում՝ 300 հատ։
ՊԵԿ-ից հայտնել են նաև, որ միայն 2026 թվականի առաջին 5 ամսում պետությանը մոտ 165 մլն դրամ վնաս պատճառելու հատկանիշներով նախաձեռնվել է 4 քրեական վարույթ, իսկ տարբեր հարկային և վարչական խախտումների արդյունքում լրացուցիչ հաշվարկվել է շուրջ 519.2 մլն դրամ հարկ և տուգանք (407 մլն դրամ հարկային պարտավորություններ և 112.2 մլն դրամ տուգանքներ):
ՊԵԿ-ի տրամադրած տվյալները վկայում են, որ բջջային հեռախոսների շուկայում առկա են ստվերային շրջանառության և հարկերից խուսափելու խնդիրներ։ Սակայն կառույցը միաժամանակ նշել է, որ չի վարում կեղծ կամ փոփոխված IMEI կոդերով սարքերի շրջանառության վերաբերյալ առանձին վիճակագրություն։ Հետևաբար, ներկայացված տվյալներից հնարավոր չէ եզրակացնել, թե հայտնաբերված խախտումների որ մասն է ուղղակիորեն պայմանավորված IMEI համակարգի բացակայությամբ կամ որքանով դրա ներդրումը կլուծի առկա խնդիրները։
Այսպիսով, IMEI համակարգը միջազգայինորեն կիրառվող գործիք է, որը կարող է օգտագործվել գողացված կամ ապօրինի շրջանառվող բջջային սարքերի վերահսկման համար։ Սակայն, Հայաստանի կառավարության ընդունած որոշման նախագծի հիմնավորումներում և FIP.am-ի հարցումներին տրված պատասխաններում չեն ներկայացվել հրապարակային վիճակագրական տվյալներ կամ ուսումնասիրություններ, որոնք ցույց կտան, թե որքանով են առկա խնդիրները պայմանավորված հենց IMEI համակարգի բացակայությամբ և ինչ ազդեցություն կունենա դրա ներդրումը։
Նանե Մանասյան
The post Ստվերի կրճատո՞ւմ, անվտանգությո՞ւն․ IMEI համակարգի ներդրման ակնկալիքները կան, հիմնավորումները՝ ոչ appeared first on FIP.AM.
«Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ Սամվել Կարապետյանը հուլիսի 7–ին հայտարարել էր, թե Հայաստանում ներդրումներ չեն իրականացվում։ «Վերջին տարիներին մեր երկրում բացարձակ ներդրումներ չեն եղել․․․Ես շատ մեծ վտանգ եմ տեսնում։ Իրենց (գործող իշխանության) բոլոր քայլերը կանգնեցնում են թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին ներդրողներին», — հայտարարել էր նա։
«Փաստերի ստուգման հարթակը» ստուգել է վերջին տարիներին Հայաստանում «բացարձակ ներդրումներ չեն եղել» պնդումը՝ համադրելով օտարերկրյա ներդրումների և հիմնական կապիտալում կատարված ներդրումների պաշտոնական տվյալները։
ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի «Իրական հատվածում կատարված օտարերկրյա ներդրումների զուտ հոսքերի ծավալը» վիճակագրության տվյալներով՝ Հայաստանի իրական հատվածում կատարված օտարերկրյա ներդրումների զուտ հոսքերը 2018–2025 թվականներին եղել են խիստ տատանողական։
2018 թ․-ին օտարերկրյա ներդրումների զուտ հոսքը կազմել է 34 մլրդ դրամ։ 2019-ին այն աճել է՝ հասնելով 98.4 մլրդ դրամի, իսկ 2020 թվականին դարձել է բացասական՝ կազմելով -5.8 մլրդ դրամ։
2021 թվականին գրանցվել է դիտարկվող ժամանակահատվածի ամենաբարձր ցուցանիշը՝ 208.8 մլրդ դրամ։ Դրանից հետո ներդրումների զուտ հոսքը երեք տարի շարունակ նվազել է՝ 2022 թվականին կազմելով 186.6 մլրդ դրամ, 2023 թվականին՝ 149 մլրդ դրամ, իսկ 2024 թվականին՝ 29.8 մլրդ դրամ։
2025 թվականին 2024-ի համեմատ արձանագրվել է որոշակի աճ․ օտարերկրյա ներդրումների զուտ հոսքը կազմել է 34.5 մլրդ դրամ, ինչը շուրջ 15.6%-ով կամ 4.7 մլրդ դրամով ավելի է 2024-ի ցուցանիշից։ Այդուհանդերձ, տարեկան վերջին տվյալները ցույց են տալիս, որ ցուցանիշը շարունակում է զգալիորեն զիջել 2021–2023 թվականների մակարդակին։
Ի դեպ, բացասական զուտ ցուցանիշը չի նշանակում, որ տվյալ տարում ներդրում ընդհանրապես չի եղել․ Վիճակագրական ծառայության մեթոդաբանությամբ՝ զուտ հոսքը ստացումների և մարումների տարբերությունն է, ուստի բացասական թիվը նշանակում է, որ մարումները գերազանցել են ստացումները։
*Ըստ մեթոդաբանության օտարերկրյա ներդրումները ներառում են ուղղակի, պորտֆելային և այլ ներդրումներ։ Պորտֆելային ներդրումը օտարերկրյա ներդրումներն են որևէ կազմակերպության կապիտալում՝ մինչև 10% ձայնի իրավունք տվող բաժնետոմսերում և փայամասնակցությունում, ինչպես նաև կազմակերպված կամ այլ ֆինանսական շուկաներում շրջանառելի պարտքային արժեթղթերում (պարտատոմսեր, պարտամուրհակներ, դրամի շուկայի գործիքներ, այլ պարտքային արժեթղթեր): Այլ ներդրումների կազմում ներառվում են վարկերն ու փոխառությունները, ապրանքների և ծառայությունների դիմաց վճարվելիք կամ ստացվելիք գումարները, ինչպես նաև ստացված և տրված կանխավճարները։
Վիճակագրական կոմիտեն իրական հատվածում օտարերկրյա ներդրումների վիճակագրությունը ներկայացնում է ընդհանուր ներդրումներ/ուղղակի ներդրումներ ձևաչափով։ Ուստի առանձին դիտարկել ենք նաև օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների վիճակագրական պատկերը։
2018թ․-ին ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների զուտ հոսքը կազմել է 94.2 մլրդ դրամ, իսկ 2019 և 2020 թվականներին դարձել է բացասական՝ համապատասխանաբար -18.6 մլրդ և -43.2 մլրդ դրամ։
2021 թվականին ցուցանիշը կտրուկ աճել է՝ հասնելով 128.6 մլրդ դրամի։ 2022-ին ուղղակի ներդրումների զուտ հոսքը կազմել է 171.7 մլրդ դրամ, իսկ 2023-ին գրանցվել է դիտարկվող ժամանակահատվածի ամենաբարձր ցուցանիշը՝ 252.9 մլրդ դրամ։
2024 թվականին օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների զուտ հոսքը կրկին եղել է բացասական՝ կազմելով -47.5 մլրդ դրամ, իսկ 2025 թվականին ցուցանիշը կրկին դարձել է դրական և հասել 93 մլրդ դրամի։
*Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները ներառում եմ հետևյալ ֆինանսական գործիքները, դրանց հետ կապված դիրքերը, գործարքները, դրանցից եկամուտը և այլ փոփոխությունները․1) կանոնադրական և էմիսիոն կապիտալ, 2) կազմակերպության սեփական կապիտալի այլ տարրեր, 3) պարտքային գործիքներ։
Ներդրումների ընդհանուր պատկերը գնահատելու համար դիտարկել ենք նաև ազգային հաշիվների «հիմնական միջոցների համախառն կուտակում» ցուցանիշը։ Պարզ ասած՝ այն ցույց է տալիս, թե տնտեսությունում որքան ներդրում է արվել շենքերի, շինությունների, մեքենաների, սարքավորումների և այլ երկարաժամկետ օգտագործվող հիմնական միջոցների ձեռքբերման կամ ստեղծման համար։ Այս ցուցանիշը միայն օտարերկրյա կամ միայն ներքին ներդրումների ցուցանիշ չէ․ այն արտացոլում է հիմնական կապիտալում կատարված ընդհանուր ներդրումները։
ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի ՀՆԱ օգտագործման վիճակագրության «հիմնական միջոցների համախառն կուտակում» տողի ցուցանիշը, ընթացիկ գներով, 2018 թվականին կազմել է 1.01 տրլն դրամ, 2019 թվականին՝ 1.03 տրլն դրամ, իսկ 2020 թվականին՝ 1.1 տրլն դրամ։
2021 թվականին ցուցանիշը զգալիորեն աճել է՝ հասնելով 1.48 տրլն դրամի, 2022 թվականին կազմել է 1.79 տրլն դրամ, իսկ 2023 թվականին՝ 1.95 տրլն դրամ։
2024 թվականին հիմնական միջոցների համախառն կուտակումը կազմել է 2.19 տրլն դրամ, իսկ 2025 թվականին հասել է դիտարկվող ժամանակահատվածի ամենաբարձր մակարդակին՝ 2.42 տրլն դրամի։
Այսինքն, վերջին ութ տարիներին Հայաստանում հիմնական միջոցների համախառն կուտակման ծավալը, ընթացիկ գներով, աճել է գրեթե 2.4 անգամ՝ 2018-ի 1.01 տրլն դրամից 2025-ին հասնելով 2.42 տրլն դրամի։
Այսպիսով, Սամվել Կարապետյանի պնդումը, թե վերջին տարիներին Հայաստանում «բացարձակ ներդրումներ չեն եղել» սխալ է, և չի հաստատվում պաշտոնական վիճակագրությամբ։
Օտարերկրյա ներդրումների զուտ հոսքերը իսկապես եղել են խիստ տատանողական, իսկ առանձին տարիներին՝ նաև բացասական։ Սակայն դրան զուգահեռ մի շարք տարիներին արձանագրվել են դրական և աճի զգալի ծավալներ։ Բացի այդ, ազգային հաշիվների տվյալներով՝ տնտեսությունում հիմնական կապիտալում կատարված ներդրումների ծավալը 2018–2025 թվականներին շարունակաբար աճել է՝ հասնելով 2.42 տրլն դրամի։
Գայանե Մարկոսյան
Firebird ընկերության կողմից Հայաստանում կառուցվող արհեստական բանականության տվյալային կենտրոնը («ԱԲ գործարան») վերջին մեկ ամսվա ընթացքում առնվազն երեք անգամ դարձել է…
Firebird ընկերության կողմից Հայաստանում կառուցվող արհեստական բանականության տվյալային կենտրոնը («ԱԲ գործարան») վերջին մեկ ամսվա ընթացքում առնվազն երեք անգամ դարձել է Կրեմլի «Storm 1516» (Փոթորիկ-1516) բոտերի ցանցի ապատեղեկատվական արշավի թիրախը X սոցիալական մեդիայի հարթակում։
«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է և պարզել, որ տարբեր ժամանակահատվածներում ռուսաստանյան արմատներ ունեցող այս ցանցը տարածել է երեք տարբեր կեղծ նարատիվ՝ սկսած ավերիչ երկրաշարժի կանխատեսումից մինչև Հայաստանի էներգետիկ համակարգի փլուզման և Իրանի կողմից գործարարնին հարվածելու պնդումներ։
Հիշեցնենք, որ ԱԲ տվյալների կենտրոնը Firebird ընկերության, Nvidia-ի և Հայաստանի կառավարության համատեղ նախագիծն է, որի ներդրումային արժեքը կազմելու է մոտ 5 միլիարդ դոլար։ Կենտրոնը կառուցվում է Կոտայքի մարզի Հրազդան քաղաքում և, ըստ պաշտոնական տեղեկության, գործարկվելու է հուլիս ամսին։
Հունիսի 30-ից X-ի հաշիվները տարածում են պնդումը, թե նախագիծն «ի սկզբանե ձախողված է», քանի որ Հայաստանի էլեկտրական էներգիայի մատակարարման ենթակառուցվածքները «չափազանց վատ վիճակում են գտնվում նման գերհզոր տվյալների կենտրոնի սպասարկման համար»։
X-ի բոտային հաշիվներն իրենց գրառումներին կցել են տեսանյութ, որում պնդում է արվում, թե գործարանի գործարկման դեպքում ՀՀ էլեկտրական էներգիայի համակարգին «սպասվում է փլուզում և աղետ»։
Firebird ընկերության պաշտոնական տեղեկությունների համաձայն, առաջին փուլում կենտրոնի հզորությունը կազմում է 18 մեգավատ, սակայն նախատեսվում է մինչև 2027 թվականը այն հասցնել 250 մեգավատի:
Էներգետիկ ենթակառուցվածքն ապահովում է Schneider Electric ընկերությունը՝ տրամադրելով կրկնակի պահուստավորված (redundant) համակարգեր, որոնք նախատեսված են նման կարևոր համակարգերի անխափան աշխատանքի համար: Կառույցը նախագծված է էներգիայի հզորության և դիմացկունության համար՝ ապահովելով լիարժեք սխալակայունություն:
Դարձյալ ըստ պաշտոնական աղբյուրի, AI գործարանում ներդրվելու է սառեցման համակարգ՝ Vertiv ընկերության կողմից տրամադրված հեղուկային և օդային սառեցման համակարգեր, որոնք նախատեսված են բարձր էներգաարդյունավետության համար։ Հեղուկային սառեցման համակարգն աշխատում է փակ շրջանով և ջրի փոխարինում է պահանջում մի քանի տարին մեկ:
«Փաստերի ստուգման հարթակը» հարցում էր ուղարկել նաև ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարություն՝ պարզելու, թե արդյոք գնահատվել է ՀՀ էլեկտրական էներգիայի ենթակառուցվածքների համապատասխանությունը նման հզորության ԱԲ գործարանի սպասարկման համար։
Ի պատասխան նախարարությունից նշել են, որ «Բարձրավոլտ էլեկտրացանցեր» ՓԲԸ-ն նախագծի համար տրամադրել է հաղորդման ցանցին միացման տեխնիկական պայմաններ՝ նախապես կատարելով անհրաժեշտ գնահատումները։
Նախագծի համար ամրագրվել է 115 ՄՎտ հզորություն, իսկ իրականացված գնահատումների համաձայն, տվյալների կենտրոնի աշխատանքը չի հանգեցնի համակարգային խնդիրների և չի ազդի մյուս սպառողների էլեկտրամատակարարման հուսալիության վրա։
Այսպիսով, «Storm 1516»-ի տարածած պնդումը, թե ՀՀ էներգետիկ հանակարգը պատրաստ չէ նման հզորությամբ տվյալների կենտրոն սպասարկել, փաստահեն չէ, դրա հիմքում չկան հստակ մասնագիտական գնատահատականներ, սրան զուգահեռ թե ամերիկյան ընկերությունը, և թե պատասխանատու ՀՀ գերատեսչությունները հավաստիացնում են, որ նախագծի էլեկտրական սնուցման և ՀՀ էներգետիկ համակարգի համապատասխանության մասնագիտական գնահատականները փաստում են՝ նախագիծը համակարգում խնդիրների չի հանգեցնի։
Ավելի վաղ էլ՝ հունիսի 24-ից, X-ի նույն ցանցը մեկ այլ կեղծ տեղեկություն էր տարածել՝ պնդելով, թե ԱԲ գործարանի տարածքում ավերիչ երկրաշարժ է կանխատեսվում։
Այս արշավին անդրադարաձել էին Factor TV-ի մեր գործընկերները․ լրատվամիջոցին Հայաստանի Սեյսմիկ պաշտպանության տարածքային ծառայությունից հերքել էին տեղեկությունը, նշելով, որ գիտական հանրության դիրքորոշումն այն է, որ հնարավոր չէ գիտականորեն կանխատեսել, թե երկրաշարժը կոնկրետ երբ, որտեղ և ինչ ուժգնությամբ տեղի կունենա։
Այսպիսով, ապատեղեկատվական ցանցը նույն նախագծի շուրջ արդեն երկրորդ անգամ փորձում էր ձևավորել վտանգի զգացողություն՝ այս անգամ այն կապելով ենթադրյալ բնական աղետի հետ։
«Storm 1516» ապատեղեկատվական ցանցը Հայաստանում կառուցվող ԱԲ տվյալների կենտրոնը X-ում թիրախավորել է նաև կեղծ պնդումով, թե Իրանը, ի պատասխան ԱՄՆ ռազմական հարվածների, սպառնում է թիրախավորել կենտրոնը։
Այսպես, ռուսաստանյան Gnida Project նախաձեռնության ուսումնասիրության համաձայն, այս ցանցը հուլիսի 7-ից տարածում է, թե հայաստանյան AI կենտրոնը Իրանի հավանական ռազմական թիրախ է, մինչդեռ իրանական պաշտոնական աղբյուրները չեն հիշատակում այս կենտրոնը որպես թիրախ։
ՀՀ-ում կառուցվող գործարանը տեսանյութում ներկայացվում է որպես ԱՄՆ-ի հետախուզական կենտորն, և հենց այդ չհիմնավորված պնդման վրա էլ կառուցվում է Իրանի հնարավոր հարվածի մասին թեզը։
Սակայն որևէ փաստ չի վկայում, որ կառուցվող տվյալների կենտրոնը ռազմական կամ հետախուզական նշանակություն ունի։ Ավելին, այն դեռ կառուցման փուլում է, հետևաբար չէր կարող կատարել այն գործառույթները, որոնք նրան վերագրվում էին ապատեղեկատվական տեսանյութերում։
Այսպիսով, վերջին մեկ ամսվա ընթացքում «Storm 1516» ցանցը նույն նախագծի շուրջ հաջորդաբար շրջանառության մեջ է դրել առնվազն երեք տարբեր կեղծ նարատիվ՝ «ավերիչ երկրաշարժ», «էներգետիկ աղետ» և «Իրանի ռազմական թիրախ»։
Թեև այս պնդումները միմյանցից տարբեր են բովանդակությամբ, դրանք ծառայում են նույն նպատակին՝ ձևավորել անվստահություն Հայաստանում իրականացվող խոշոր ամերիկյան ներդրումային ծրագրի նկատմամբ և այն ներկայացնել որպես ի սկզբանե ձախողված կամ վտանգավոր նախաձեռնություն։
Նանե Մանասյան
Զգուշացում․ Այս նյութը վերաբերում է ինքնասպանություններին և կարող է հուզիչ կամ ծանր լինել այն մարդկանց համար, ովքեր անձամբ կամ իրենց հարազատների միջոցով առնչվել են նման կորստի։ Խնդրում ենք շարունակել ընթերցումը՝ հաշվի առնելով ձեր հոգեկան բարեկեցությունը։ Եթե թեման ձեզ համար ծանր է, կարող եք այս պահին հրաժարվել նյութի ընթերցումից։
Հայաստանում ինքնասպանության յուրաքանչյուր աղմկահարույց դեպքից հետո հանրային դաշտում կարող է ձևավորվել տպավորություն, թե ինքնասպանությունների թիվը աճում է։ Սակայն արդյո՞ք այդ ընկալումը համապատասխանում է իրականությանը։
«Փաստերի ստուգման հարթակը» ուսումնասիրել է պաշտոնական վիճակագրությունն ու 2010-2025 թվականների տվյալները՝ պարզելու, թե ինչ պատկեր են ցույց տալիս թվերը։
Այսպես, Ներքին գործերի նախարարությանն ուղղված FIP.am-ի հարցման հիման վրա ստացված տվյալների համաձայն՝ 16 տարվա ընթացքում Հայաստանում արձանագրվել է 10 746 ինքնասպանության փորձ, որոնցից 3 035-ը ավարտվել է մահով։
Մահով ավարտված ինքնասպանությունների ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 2010 թվականին՝ 225 դեպք, իսկ ամենացածրը՝ 2019 թվականին՝ 153 դեպք։ Միաժամանակ, ինքնասպանության փորձերի ամենամեծ թիվն արձանագրվել է 2024 թվականին՝ 674 դեպք, իսկ ամենացածրը՝ 2010 թվականին՝ 367 դեպք։
Գրաֆիկից երևում է, որ.
Փաստացի, վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանում վերջին տարիներին աճել է ոչ թե մահվամբ ավարտված ինքնասպանությունների թիվը, այլ գրանցված ինքնասպանության փորձերի քանակը։
ՆԳՆ պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ ավարտված ինքնասպանությունների (ավարտված ինքնասպանությունն այն դեպքերն են, երբ գործողությունն ավարտվում է մահով-խմբ․) ամենամեծ մասը բաժին է ընկնում կախվելով ինքնասպանությանը, որը կազմում է բոլոր դեպքերի շուրջ 56 տոկոսը՝ 1754 ավարտված ինքնասպանություն։ Ինքնասպանության դիմելու այս եղանակով փորձերի միայն 511 դեպքն է ավարտվել փրկությամբ։
Երկրորդ տեղում բարձրությունից նետվելու դեպքերն են․ այս եղանակով գրանցված 2538 դեպքից մահվամբ ավարտվել է 556-ը, իսկ մնացածը դասակարգվել են որպես ինքնասպանության փորձեր
Ինքնասպանության՝ անավարտ փորձերի մեջ առավել հաճախ հանդիպող եղանակը դեղահաբերով կամ այլ նյութերով թունավորումն է։ Այդպիսի 2675 դեպքից մահվամբ ավարտվել է 267-ը, իսկ մնացած դեպքերում անձինք ողջ են մնացել։
2010-2025 թվականների պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ ինքնասպանությունների ամենախոցելի խումբը 30-65 տարեկան տղամարդիկ են, այս տարիքային խմբի մոտ արձանագրվել է 1340 ավարտված դեպք։ Իսկ ընդհանուր առմամբ, ավարտված ինքնասպանությունների 76 տոկոսը (2309 դեպք) բաժին է ընկնում տղամարդկանց, մինչդեռ կանանց ընդհանուր թիվը 726 է։
Մյուս խոշոր ռիսկային խումբը 65 և բարձր տարիքի անձինք են, որոնց բաժին է ընկնում ավարտված ինքնասպանությունների 27,1 տոկոսը (823 դեպք)։ Այս տարիքային խմբում նույնպես գերակշռում են տղամարդիկ։
Ինքնասպանության փորձերի դեպքում պատկերը որոշ չափով տարբեր է։ 2010-2025 թվականներին գրանցված 7711 անավարտ փորձերից 4560-ը (մոտ 60%) բաժին է ընկել տղամարդկանց, իսկ 3151-ը (մոտ 40%)՝ կանանց։ Այսինքն՝ տղամարդիկ ոչ միայն ավելի հաճախ են հայտնվում ինքնասպանությունների վիճակագրության մեջ, այլև նրանց շրջանում փորձերն անհամեմատ ավելի հաճախ են ավարտվում մահով, մինչդեռ կանանց դեպքում ավելի մեծ է ինքնասպանության փորձերի տեսակարար կշիռը։
Ամենացածր ցուցանիշները տարիքային խմբերի մեջ գրանցվել են մինչև 18 տարեկան երեխաների և դեռահասների շրջանում։ Այս տարիքային խմբում արձանագրվել է 112 ավարտված ինքնասպանություն, ինչը կազմում է ընդհանուր դեպքերի շուրջ 3,7 տոկոսը։
2010-2025 թվականների վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ ավարտված ինքնասպանությունների թվում ամենամեծ բաժինը կազմում են գործազուրկները։
Այս խմբում արձանագրվել է 1 317 ավարտված ինքնասպանություն, ինչը կազմում է բոլոր ավարտված դեպքերի շուրջ 43 տոկոսը։ Եթե հաշվարկվեն նաև ինքնասպանության փորձերը, ապա գործազուրկների շրջանում գրանցվել է 5 675 դեպք, այսինքն՝ Հայաստանում արձանագրվող յուրաքանչյուր երկրորդ դեպքը բաժին է ընկել այս խմբին։
Երկրորդ խոշոր խումբը թոշակառուներն են։ Նրանց շրջանում արձանագրվել է 865 ավարտված ինքնասպանություն՝ 1 785 դեպքերից, ինչը կազմում է ընդհանուրի մոտ 29 տոկոսը։ Հատկանշական է, որ այս խմբում ինքնասպանության փորձերը համեմատաբար ավելի հաճախ են ավարտվել մահով, քան մյուս սոցիալական խմբերում։
Աշխատանք կամ մշտական զբաղվածություն ունեցող անձանց շրջանում նույն ժամանակահատվածում արձանագրվել է շուրջ 264 ավարտված ինքնասպանություն, կամ ընդհանուրի մոտ 8,7 տոկոսը։
Ընդհանուր առմամբ, պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ գործազուրկներն ու թոշակառուները միասին կազմում են Հայաստանում ավարտված ինքնասպանությունների 71,9 տոկոսը։
Այդուհանդերձ, ընդգծենք, որ այս տվյալները ամենևին չեն նշանակում, որ գործազրկությունը կամ թոշակառու լինելը ինքնին ինքնասպանության պատճառ է։ Պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս միայն դեպքերի բաշխվածությունը սոցիալական խմբերի միջև և թույլ չի տալիս եզրահանգումներ անել պատճառահետևանքային կապերի մասին։
2010-2025 թվականների պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ աշակերտների, ուսանողների և զինծառայողների շրջանում արձանագրված ինքնասպանություններն ու ինքնասպանության փորձերը կազմում են ընդհանուր դեպքերի համեմատաբար փոքր մասը։ Այս երեք խմբերում միասին արձանագրվել է 150 ավարտված ինքնասպանություն, ինչը կազմում է ընդհանուր ցուցանիշի մոտ 5 տոկոսը։
Այս երեք խմբերի մեջ ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է աշակերտների շրջանում։ Դիտարկվող ժամանակահատվածում նրանց շրջանում արձանագրվել է 79 ավարտված ինքնասպանություն, իսկ ինքնասպանության փորձերի և ավարտված դեպքերի ընդհանուր թիվը 322 է։ Ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 2010 թվականին՝ 11 ավարտված դեպք, իսկ հաջորդ տարիներին տարեկան արձանագրվել է միջինում 2-9 դեպք։
Ուսանողների շրջանում 2010-2025 թվականներին գրանցվել է 38 ավարտված ինքնասպանություն։ Ընդհանուր առմամբ այս խմբում արձանագրվել է 207 դեպք։
Սոցիալական խմբերից զինծառայողների շրջանում արձանագրվել են ամենացածր ցուցանիշները։ 2010-2025 թվականներին գրանցվել է 33 ավարտված ինքնասպանություն և 78 փորձ։ Տարեկան ավարտված դեպքերի թիվը սովորաբար տատանվել է 0-4-ի սահմաններում։ Առավել բարձր ցուցանիշները՝ 4-ական դեպք, գրանցվել են 2012, 2016, 2020 և 2025 թվականներին։
Ընդհանուր առմամբ, այս տվյալները ցույց են տալիս, որ թեև աշակերտների, ուսանողների և զինծառայողների շրջանում արձանագրված դեպքերը ընդհանուր վիճակագրության համեմատ մեծ բաժին չեն կազմում, դրանցից հատկապես աշակերտների խումբը մնում է առավել խոցելին՝ ավարտված ինքնասպանությունների քանակով։
Դիտարկված ժամանակահատվածում Հայաստանում ինքնասպանության փորձ է կատարել 142 օտարերկրացի կամ քաղաքացիություն չունեցող անձ, որոնց փորձերից մահվամբ ավարտվել է 23-ը։
Հատկանշական է, որ 2010-2025 թվականների տվյալների համաձայն՝ ինքնասպանությունների շարժառիթների ամենամեծ խումբը այն դեպքերն են, որոնց պատճառը չի հաջողվել հստակ պարզել կամ պաշտոնական վիճակագրության մեջ դասակարգվել է որպես «այլ»։ Այս կատեգորիայում ընդգրկված է 1499 ավարտված դեպք, ինչը կազմում է բոլոր ավարտված ինքնասպանությունների մոտ կեսը։
Այն դեպքերում, երբ շարժառիթը հնարավոր է եղել պարզել, առավել հաճախ հանդիպում են սոցիալական խնդիրները։ Դրանց հետ է կապվել 446 ավարտված ինքնասպանություն։
Երկրորդ ամենատարածված հայտնի շարժառիթը հոգեկան առողջության խնդիրներն են։ Դրանց հետ է կապվել 384 ավարտված ինքնասպանություն։ Միևնույն ժամանակ, հոգեկան առողջության խնդիրները հաճախ են արձանագրվել նաև ինքնասպանության փորձերի դեպքում․ 2010-2025 թվականներին այս հիմքով գրանցվել է 1191 դեպք։
Հաջորդ առավել հաճախ հանդիպող շարժառիթը անբուժելի հիվանդություն ունենալն է, որի հետ է կապվել 343 ավարտված ինքնասպանություն։
Մնացած շարժառիթները զգալիորեն ավելի հազվադեպ են հանդիպել։ Անձնական վշտի պատճառով արձանագրվել է 278 դեպք, սիրո և խանդի հողի վրա՝ 51 դեպք, իսկ հանցագործություն կատարելու հետևանքով՝ ընդամենը 19 դեպք՝ ամբողջ ուսումնասիրված ժամանակահատվածում։
Այսպիսով, պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ այն դեպքերում, երբ հնարավոր է եղել պարզել ինքնասպանության շարժառիթը, առավել հաճախ հանդիպում են սոցիալական խնդիրներն ու հոգեկան առողջության հետ կապված գործոնները։ Միաժամանակ, ավարտված ինքնասպանությունների գրեթե կեսի դեպքում շարժառիթը շարունակում է մնալ անհայտ կամ դասակարգված է որպես «այլ», ինչը սահմանափակում է երևույթի պատճառների ամբողջական գնահատումը։
Նշում. Եթե դուք կամ ձեր շրջապատում գտնվող որևէ մեկը դժվար ժամանակաշրջան է ապրում կամ ինքնասպանության մասին մտքեր ունի, կարևոր է միայնակ չմնալ այդ զգացումների հետ և դիմել վստահելի մարդու կամ հոգեկան առողջության մասնագետի աջակցությանը։ Օգնություն խնդրելը կարևոր և ճիշտ քայլ է։
Արեն Նահապետյան
Այս հրապարակումը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ: Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Փաստերի ստուգման հարթակը» (FIP.am), և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության, ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի և ԵԱՀԿ-ի տեսակետները: