Category: FIP.am

Հայաստանում կարող է ներդրվել պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատվելու նոր մեխանիզմ․ երիտասարդներին առաջարկվում է սովորել Ներքին գործերի նախարարության ուսումնական հաստատությունում, ապա 10 տարի անընդմեջ ծառայել ոստիկանությունում կամ Փրկարար ծառայությունում։

Ներքին գործերի նախարարությունը շրջանառության մեջ է դրել «Զինվորական ծառայության և զինծառայողի կարգավիճակի մասին», «Ոստիկանությունում ծառայության մասին» և «Փրկարար ծառայության մասին» օրենքներում փոփոխություններ նախատեսող նախագծերի փաթեթը։ Այն հանրային քննարկման է ներկայացվել սեպտեմբերի 18-ին։

Առաջին հայացքից նախագիծը կարող է ընկալվել որպես պարտադիր զինվորական ծառայությունը ոստիկանական կամ փրկարար ծառայությամբ փոխարինելու հնարավորություն։ Սակայն առաջարկվող մեխանիզմն ավելի բարդ է․ նախատեսվում է նախ մասնագիտական կրթություն, այդ ընթացքում՝ զինվորական ծառայությունից տարկետում, այնուհետև՝ երկարաժամկետ ծառայություն ՆԳՆ համակարգում։

«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է շրջանառության մեջ դրված օրենսդրական փաթեթը՝ պարզելու, թե ում է վերաբերելու առաջարկվող կարգավորումը, ինչ պայմաններով հնարավոր կլինի զինվորական ծառայության փոխարեն ծառայել ոստիկանությունում կամ փրկարար ծառայությունում, և ինչ պարտավորություններ է այն նախատեսում։ 

Ի՞նչ խնդիր է փորձում լուծել ՆԳՆ-ն

Գործող կարգավորումների պայմաններում ՆԳՆ ուսումնական հաստատությունում պետական պատվերով սովորելու ցանկություն ունեցող երիտասարդների համար առկա են սահմանափակումներ։ Մասնավորապես, ընդունելությանը կարող է մասնակցել 18 տարին լրացած և, որպես կանոն, պարտադիր զինվորական ծառայություն անցած քաղաքացին։

ՆԳՆ-ի հիմնավորմամբ՝ այս պայմանը թույլ չի տալիս դպրոցն ավարտած այն երիտասարդներին, որոնք ցանկանում են մասնագիտական ապագան կապել ոստիկանության կամ Փրկարար ծառայության հետ, անմիջապես ընտրել համապատասխան կրթական ուղին։

Նախարարությունն առաջարկում է փոխել այս մոտեցումը և ստեղծել մի համակարգ, որտեղ երիտասարդը դպրոցն ավարտելուց հետո կարող է ընդունվել ՆԳՆ ուսումնական հաստատություն, մասնագիտական կրթություն ստանալ և այնուհետև ծառայության անցնել համակարգում։

Ինչպե՞ս է աշխատելու մեխանիզմը

Նախագծով առաջարկվում է պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչից տարկետում տրամադրել այն քաղաքացիներին, որոնք ՆԳՆ ուսումնական հաստատությունում պետական պատվերի շրջանակում կընդունվեն միջին մասնագիտական կրթական ծրագրով։

Այսինքն՝ ուսման ընթացքում անձը բանակ չի զորակոչվի։

ՆԳՆ-ի հիմնավորման համաձայն՝ նախատեսվող մասնագիտական պատրաստությունը տևելու է 1,5 տարի։ Կրթական ծրագիրն ավարտելուց հետո անձը պետք է նշանակվի ոստիկանության կամ Փրկարար ծառայության միջին խմբի պաշտոնում։

Սակայն այստեղ է նախագծի ամենակարևոր պայմանը․ ուսումն ավարտելուց հետո անհրաժեշտ է 10 տարի անընդմեջ ծառայել ՆԳՆ-ում կամ դրա ենթակա համապատասխան մարմիններում։

Այսպիսով, առաջարկվող սխեման պարզեցված տեսքով հետևյալն է․

դպրոց → ՆԳՆ ուսումնական հաստատություն → 1,5 տարվա մասնագիտական կրթություն → ոստիկանություն կամ Փրկարար ծառայություն → 10 տարվա անընդմեջ ծառայություն։

Իսկ ե՞րբ է անձն ազատվում զինվորական ծառայությունից

Կարևոր է տարբերակել տարկետումը և պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատումը։

Միայն ՆԳՆ ուսումնական հաստատություն ընդունվելը չի նշանակում, որ քաղաքացին անմիջապես և վերջնականապես ազատվում է բանակում ծառայելու պարտավորությունից։

Նախագծով նախատեսվում է սկզբում տրամադրել տարկետում՝ ուսումնառության, իսկ դրանից հետո՝ օրենքով սահմանված անընդմեջ ծառայության ժամանակահատվածի համար։ Նոր հիմքով տարկետումը, սակայն, չի կարող շարունակվել քաղաքացու 35 տարին լրանալուց հետո։

Պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատման հիմք կստեղծվի այն անձանց համար, որոնք ավարտել են պետական պատվերով համապատասխան կրթական ծրագիրը, ծառայության են անցել ոստիկանությունում կամ Փրկարար ծառայությունում և կատարել են օրենքով նախատեսված անընդմեջ ծառայության պարտավորությունը։ Հիմնավորման մեջ այդ ժամկետը նշվում է 10 տարի։

Այսինքն՝ առաջարկվում է ոչ թե բանակի փոխարեն ընտրել ոստիկանությունում կարճաժամկետ ծառայությունը, այլ մասնագիտության և երկարաժամկետ կարիերա։

Ի՞նչ կլինի, եթե անձը չշարունակի ծառայությունը

Նախագծի տրամաբանությամբ պետական պատվերով կրթությունը կապված է հետագա ծառայության պարտավորության հետ։ ՆԳՆ-ն հիմնավորման մեջ հատուկ նշում է նաև ուսման ծախսերի փոխհատուցման և զինվորական ծառայության անցնելու փոխկապակցված մեխանիզմների մասին։

Այսինքն՝ առաջարկվող հնարավորությունը չի նախատեսում, որ քաղաքացին կարող է պարզապես սովորել պետական միջոցներով, կարճ ժամանակ աշխատել ոստիկանությունում կամ Փրկարար ծառայությունում և դրանով վերջնականապես ազատվել պարտադիր զինվորական ծառայությունից։

Գործող ոստիկանական կրթական ծրագրերում ևս գործում է սկզբունք, ըստ որի՝ որոշ դեպքերում ուսումը դադարեցրած կամ ծառայությունից վաղաժամ հեռացած անձը պարտավոր է փոխհատուցել պետության կատարած ուսման ծախսերը։

Հետևաբար նախագծի ընդունման դեպքում առանցքային նշանակություն կունենան նաև այն պայմանները, որոնց դեպքում 10 տարվա ծառայության պարտավորությունը խախտած անձը պետք է փոխհատուցի կրթության ծախսերը կամ կրկին ենթակա դառնա պարտադիր զինվորական ծառայության։

Կարիերայի հնարավորություն՝ մինչև ղեկավար պաշտոններ

ՆԳՆ-ն նախագիծը ներկայացնում է նաև որպես ոստիկանության և Փրկարար ծառայության համար նոր կադրեր ներգրավելու միջոց։

Նախատեսվում է, որ միջին մասնագիտական կրթությունն ավարտած անձինք սկզբում կնշանակվեն միջին խմբի պաշտոններում։ Հինգ տարի այդ խմբում ծառայելուց հետո նրանք կարող են հնարավորություն ստանալ նշանակվելու ավագ խմբի պաշտոններում, իսկ ավագ խմբում ևս երեք տարի ծառայելուց հետո՝ օրենքով նախատեսված պայմաններով, նաև գլխավոր խմբի պաշտոններում։

Նախարարության ակնկալիքն այն է, որ այս մեխանիզմը կմեծացնի ՆԳՆ ուսումնական հաստատության նկատմամբ հետաքրքրությունը, կավելացնի դիմորդների թիվը և հնարավորություն կտա մրցակցային եղանակով ընտրել ավելի պատրաստված թեկնածուների։

Այսպիսով, ՆԳՆ-ի առաջարկած նախագիծը ամենևին էլ պարտադիր զինվորական ծառայությունը ոստիկանական ծառայությամբ փոխարինելու ծրագիր չէ։

Նախատեսվում է ստեղծել այլընտրանքային մասնագիտական ուղի, որով քաղաքացին պետական պատվերով կստանա շուրջ 1,5 տարվա մասնագիտական կրթություն, այդ ընթացքում և հետագա ծառայության ժամանակ կօգտվի զորակոչի տարկետումից, իսկ ոստիկանությունում կամ Փրկարար ծառայությունում նախատեսված անընդմեջ ծառայության ժամկետը կատարելու դեպքում կազատվի պարտադիր զինվորական ծառայությունից։ Նախագծի հիմնավորմամբ՝ այդ ծառայությունը նախատեսվում է 10 տարի։

Հիշեցնենք՝ այս պահին, սակայն, սա դեռ նախագիծ է և վերջնական գործող կարգավորում չէ․ այն ներկայացվել է հանրային քննարկման, որից հետո միայն կանցնի հաստատման ու ընդունման մյուս փուլերը՝ կառավարությունից Ազգային ժողով։

Արեն Նահապետյան

Այս հրապարակումը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ: Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Փաստերի ստուգման հարթակը» (FIP.am), և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության, ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի և ԵԱՀԿ-ի տեսակետները:

Հայաստան ներկրվող ռուսական գազի սահմանային գինը և սպառողի վճարած սակագինը էապես տարբերվում են։ Ինչպե՞ս է ձևավորվում գազի վերջնական սակագինը, և ինչո՞վ է պայմանավորված այդ տարբերությունը՝ մանրամասները տեսանյութում։

Մանրամասները՝ 

Ռուսական գազը՝ սահմանից մինչև սպառող․ ինչպե՞ս է ձևավորվում գինը հայ սպառողի համար

The post Ռուսական գազի գինը․ սահմանից մինչև սպառող appeared first on FIP.AM.

2026 թվականի մայիսի վերջից Ռուսաստանը փուլ առ փուլ սահմանափակումներ կիրառեց Հայաստանից մի շարք ապրանքների ներմուծման նկատմամբ։

Մայիսի 22-ից սահմանափակվեց ծաղիկների, ապա՝ թարմ լոլիկի, վարունգի, պղպեղի, տերևավոր բանջարեղենի և ելակի ներմուծումը։ Հունիսի սկզբին սահմանափակումները տարածվեցին նաև գյուղատնտեսական այլ ապրանքների և ձկան ու ձկնամթերքի վրա։

Սահմանափակումներից հետո ՀՀ կառավարությունը սկսեց փոխհատուցում տրամադրել մի շարք ապրանքներ այլ շուկաներ արտահանելու ծախսերի համար։

«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է Վիճակագրական կոմիտեի՝ 2025-2026 թվականի հունվար-օգոստոսի տվյալները՝ պարզելու, թե ՌԴ սահմանափակումների ֆոնին ինչպես են փոխվել Հայաստանի արտահանման ցուցանիշներն ու աշխարհագրությունը՝ ընդհանուր արտաքին առևտրաշրջանառության համատեքստում։ 

Արտահանումը նվազել է 6.5%-ով, ներմուծումն աճել՝ 9.3%-ով

2026 թվականի հունվար-օգոստոսին Հայաստանից արտահանվել է $4.6 մլրդ-ի ապրանք՝ 2025 թվականի նույն ժամանակահատվածի $4.9 մլրդ-ի դիմաց․ արտահանումը 8 ամսում նվազել է 6.5%-ով կամ շուրջ $300 մլն-ով։

Ներմուծման դեպքում հակառակ պատկերն է։ Այն $7.9 մլրդ-ից հասել է $8.6 մլրդ-ի՝ աճելով 9.3%-ով կամ շուրջ $700 մլն-ով։

Արդյունքում արտաքին առևտրաշրջանառությունը, չնայած արտահանման անկմանը, աճել է 3.2%-ով՝ $12.8մլրդ-ից հասնելով մոտ $13.2 մլրդ-ի։

Այսպիսով,  առևտրաշրջանառության աճը պայմանավորված է ներմուծման ավելացմամբ, ոչ թե արտահանման աճով։  

Փոխվել է նաև արտահանման աշխարհագրական կառուցվածքը

Արտահանման ընդհանուր 6.5% անկմանը զուգահեռ՝ 2026 թվականի հունվար-օգոստոսին փոխվել է նաև Հայաստանի արտահանման աշխարհագրական կառուցվածքը։ Ընդհանուր արտահանման մեջ մի շարք շուկաների մասնաբաժինն աճել է, մյուսներինը՝ նվազել։

Ռուսաստանը շարունակում է մնալ Հայաստանի արտահանման ամենամեծ շուկան, սակայն նրա մասնաբաժինը փոքր-ինչ նվազել է։ 2025 թվականի հունվար-օգոստոսին Ռուսաստանին բաժին էր ընկնում Հայաստանի արտահանման 36.7%-ը, իսկ 2026-ի նույն ժամանակահատվածում՝ 35.7%-ը։ Նվազել է նաև Ռուսաստան արտահանման գումարային ծավալը՝ $1.82 մլրդ-ից մինչև $1.65 մլրդ կամ 9.1%-ով։ ԵԱՏՄ երկրների ընդհանուր մասնաբաժինը ևս նվազել է՝ 39.4%-ից մինչև 38.6%։

Զգալիորեն մեծացել է Չինաստանի կշիռը։ Եթե 2025 թվականի առաջին ութ ամիսներին Չինաստանին բաժին էր ընկնում Հայաստանի արտահանման 8.7%-ը, ապա 2026-ին՝ 16.9%-ը։ Այսինքն՝ Չինաստանի մասնաբաժինը գրեթե կրկնապատկվել է՝ ավելանալով 8.2 տոկոսային կետով։ Աճել է նաև արտահանման գումարային ծավալը՝ $430.6 մլն-ից հասնելով $780.6 մլն-ի կամ 81.3%-ով։

Էական աճ է գրանցվել նաև Եվրամիության երկրների ուղղությամբ։ ԵՄ-ի մասնաբաժինը Հայաստանի արտահանման մեջ 7.9%-ից հասել է 14.1%-ի՝ ավելանալով 6.2 տոկոսային կետով։ Գումարային արտահայտությամբ ԵՄ երկրներ արտահանումն աճել է 66.4%-ով՝ $390.5 մլն-ից հասնելով մոտ $650 մլն-ի։

Արտահանման մասնաբաժնի ամենամեծ նվազումը գրանցվել է ԱՄԷ-ի դեպքում։ 2025 թվականի հունվար-օգոստոսին ԱՄԷ-ին բաժին էր ընկնում Հայաստանի ամբողջ արտահանման 25.5%-ը, իսկ 2026 թվականի նույն ժամանակահատվածում՝ 7.9%-ը։ Կտրուկ նվազել է նաև արտահանման գումարային ծավալը՝ $1.26 մլրդ-ից մինչև $363.8 մլն կամ 71.1%-ով։

Ավելի փոքր փոփոխություններ են գրանցվել նաև մի շարք այլ շուկաների դեպքում։ Վրաստանի մասնաբաժինը 1.7%-ից աճել է մինչև 2.0%, Իրաքինը՝ 4.6%-ից մինչև 4.9%, Իրանինը՝ 1.2%-ից մինչև 1.4%։ ԱՄՆ-ի մասնաբաժինը փոքր-ինչ նվազել է՝ 0.7%-ից մինչև 0.6%, իսկ Շվեյցարիայինը՝ 2.0%-ից մինչև 1.6%։

Հատկանշական է, որ միայն ԱՄԷ ուղղությամբ արտահանման նվազումը կազմել է շուրջ $895 մլն, մինչդեռ Հայաստանի ընդհանուր արտահանումը նույն ժամանակահատվածում նվազել է շուրջ $324 մլն-ով։ Այսինքն՝ ԱՄԷ ուղղությամբ գրանցված անկումը զգալիորեն փոխհատուցվել է այլ շուկաներում արտահանման աճով, այդ թվում՝ Չինաստանում և ԵՄ երկրներում։

ՌԴ-ից ներմուծումը նվազել է, ԵՄ-ից և Չինաստանից՝ աճել

Ռուսաստանի հետ առևտրի նվազումը միայն արտահանմանը չի վերաբերում։ 2026 թվականի հունվար-օգոստոսին Ռուսաստանից ներմուծումը ևս նվազել է՝ 26%-ով։ Ըստ արտահանող երկրի՝ Ռուսաստանից ներմուծումը $2.74 մլրդ-ից նվազել է մինչև $2.03 մլրդ՝ շուրջ $712 մլն-ով։ Այսպիսով, Ռուսաստանից ներմուծումը նվազել է ավելի արագ, քան դեպի Ռուսաստան արտահանումը՝ 26%՝ 9.1%-ի դիմաց։

Միաժամանակ, ԵՄ-ի և Չինաստանի ուղղությամբ արտահանման աճին զուգահեռ ավելացել է նաև այդ շուկաներից ներմուծումը։ Ըստ արտահանող երկրի՝ ԵՄ-ից ներմուծումն աճել է 39.3%-ով, Չինաստանից՝ 18.7%-ով, իսկ ԱՄԷ-ից՝ 3.8%-ով։ Այսպիսով, ԵՄ-ից և Չինաստանից ներմուծումն էականորեն աճել է, իսկ ԱՄԷ-ից՝ մնացել գրեթե նույն մակարդակում։

Այսպիսով, ՌԴ սահմանափակումների ֆոնին դեպի Ռուսաստան արտահանումը նվազել է 9.1%-ով, սակայն Հայաստանի արտահանման աշխարհագրությունում այլ էական տեղաշարժեր էլ են գրանցվել․ զգալիորեն աճել են հատկապես ԵՄ և Չինաստան արտահանման ծավալներն ու մասնաբաժինները։ Ընդհանուր արտահանումը, սակայն, նվազել է 6.5%-ով, ինչում էական դեր է ունեցել դեպի ԱՄԷ արտահանման կտրուկ անկումը։ 

Գայանե Մարկոսյան

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հոկտեմբերի 6-ին «CTRL Z» հաղորդման ընթացքում հայտարարել է․ «2018 թվականից առաջ Հայաստանում կին համայնքի ղեկավար չի եղել։ 2018 թվականից հետո է, որ Հայաստանում կանայք նաև համայնքներ են ղեկավարում»։ 

«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է պնդումը և պարզել, որ մինչև 2018 թվականը Հայաստանում եղել են կին համայնքի ղեկավարներ, այդ թվում՝ խոշորացված համայնքում։ 

«Համայնքի ղեկավար» հասկացության պարզաբանումը 

Օրենքի՝ մինչև 2017 թվականի փոփոխությունը գործող խմբագրության 3-րդ հոդվածում տեղական ինքնակառավարման մարմինները սահմանվում էին այսպես․ «համայնքի ավագանի և համայնքի ղեկավար. քաղաքապետ՝ քաղաքային համայնքում, գյուղապետ՝ գյուղական համայնքում»։

2017 թվականի հոկտեմբերի 25-ին ընդունված օրենքով այս դրույթը վերաշարադրվել է՝ պահպանելով «համայնքի ղեկավար» ընդհանուր ձևակերպումը և հանելով քաղաքապետի ու գյուղապետի մասին հստակեցումը։

Այսպիսով, գյուղական համայնքները ղեկավարած կանայք ևս եղել են համայնքի ղեկավարներ, և նրանց ընտրվելու փաստերն արձանագրված են դեռևս մինչև 2018 թվականը։

Կին համայնքապետեր ընտրվել են նաև 2008, 2012 և 2016 թվականներին

2016 թվականի սեպտեմբերի 18-ի ՏԻՄ ընտրություններում Արմավիրի մարզի Արևաշատ և Արտամետ համայնքներում վերընտրվել են կանայք։ Արևաշատում Սուսաննա Գևորգյանը ստացել է 363 ձայն՝ հաղթելով երկու տղամարդ մրցակիցների, իսկ Արտամետում միակ թեկնածու Անահիտ Դավթյանը վերընտրվել է 95 կողմ և 12 դեմ ձայներով։

Անահիտ Դավթյանը համայնքի ղեկավար էր ընտրվել նաև 2008 ու 2012 թթ․-ի ՏԻՄ ընտրություններում։ 

2016-ի հոկտեմբերին Լոռու մարզի Բազում համայնքում վերընտրվել է գործող համայնքապետ Սրբուհի Հարությունյանը։ 

Վերջինս հաղթող էր ճանաչվել նաև 2012 թվականի ընտրություններում՝ մրցակցելով երեք տղամարդ թեկնածուների հետ։

Խոշորացված Ամասիան կին ղեկավար է ունեցել դեռևս 2016-ին 

2016 թվականի հոկտեմբերի 2-ի ՏԻՄ ընտրությունների նախնական արդյունքներով՝ համայնքի ղեկավարի 16 կին թեկնածուներից ընտրվել են յոթը, որոնցից հինգը վերընտրվել են։ Կանայք հաղթել են Նոր Երզնկա, Բազում, Պաղաղբյուր, Հացավան, Շիկահող, Շրվենանց և խոշորացված Ամասիա համայնքներում։

Խոշորացված Ամասիայում համայնքի ղեկավարի ընտրապայքարին մասնակցած երեք թեկնածուներից երկուսը կանայք էին։ Նրանցից Ջեմմա Հարությունյանը հաղթել է՝ ստանալով 1732 ձայն, և ընտրվել համայնքի ղեկավար։

*Ամասիա համայնքը խոշորացվել է 2016 թվականի հունիսի 17-ին ընդունված օրենքով՝ ընդգրկելով 10 բնակավայր։ 

2018-ին ընտրված առաջին կին քաղաքապետը պաշտոնավարել է մինչև 2025 թվականը

2018 թվականի հոկտեմբերի 21-ի ընտրություններում Էջմիածնի քաղաքապետ է ընտրվել Դիանա Գասպարյանը՝ դառնալով Հայաստանի առաջին կին քաղաքապետը։ Սակայն սա վերաբերում է քաղաքապետի պաշտոնին․ մինչ այդ կանայք արդեն ղեկավարել են գյուղական համայնքներ, այդ թվում՝ խոշորացված Ամասիան։

2025 թվականի մայիսին Դ․ Գասպարյանը հրաժարականի դիմում է ներկայացրել։  

Այժմ կանայք ղեկավարում են երեք համայնք

Ըստ ուսումնասիրության՝ 2021 թվականի ՏԻՄ ընտրություններից հետո Հայաստանի 79 համայնքներից երեքը՝ 3.8%-ը, ղեկավարել են կանայք՝ Վաղարշապատը, Ամասիան և Վերին Դվինը։

Այդ երեք ղեկավարներից շարունակում են պաշտոնավարել Ամասիայի համայնքապետ Ջեմմա Հարությունյանը և Վերին Դվինի համայնքապետ Լյուդմիլա Պետրովան։

2022 թվականի նոյեմբերի 10-ին Բերդ խոշորացված համայնքի ղեկավար է ընտրվել Աստղիկ Հակոբյանը՝ ավագանու քվեարկությամբ։

Փաստացի, հասանելի վերջին տվյալներով՝ Հայաստանում կանայք ղեկավարում են երեք համայնք՝ Ամասիան, Վերին Դվինը և Բերդը։

Այսպիսով, Նիկոլ Փաշինյանի պնդումը, թե մինչև 2018 թվականը Հայաստանում համայնքի կին ղեկավար չի եղել, սխալ է։ Կանայք համայնքի ղեկավար են ընտրվել դեռևս 2008 և 2012 թվականներին, իսկ 2016-ին կին ղեկավար է ընտրվել նաև խոշորացված Ամասիայում։ 2018 թվականին՝ հեղափոխությունից հետո, ընտրվել է Հայաստանի առաջին կին քաղաքապետը։ 

Գայանե Մարկոսյան 

Այս հոդվածը պատրաստվել է Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի (ԺԶՀ ) աջակցությամբ՝ «Գործընկերություն հանուն ժողովրդավարության» ծրագրի շրջանակում: Այս հոդվածի բովանդակության համար պատասխանատվությունը կրում է «Փաստերի ստուգման հարթակը», եւ այն ոչ մի դեպքում չի կարող համարվել ԺԶՀ դիրքորոշումը։

Հայաստանյան մի շարք ԶԼՄ-ներ անդրադարձել են ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի «Ctrl Z» հաղորդմանը տված հարցազրույցում Հայաստան-Ադրբեջան սահմանը հատած, հանցագործության մեջ մեղադրվող ադրբեջանցի զինծառայող Նասիմի Մուսաևի մասին խոսքերին․ դրանք պնդել են, թե նա ակնարկել է վերջինիս Բաքվին հանձնելու մասին։ 

Մասնավորապես, Փաշինյանի՝ մոլորված զինվորներին առանց նախապայմանների վերադարձնելու կողմերի պայմանավորվածության մասին խոսքերը ներկայացվել են այնպես, որ այդ սկզբունքը վերաբերելի է նաև ՀՀ-ում քրեական վարույթներով անցնող ադրբեջանցի զինածառայողին։ 

Փաշինյանի խոսքը համատեքստից կտրելով նման պնդումներ են արել մի շարք ԶԼՄ-ներ (Yerevan{.}Today, Aysor{.}am, 24news{.}am)։ 

Սրան զուգահեռ, ԱԺ «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Մարիաննա Ղահրամանյանը ևս պնդել է, թե Փաշինյանը «անոնսում է, որ ադրբեջանցին կհանձնվի Բաքվին` առանց փոխանակելու  այնտեղ պահվող հայ գերիների հետ»։

«Փաստերի ստուգման հարթակը» համադրել է թեմայի վերաբերյալ Փաշինյանի ուղիղ խոսքը ԶԼՄ-ների ու սոցիալական մեդիայում պնդումների հետ ու պարզել, որ վերջիններիս լուսաբանումը մանիպուլյատիվ է։ 

Ի՞նչ սկզբունքի մասին էր խոսում Փաշինյանը

Այսպես, զրուցավարի հարցին, թե արդյո՞ք քննարկվում է Մուսաևին Բաքվում պահվող հայ գերիների հետ փոխանակելու հարցը, Փաշինյանը պատասխանում է, որ դրանք «տարբեր թեմաներ են» և հիշեցնում նախկինում ձեռք բերված պայմանավորվածության մասին․

«Դրանք տարբեր թեմաներ են, որովհետև նախկինում էլ այսպիսի իրավիճակներ եղել են, որովհետև այդպիսի դեպքեր, որ զինվորներ այս կողմ, այն կողմ անցնում են, մենք ունենք պայմանավորվածություն, որ զինվորների անցնել-դառնալու պրոցեսները անջատ ենք նայելու բոլոր դեպքերից», — ասել է Փաշինյանը։ 

Այնուհետև նա բացատրում է այդ սկզբունքի տրամաբանությունը. եթե սահմանը հատած յուրաքանչյուր զինվորի վերադարձի դիմաց մյուս կողմից գերի պահանջվի, նույն պայմանը կարող է հետագայում կիրառվել նաև Հայաստանի նկատմամբ։

«Ենթադրենք, ասենք՝ գերիներից մեզ տվեք, որ այս զինվորին տանք։ Վաղը կարող է մեզնից զինվոր անցնի, ո՞ւմ ենք մենք տալու», — ասել է Փաշինյանը։

Այսինքն, խոսքը սահմանը հատած, այդ թվում՝ մոլորված և հանցագործություն չկատարած զինծառայողների վերադարձի ընդհանուր մեխանիզմի մասին է։ 

Մուսաևի դեպքը Փաշինյանը հենց ինքն է առանձնացնում

Հարցազրույցում լրագրողը Փաշինյանի ուշադրությունը հրավիրում է հենց այդ տարբերության վրա՝ նշելով, որ Շաքիի դեպքը սովորական սահմանահատում չէ, քանի որ զինծառայողը նաև ենթադրյալ հանցագործություն է կատարել։

Փաշինյանը համաձայնում է, որ այստեղ հարցադրումն այլ է՝ ասելով, որ հանցագործություն կատարելու դեպքում զինծառայողը պետք է դատապարտվի։

Ավելին, երբ խոսքը հասնում է Մուսաևի նկատմամբ Հայաստանում հարուցված քրեական գործին, Փաշինյանը հայտարարում է, որ իրավական գործընթացը տեղի է ունենալու Հայաստանում, զինծառայողը կալանքի տակ է և «առնվազն ինչ-որ ժամանակ» մնալու է Հայաստանում։

Փաստացի, Փաշինյանը հստակ տարանջատում է երկու թեմաները․ զինվորների վերադարձի մասին խոսելիս ներկայացնում է սկզբունքը և ոչ թե Շաքիի կոնկրետ դեպքի վերաբերյալ որոշումը։

Եզրակացություն

Այսպիսով, մամուլը, ինչպես նաև «Ուժեղ Հայաստանի» պատգամավորը Փաշինյանի նկարագրած ընդհանուր մեխանիզմի հիման վրա անում է մանիպուլյատիվ եզրակացություն։ 

Նրա ասածից հաստատվում է, որ հայկական և ադրբեջանական կողմերի միջև կա սահմանը հատած զինվորների վերադարձը գերիների խնդրից առանձնացնելու որոշակի սկզբունք։ Միևնույն ժամանակ նաև բացատրում է դրա պատճառը՝ եթե մոլորված և որևէ հանցագործություն չկատարած ադրբեջանցի զինվորին վերադարձնելու դիմաց Հայաստանը գերի պահանջի, ապա հետագայում Ադրբեջանը կարող է նույն նախապայմանը դնել այնտեղ հայտնված հայ զինվորի վերադարձի համար։

Սակայն, դրանից չի հետևում, որ նույն մեխանիզմն արդեն որոշվել է կիրառել Մուսաևի նկատմամբ․ ընդհակառակը, հարցազրույցում Փաշինյանը երկու իրավիճակները տարբերակում է։ Մի դեպքում խոսքը սահմանը հատած և հանցագործություն չկատարած զինվորի վերադարձի մասին է, մյուս դեպքում՝ Հայաստանում քրեական հետապնդման ենթարկվող անձի, որը մեղադրվում է ՀՀ քաղաքացուն վնաս պատճառելու մեջ։

Ուստի Փաշինյանի խոսքից հնարավոր չէ որպես փաստ եզրակացնել, որ կա մտադրություն կամ որոշում Մուսաևին հանձնել Ադրբեջանին, կամ էլ որ որոշվել է նրան հանձնել առանց հայ գերիների հետ փոխանակման։

Փաշինյանի հրապարակային հայտարարությունից այս պահին հաստատվում է մեկ այլ բան՝ Մուսաևի նկատմամբ քրեական գործընթացն իրականացվում է Հայաստանում, նա կալանքի տակ է և «առնվազն որոշ ժամանակ» մնալու է ՀՀ-ում։

Նանե Մանասյան 

2026 թվականի հունիսին կայացած խորհրդարանական ընտրություններից առաջ վարչապետ, «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության վարչության նախագահ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ սեպտեմբերին լինելու է «աղետաբեր պատերազմ», եթե իր կուսակցությունը խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում չստանա սահմանադրական մեծամասնություն։ Ընտրությունների արդյունքում ՔՊ-ն սահմանադրական մեծամասնություն չստացավ, սեպտեմբերն էլ անցավ, սակայն պատերազմ չսկսվեց։ 

«Փաստերի ստուգման հարթակը» համադրել է վարչապետի հայտարարությունը ընտրությունների արդյունքների ու նրա նշած ժամկետում տեղի ունեցած զարգացումների հետ։ 

Ի՞նչ էր ասել Փաշինյանը

Մարտի 22-ին ներկուսակցական քարոզարշավի շրջանակներում կուսակիցների հետ հանդիպմանը  Փաշինյանը հայտարարել էր․  «…Պատերազմ ա լինելու։ Ես ի՞նչ էի ասում։ Ասում էի՝ չի լինելու, լինելու է խաղաղություն։ Ասում էին՝ «Ի՞նչ գիտես»։ Բա 7 տարվա վարչապետ եմ․ եթե ես էդ իրավիճակը չկարողանամ գնահատել, ես ո՞նց եմ վարչապետ։ Հիմա էլ ասում եմ՝ լինելու է պատերազմ սեպտեմբերին ու աղետաբեր պատերազմ, եթե «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը սահմանադրական մեծամասնություն… Չեմ ասում՝ ընտրություններում հաղթի, ոնց ուզում եք… Ինձ ասում եք՝ 18 թվին գայիր, ասեիր։ Հիմա ասում եմ, շատ ուղիղ ասում եմ…»

Իր այս հայտարարությամբ Փաշինյանը պատերազմը համարում էր որպես անխուսափելի իրադարձություն, որը կարող էր պատահել, եթե ՔՊ-ն չունենար ընտրական որոշակի արդյունք։ Նա նույնիսկ նշում էր ժամկետը և ընդգծում դրա հետևանքի ծանրությունը։ Ավելին, իր գնահատականի հավաստիությունը վարչապետը հիմնավորում էր նաև պաշտոնավարման փորձով՝ շեշտելով, որ յոթ տարվա վարչապետ լինելով կարող է գնահատել իրավիճակը։

Ի դեպ, Փաշինյանը մարտի 19-ին ևս խոսել էր պատերազմի հնարավորության մասին, սակայն այլ պայմանի համատեքստում․ նա հայտարարել էր, որ խաղաղության գործընթացը վերանայելու դիրքերից հանդես եկող ընդդիմադիր ուժերը պատրաստում են «նոր սեպտեմբերյան պատերազմ՝ ծանր հետևանքներով»։ Այս դեպքում պատերազմի վտանգը կապվում էր ընդդիմադիր ուժերի՝ իշխանության գալու և նրանց քաղաքականության հետ։

Ի տարբերություն այդ հայտարարության, մարտի 22-ին արված հայտարարությամբ, Փաշինյանը ավելի լայն պայման էր առաջ քաշում՝ պատերազմի սկսվելը կապելով ՔՊ-ի՝ սահմանադրական մեծամասնություն չստանալու հետ։ 

ՔՊ-ն հաղթեց, բայց սահմանադրական մեծամասնություն չստացավ

Հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունների վերջնական արդյունքներով «Քաղաքացիական պայմանագիրը» ստացել է 726 819 ձայն՝ շուրջ 49.75%։ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշմամբ կուսակցությանը բաժին է հասել 64 մանդատ։ «Ուժեղ Հայաստանը» ստացել է 29, իսկ «Հայաստան» դաշինքը՝ 12 մանդատ։

Այսպիսով, 105 պատգամավոր ունեցող  Ազգային ժողովում ՔՊ-ն ստացել է մեծամասնություն՝ 64 մանդատ, մինչդեռ ձգտում էր ունենալ սահմանադրական մեծամասնություն՝ ⅔-րդը կամ 70 մանդատ։

Սահմանադրության համաձայն՝ Սահմանադրության մի շարք փոփոխությունների ընդունման, ինչպես նաև Սահմանադրության՝ միայն հանրաքվեով փոփոխվող դրույթների փոփոխության նախագիծը հանրաքվեի դնելու համար անհրաժեշտ է պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների առնվազն երկու երրորդը։

Հետևաբար ՔՊ-ին միայնակ սահմանադրական փոփոխություններ կատարելու կամ համապատասխան նախագիծը հանրաքվեի դնելու համար պակասում է առնվազն 6 ձայն։

Կարևոր է նաև տարբերակել սահմանադրական մեծամասնությունը սահմանադրական օրենքներ ընդունելու համար անհրաժեշտ մեծամասնությունից։ Օրինակ՝ «Ազգային ժողովի կանոնակարգ», Ընտրական, Դատական օրենսգրքերը, «Կուսակցությունների մասին» և մի շարք այլ սահմանադրական օրենքներ ընդունվում են պատգամավորների ընդհանուր թվի առնվազն երեք հինգերորդով։ Այս դեպքում ՔՊ-ն խնդիր չունի։

Արարատ Միրզոյանի մեկնաբանությունը

Վարչապետի հայտարարությունից հետո, մարտի 23-ին Արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը, անդրադառնալով Փաշինյանի խոսքին, սեպտեմբերը մեկնաբանել էր որպես պայմանական ժամկետ՝ «ընտրություններից կարճ ժամանակ անց»։
Պատերազմի հեռանկարը նա կապել էր ընդդիմադիր որոշ ուժերի իշխանության գալու հետ։ Նաև շեշտել էր՝ շանտաժ չեն անում, օրենք չեն խախտում և միայն քաղաքական առաջարկ են ներկայացնում։ 

Արարատ Միրզոյանի մեկնաբանությունը, սակայն, տարբերվում է մարտի 22-ին Փաշինյանի առաջադրած պայմանից, քանի որ ընդդիմության՝ իշխանության գալը և ՔՊ-ի՝ սահմանադրական մեծամասնություն չստանալը ընտրական տարբեր արդյունքներ են։

Իսկ սեպտեմբերին պատերազմ չեղավ

Փաշինյանի նշած ժամկետը՝ 2026 թվականի սեպտեմբերը անցավ, և Հայաստանի մասնակցությամբ պատերազմ չսկսեց։ Հետևաբար նրա հստակ արված կանխատեսումը չիրականացավ․ ՔՊ-ն սահմանադրական մեծամասնություն չստացավ և որպես այդ արդյունքի անմիջական հետևանք «աղետաբեր պատերազմ» տեղի չունեցավ։

Փաշինյանի խոսքում պատերազմի սպառնալիք կա, որը դարձել է նախընտրական փաստարկ․ վարչապետը երկրում խաղաղության պահպանումը պայմանավորում էր իր կուսակցության համար Ազգային ժողովում սահմանադրական մեծամասնություն ապահովելու հանգամանքով։

Այսպիսով, Փաշինյանի հայտարարությունը մանիպուլյատիվ էր․ նա իր կուսակցության՝ սահմանադրական մեծամասնություն ստանալը ներկայացնում էր որպես սեպտեմբերյան «աղետաբեր պատերազմից» խուսափելու անհրաժեշտ պայման՝ պատերազմի սպառնալիքը դարձնելով ընտրական փաստարկ։ ՔՊ-ն այդ մեծամասնությունը չստացավ, սակայն նշված ժամկետում պատերազմ չսկսվեց․ հետևաբար վարչապետի ներկայացրած անխուսափելի կապը չի հաստատվել, իսկ կոնկրետ կանխատեսումը չի իրականացել։

Արեն Նահապետյան

«CTRL Z» նախագծի հոկտեմբերի 6-ի թողարկման ընթացքում ՀՀ վարաչպետ Նիկոլ Փաշինյանը անդրադառնալով ՀՀ զինված ուժերում ինքնասպանոթյունների դեպքերին մի շարք պնդումներ է արել ինքնասպանությունների լուսաբանման վերաբերյալ։

«Ընկալում ա ձևավորվել, այդ թվում միջազգային կազմակերպությունների և ԶԼՄ-ների աշխատանքների շնորհիվ, որ սովորական ինքնասպանությունները քաղաքացիական կյանքի չեն լուսաբանվում։ Որովհետև համընդհանուր ընկալումն այն է, որ ինքնասպանությունների լուսաբանումը բերում ա ինքնասպանությունների։ Բայց բանակում ինքնասպանությունները լուսաբանվում են։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության ռեկոմենդացիան է, և բոլոր համաշխարհային ԶԼՄ-ների հետ աշխատում են, որ ինքնասպանությունների դեպքերը չլուսբանվեն», — ասել է Փաշինյանը։

«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է ԱՀԿ համապատասխան զեկույցներն ու ուղեցույցները՝ պարզելու Փաշինյանի պնդումների ճշմարտացիությունը։ 

Ի՞նչ է իրականում առաջարկում ԱՀԿ-ն

ԱՀԿ-ն 2023 թվականին թարմացրել է լրատվամիջոցների համար նախատեսված «Կանխելով ինքնասպանությունը․ աղբյուր՝ մեդիաոլորտի մասնագետների համար» («Preventing suicide: a resource for media professionals» (Preventing suicide: a resource for media professionals) ուղեցույցը։ 

Դրանով Կամզակերպությունն առաջարկում է ԶԼՄ-ներին ոչ թե չլուսաբանել ինքնասպանությունները՝ սահմանելով լռություն նման դեպքերի վերաբերյալ, այլ առաջարկում է լուսաբանել թեման այնպես, որ հնարավոր վնասը հասցվի նվազագույնի կամ բացառվի։

ԱՀԿ-ն հենց ուղեցույցի նկարագրության մեջ նշում է, որ մեդիայի հրապարակումները կարող են ինչպես ուժեղացնել, այնպես էլ թուլացնել ինքնասպանությունների կանխարգելման ջանքերը։ 

Չնայած, Կազմակերպությունն արձանագրում է, որ ինքնասպանության դեպքերի լայն տարածում ստացած լուրերին երբեմն հաջորդում է ինքնասպանությունների աճ,  սակայն օրինակ նման ճգնաժամը հաղթահարած մարդկանց մասին պատմությունները կարող են հակառակը՝ դրական ազդեցություն ունենալ։

Այսինքն՝ ԱՀԿ-ի մոտեցումը չի կառուցվում «լուսաբանել կամ չլուսաբանել» երկընտրանքի վրա, այն բացառապես վերաբերում է «ինչպե՞ս լուսաբանել» հարցին․ պատահական չէ, որ ԱՀԿ-ի փաստաթղթի  հիմնական բաժիններից մեկը կոչվում է «Responsible reporting on suicide»՝ ինքնասպանությունների պատասխանատու լուսաբանում։

Փաստացի, եթե ԱՀԿ-ի հանձնարարականը լիներ պարզապես ինքնասպանությունների մասին չհաղորդելը, պատասխանատու լուսաբանման այս ամբողջ ուղեցույցի կարիքը տրամաբանորեն չէր լինի։

ԱՀԿ-ի կարճ ուղեցույցում խորհուրդները բաժանված են «անել» և «չանել» սկզբունքների։

Լրագրողներին առաջարկվում է հանրությանը տրամադրել ճշգրիտ տեղեկություն այն մասին, թե որտեղ կարելի է օգնություն ստանալ, բացատրել ինքնասպանության և դրա կանխարգելման վերաբերյալ փաստերը, պատմել կյանքի դժվարությունները կամ ինքնասպանության մտքերը հաղթահարած մարդկանց փորձի մասին և ընդգծել օգնության դիմելու կարևորությունը։

Այսպիսով,  Փաշինյանի՝ պնդումը, թե «ԱՀԿ-ն խորհուրդ է տալիս չլուսաբանել ինքնասպանությունները» սխալ է և չի համապատասխանում իրականությանը։  

Իսկ ի՞նչ է առաջարկում ԱՀԿ-ն չանել

ԱՀԿ-ն իսկապես զգուշացնում է, որ ինքնասպանության որոշակի ձևով ներկայացումը կարող է վնասել։

Մասնավորապես, կազմակերպությունը խորհուրդ է տալիս՝ չդարձնել ինքնասպանության դեպքը գլխավոր լուր՝ անհարկի կրկնելով ու տարածելով այն, չօգտագործել սենսացիոն վերնագրեր, զգայուն կամ էմոցիոնալ բառապաշար, չռոմանտիզացնել կամ չներկայացնել նման դեպքերը նորմալ՝ մատուցելով այն որպես խնդիրների հնարավոր լուծում, մանրամասն չնկարագրել ինքնասպանության կիրառված մեթոդը, խուսափել համապատասխան լուսանկարների, տեսանյութերի կամ սոցիալական մեդիայի նյութերի տարածումից։

Հատկապես զգուշավոր մոտեցում է առաջարկվում հայտնի մարդկանց ինքնասպանությունների դեպքում․ ԱՀԿ-ն բացատրում է նաև պատճառը՝ խոցելի մարդիկ, օրինակ՝ նախկինում ինքնասպանության փորձ կամ ինքնասպանության մտքեր ունեցած անձինք, որոշակի հրապարակումներից հետո կարող են հայտնվել նման վարք դրսևորելու ավելի բարձր հակում ունենալու վտանգի տակ։

Ըստ կազմակերպության՝ վտանգն ավելի մեծ է, երբ լուսաբանումը ծավալուն է, աչքի ընկնող, սենսացիոն, մանրամասն նկարագրում է մեթոդը կամ ինքնասպանությունը ներկայացնում է որպես նորմալ վարք։

Ինքնասպանության լուսաբանումը ավելացնո՞ւմ դեպքերի թիվը

Ինքնասպանությունների լուսաբանման ու դեպքերի աճի կապի վերաբերյալ համաշխարհային առաջատար տասնյակ մասնագետների հագործակցությամբ ուսումնասիրություն է հրապարկվել 2020 թվականին՝ The BMJ հայտնի գիտական ամսագրում։ 

Հետազոտությունը չի հաստատել, որ ինքնասպանությունների մասին սովորական մեդիա լուսաբանման ծավալի աճն ինքնին ազդում է ինքնասպանությունների աճի վրա։ Սակայն այլ պատկեր է ստացվել հայտնի մարդկանց ինքնասպանությունների դեպքում․ վերլուծության համաձայն՝ հայտնիների ինքնասպանության լուսաբանումից հետո ուսումնասիրված ժամանակահատվածներում դեպքերի թիվն աճել է 13%-ով։ 

Իսկ մեդիայում կիրառված մեթոդի նկարագրությունը կապ է ունեցել նույն մեթոդով ինքնասպանությունների թվի մոտ 30% աճի հետ։

Այսինքն՝ գիտական տվյալներից չի բխում, որ ինքնասպանության մասին հրապարակումը նոր ինքնասպանությունների է դրդում․ դրանք միաժամանակ հաստատում են, որ ռիսկը կապված է լուսաբանման որոշակի ձևերի և բովանդակության հետ։

Այսպիսով, Փաշինյանի պնդումը, թե ԱՀԿ-ն խորհուրդ է տալիս չլուսաբանել ինքնասպանությունները, սխալ է։ Կազմակերպությունն առաջարկում է պատասխանատու լուսաբանման սկզբունքներ։ 

Իսկ «ինքնասպանությունների լուսաբանումը բերում ա ինքնասպանությունների» ձևակերպումը ընդհանուր է, գիտականորեն չհաստատված ու ոչ ամբողջական պատկեր է ներկայացնում, քանի որ գիտական տվյալները հաստատել են միայն ոչ պատասխանատու և լուսաբանման որոշակի ձևերի կապը դեպքերի աճի հետ։  

Նանե Մանասյան

Վարշավայում հոկտեմբերի 5-ին մեկնարկած «ԵԱՀԿ-ի Վարշավայի մարդկային չափողականության» (Warsaw Human Dimension Conference) համաժողովում Ադրբեջանի պատվիրակության ներկայացուցիչ Նազրին Ալիևան խոսել է Ղարաբաղյան հակամարտության ընթացքում անհետ կորած ադրբեջանցիների թվի և զանգվածային գերեզմանների քարտեզները տրամադրելու անհրաժեշտության մասին։

«Փաստերի ստուգման հարթակը» ուսումնասիրել է անհետ կորածների հաշվառման տվյալները և գերեզմանների մասին տեղեկություններ փոխանցելու վերաբերյալ հայկական պաշտոնական դիրքորոշումը։ 

Ադրբեջանի պատվիրակության անդամը, ի դեպ, ներկայացավ որպես Ադրբեջանում մարդու իրավունքների պաշտպանության կենտրոնի հիմնադիր:

Նազրին Ալիևան հայ-ադրբեջանական «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության մասնակից է։

Այս փետրվարին նա ադրբեջանական քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների խմբի կազմում այցելել է Հայաստան։

2025 թվականի Վարշավայի համաժողովի շրջանակում Ալիևան Մեղրիի շրջանի Նռնաձոր գյուղը՝ նախկին Նյուվադին, ներկայացրել էր որպես Ադրբեջանի տարածք:

Ինչ է ներկայացնում անհետ կորածների շուրջ 4 հազար թիվը 

Իր ելույթում Ալիևան հայտարարում է, թե «1990-ական թվականներին մոտ 4 հազար ադրբեջանցիներ շարունակում են համարվել անհետ կորածներ»։ Այնուհետև շարունակում է․  «Այս ընթացքում հայտնաբերվող զանգվածային գերեզմանները վկայում են միջազգային իրավունքի խախտումների մասին»։ Ադրբեջանցի պատվիրակը նաև նկատում է, որ Հայաստանը պետք է Ադրբեջանին տրամադրի զանգվածային գերեզմանների քարտեզները։ 

Ղարաբաղյան հակամարտության հետևանքով անհետ կորածների վերաբերյալ տարբեր տարիներին հրապարակվել են տարբեր թվեր։ Անհետ կորածնների մասին Ադրբեջանի ներկայացրած շուրջ 4 հազար թիվը վիճարկել է նաև Հայաստանում 2006-2018 թվականներին գերիների և անհետ կորածների հարցերով աշխատանքային խմբի ղեկավար Արմեն Կապրիելյանը։ Նա 2024 թվականի հոկտեմբերին «Ազատության» հետ զրույցում ադրբեջանական թվերը գնահատել է ուռճացված՝ մատնանշելով տարբեր ժամանակներում ներկայացված թվերի փոփոխությունները։ Այս թիվը հայկական կողմից կասկածի տակ է դրել նաև ՀՀ ԱԺ պաշտպանության և անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախկին նախագահ Անդրանիկ Քոչարյանը։ 

Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն (ԿԽՄԿ/ICRC) 2025 թվականի հուլիսի 8-ի հրապարակման մեջ նշում է, որ Ադրբեջանում ընտանիքների հետ անմիջական կապի միջոցով գրանցվել է շուրջ 4 հազար որոնման գործ։ Ըստ նույն հրապարակման՝ 1995 թվականից ի վեր ԿԽՄԿ-ն Ադրբեջանի իշխանություններին և այլ կողմերին պաշտոնապես ներկայացրել է անհետ կորած անձանց վերաբերյալ ութ ցուցակ։ Վերջինը եղել է 2024 թվականի ապրիլին։

Անհետ կորածների թվեր կան նաև ԵԽԽՎ-ի 2007 թվականի 1553 բանաձևում՝ 4499 ադրբեջանցի և 947 հայ անհետ կորած։ Բանաձևը հստակեցնում է, որ թվերը ներկայացված են համապատասխան կողմերի տվյալներով, այսինքն՝ ԵԽԽՎ-ի կողմից իրականացված ստուգում կամ հաշվարկ չեն։

Ադրբեջանի նոր տվյալները անհետ կորածների թվի մասին 

2026-ի սեպտեմբերին ադրբեջանական Trend-ը, վկայակոչելով, այդ երկրի պետական հանձնաժողովին, գրել է, որ օգոստոսի 31-ի դրությամբ որպես անհետ կորած հաշվառվել է 4010 անձ, այդ թվում՝ առաջին պատերազմից՝ 4004 և երկրորդից՝ 6։ Միաժամանակ, հրապարակման մեջ նշվում է, որ դեռ անհետ կորած է համարվում 3682 անձ։ 

Հրապարակման մեջ առանձին նշվում է նաև, որ ԴՆԹ և դատաբժշկական փորձաքննությամբ նույնականացվել է 328 անձ։ Այս թիվը համապատասխանում է հաշվառված 4010 և դեռ անհետ կորած համարվող 3682 անձանց թվերի տարբերությանը։

Հաղորդվում է նաև աճյունների 910 հավաքածուի և 32 զանգվածային գերեզմանի հայտնաբերման մասին։ Այդուհանդերձ, պաշտոնական հաղորդագրությունը չի բացատրում, թե ինչ է նշանակում «աճյունների հավաքածու», արդյոք այդքան նույնականացված անձ է հայտնաբերվել։ 

Գերեզմանների մասին տեղեկությունների փոխանցումը

Ալիևան իր ելույթում նաև հայտարարել է, որ Հայաստանը պետք է Ադրբեջանին տրամադրի զանգվածային գերեզմանների քարտեզները։ Հայկական կողմը նախկինում պաշտոնապես հայտնել է ինչպես անհետ կորածների մասին տեղեկությունների փոխանցման, այնպես էլ Ադրբեջանի հետ համագործակցելու պատրաստակամության մասին։

Մասնավորապես, գերիների, պատանդների և անհետ կորած անձանց հարցերով ՀՀ միջգերատեսչական հանձնաժողովը հայտնել էր, որ 2020 թվականի նոյեմբերից Ադրբեջանին փոխանցվել են 44-օրյա պատերազմում զոհված 51 ադրբեջանցիների մարմիններ, ինչպես նաև 1990-ականներին զոհված շուրջ 50 անձանց մարմինների գտնվելու հնարավոր վայրերի մասին տեղագրական նյութեր։ Փոխանցվել են նաև 1990-ականներին զոհված 140 ադրբեջանցիների ոսկրեր։ Ըստ հանձնաժողովի՝ տեղագրական նյութերն ու ոսկրերը ստացվել են Լեռնային Ղարաբաղի ներկայացուցիչներից։

Նույն հայտարարությամբ հանձնաժողովն Ադրբեջանի համապատասխան կառույցին առաջարկել է ակտիվացնել համագործակցությունը։ Իսկ 2024 թվականի մարտի 12-ի նիստում հանձնաժողովի այդ պահին նախագահ, ԱԱԾ նախկին տնօրեն Արմեն Աբազյանն ընդգծել է Ադրբեջանի համապատասխան կառույցի հետ բանակցություններ վարելու կարևորությունը՝ հաշվի առնելով համագործակցելու պատրաստակամության վերաբերյալ կողմերի հայտարարությունները։ 

ՀՀ ԱԳՆ-ն 2024 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ևս հայտարարել էր, որ Լեռնային Ղարաբաղի ներկայացուցիչների հետ համագործակցությամբ Ադրբեջանին փոխանցվել են աճյուններ և անհետ կորածների ճակատագիրը պարզելու համար անհրաժեշտ տվյալներ։ ԱԳՆ-ի համաձայն՝ հայկական կողմը համաձայնել էր 2024 թվականի մայիսին երկու երկրների պետական հանձնաժողովների հանդիպմանը, սակայն այն չէր կայացել ադրբեջանական կողմի մերժման պատճառով։

Հոկտեմբերի 3-ին ՀՀ ԱԺ պաշտպանության հանձնաժողովի այդ պահին անդամ, պաշտպանության նախկին փոխնախարար Գագիկ Մելքոնյանը պնդել էր, որ Հայաստանն իր ունեցած քարտեզներն ու տեղեկություններն արդեն փոխանցել է Ադրբեջանին։

Հասմիկ Համբարձումյան

ՀՀ Ազգային ժողովի «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Արեգա Հովսեփյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրառում է կատարել՝ անդրադառնալով ՀՀ արտագին գործերի նախարարի մամուլի քարտուղար Անի Բաբայանի X-ում (նախկինում՝ Twitter) կատարած գրառմանը: 

Հովսեփյանը նշել է, թե «ՀՀ ԱԳՄԱ (նույն ինքը` ԱԳՆ) նախարարության պաշտոնյան, գրառում անելով նախարարի` Իրանի Իսլամական Հանրապետություն նախատեսվող այցի մասին, օգտագործում է Իրանի նախկին դրոշը, որի նկատամաբ Իրանում կա խիստ զգայուն վերաբերմունք»: 

«Պատահակա՞ն է: Վատ է: Քանի որ այս նրբություններին պետք է տիրապետի բարձրաստիճան դիվանագետը: Միտումնավո՞ր է: Շատ վատ է: Քանի որ մեր հարևանները գերզգայուն են նման հարցերի նկատմամբ: Եվ հենց այսպիսի «դետալների» պատճառով նաև մեր փոխհարաբերությունների նշաձողը իջնում և իջնում է», -գրել է պատգամավորը:

Նրա այս գրառումը արտատպվել է մամուլում (1, 2, 3, armat.media-ն հեռացրել է նյութը):

Նշենք, որ Բադալյանը իր սոցիալական մեդիայի տարբեր ռեսուրսներում (1, 2) հրապարակել է ՀՀ ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանի հոկտեմբերի 4-5 Իրանի Իսլամական Հանրապետություն կատարելի պաշտոնական այցի մասին հաղորդագրություն:

Ընդ որում, ֆեյսբիւքյան տիրույթում առկա է ԻԻՀ-ի պաշտոնական դրոշը: 

X-ն է փոխել է դրոշի էմոջին

Այսպես, X-ը 2026 թվականի հունվարին Իրանում ընթացող հակակառավարական բողոքի ցույցերով պայմանավորված, փոխել է իր հարթակում ցուցադրվող Իրանի դրոշի էմոջիի դիզայնը. Իսլամական Հանրապետության ներկայիս դրոշի փոխարեն X-ում այն սկսել է ցուցադրվել մինչև 1979 թվականի հեղափոխությունը կիրառված «Առյուծ և արև» խորհրդանիշով։

Ձախից աջ՝ ԻԻՀ պաշտոնական դրոշը, պատմական դրոշը

2026 թվականի հունվարի 9-ին X-ի օգտատերերից մեկը հրապարակային գրառմամբ դիմել էր հարթակի արտադրանքի ղեկավար Նիկիտա Բիերին՝ առաջարկելով փոխել Իրանի դրոշի էմոջին։

Բիերը պատասխանել էր՝ «Մի քանի ժամ տվեք ինձ», իսկ ավելի ուշ հայտնել էր, որ փոփոխության ուղղությամբ աշխատանքն ընթացքի մեջ է։ Նույն օրը փոփոխությունն ավելացվել էր X-ի օգտագործած բաց կոդով Twemoji համակարգում, իսկ հաջորդիվ սկսել էր ցուցադրվել X-ի վեբ տարբերակում։

Փոփոխությունից հետո Իրանը ներկայացնող էմոջին X-ում սկսեց ցուցադրվել «Առյուծ և արև» պատմական դրոշի տեսքով։ Փոփոխությունը տարածվեց ոչ միայն նոր, այլև նախկինում հրապարակված գրառումների վրա։ Արդյունքում պատմական դրոշը որոշ ժամանակ երևում էր նույնիսկ Իրանի պետական կառույցների և պաշտոնյաների X-ի էջերում։

Նշենք, որ Իրանի պաշտոնական դրոշը շարունակում է մնալ կանաչ, սպիտակ և կարմիր եռագույնը՝ կենտրոնում Իսլամական Հանրապետության կարմիր խորհրդանիշով։ «Առյուծ և արև» խորհրդանիշով դրոշը Իրանում կիրառվել է մինչև 1979 թվականի իսլամական հեղափոխությունը և հետագայում լայնորեն օգտագործվել է իրանական ընդդիմության որոշ շրջանակների, սփյուռքի ներկայացուցիչների և գործող իշխանությունների դեմ հանդես եկող ցուցարարների կողմից։

Նույն էմոջին տարբեր հարթակներում տարբեր դրոշներ է ցույց տալիս

Կարևոր է նշել, որ X-ը չի փոխել Իրանը ներկայացնող էմոջիի կոդը։ Այն նույնն է մնացել, սակայն այդ կոդով էմոջի ընտրելիս այն ինչ տեսք կունենա՝ որ  դրոշով կհայտնվի, որոշում է հարթակը կամ օպերացիոն համակարգը։

Հետևաբար օգտատերերը, օրինակ, Հայաստանում iPhone-ով կամ Android սարքով գրառում պատրաստելիս ստեղնաշարի վրա կարող են  տեսնել Իրանի ներկայիս պաշտոնական՝ Իսլամական Հանրապետության խորհրդանիշով դրոշը: Սակայն նույն էմոջին X-ում հրապարակելուց հետո հարթակը կարող է այն ցուցադրել իր սեփական դիզայնով՝ «Առյուծ և արև» պատմական տարբերակով։

Այսինքն՝ օգտատերը պատմական դրոշ չի ընտրում։ Նա ընտրում է Իրանը ներկայացնող նույն էմոջին, իսկ X-ն իր հարթակում փոխում է դրա տեսողական ներկայացումը։

Սրանով է բացատրվում նաև այն, թե ինչու փոփոխությունից հետո պատմական դրոշը հայտնվեց ավելի վաղ արված հրապարակումներում եւս:  Հին գրառումներում որևէ բան խմբագրելու անհրաժեշտություն չկար․ էմոջիի հիմքում ընկած կոդը մնացել էր նույնը, փոխվել էր միայն X-ի կողմից դրա ցուցադրման ձևը։ 

Emojipedia-ն ևս նշում է, որ X-ի փոփոխությունը տարածվել է հարթակում էմոջիի բոլոր նախկին կիրառությունների վրա։

Միևնույն ժամանակ փոփոխությունն ի սկզբանե բոլոր սարքերում միաժամանակ չէր երևում։ Այն նախ գործարկվել էր X-ի վեբ տարբերակում, մինչդեռ Android-ում շարունակվում էր օգտագործվել սարքի սեփական էմոջի-տառատեսակը։ Ավելի ուշ նոր տարբերակը հասանելի դարձավ նաև iOS-ում։

Այսպիսով, պատգամավոր Արեգա Հովսեփյանի պնդումը, թե ԱԳՆ խոսնակը Իրանի պատմական դրոշն է օգտագործել, մոլորեցնող է։ Անի Բադալյանն ընտրել է Իրանը ներկայացնող սովորական դրոշի էմոջին, սակայն X-ը 2026 թվականի հունվարից այդ նույն էմոջին իր հարթակում ցուցադրում է պատմական «Առյուծ և արև» տարբերակով։ 

Հետևաբար պատմական դրոշի հայտնվելը ԱԳՆ խոսնակի ընտրության կամ գործողության հետևանք չէ, այլ X-ի կողմից էմոջիի տեսողական ներկայացման փոփոխության արդյունք։

 

Նանե Մանասյան

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը սեպտեմբերի 30-ին իր ֆեյսբուքյան էջում ներկայացրել է Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության (WIPO) 2026 թվականի «Գլոբալ ինովացիոն ինդեքսի»*՝ Հայաստանին վերաբերող տվյալները։

 «Հայաստանը 139 երկրների շարքում զբաղեցրել է 59-րդ տեղը` պահպանելով նախորդ տարվա դիրքը։ 2026 թվականին Հայաստանը «Ինովացիոն ներդրանք» ցուցանիշով զբաղեցրել է 77-րդ, իսկ «Ինովացիոն վերջնարդյունք» ցուցանիշով՝ 52-րդ տեղը. այս դիրքերն ավելի բարձր են, քան արձանագրվել էր 2025 թվականին»,-գրել է նախարարը: 

Արտապատկերումը՝ նախարարի ֆեյսբուքյան էջից

«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է WIPO-ի 2020–2026 թվականների տվյալները՝ հասկանալու, թե ինչպես է փոփոխվել Հայաստանի դիրքը ոչ միայն նախորդ տարվա, այլև վերջին տարիների կտրվածքով։ Ստուգել ենք նաև հարևան երկրների համեմատական տվյալները։

Վեց տարում՝ 61-րդից 59-րդ տեղ

WIPO-ի տվյալներով՝ 2020 թվականին Հայաստանը «Գլոբալ ինովացիոն ինդեքսում» զբաղեցնում էր 61-րդ տեղը, իսկ 2026-ին՝ 59-րդը։ Այսպիսով, վեց տարվա ընթացքում Հայաստանի վարկանիշային դիրքը բարելավվել է ընդամենը 2 հորիզոնականով։ Ընդ որում, 2020-ից հետո երկրի դիրքերը նախ վատթարացել են, ապա՝ սկսել աստիճանաբար բարելավվել՝ 2025-ին հասնելով 59-ի։ 2026 թ.-ին Հայաստանի դիրքը չի փոխվել՝ երկիրը երկու տարի անընդմեջ զբաղեցնում է 59-րդ տեղը։

Այսինքն՝ 2020–2026 թվականների վերջնակետերը համեմատելիս Հայաստանի դիրքի բարելավումը 2 հորիզոնական է, իսկ վերջին երկու տարիներին վարկանիշային առաջընթաց չի գրանցվել։

2025-ից՝ բարելավում, 2020-ից՝ հետընթաց

Գ. Պապոյանը նաև մատնանշել է. «2026 թվականին Հայաստանը «Ինովացիոն ներդրանք» ցուցանիշով զբաղեցրել է 77-րդ, իսկ «Ինովացիոն վերջնարդյունք» ցուցանիշով՝ 52-րդ տեղը. այս դիրքերն ավելի բարձր են, քան արձանագրվել էր 2025 թվականին»։

Նախարարի շեշտադրումը 2025–2026 թվականների համեմատության դեպքում ճիշտ է, սակայն վերջին տարիների՝ ավելի երկարաժամկետ համեմատության համատեքստում պատկերը մի փոքր այլ է։

2020-ի համեմատ բարելավվել է միայն «Ինովացիոն ներդրանք» ցուցանիշը՝ 83-րդից հասնելով 77-րդ տեղ՝ 6 հորիզոնականով։ «Ինովացիոն վերջնարդյունք» ցուցանիշով, սակայն, Հայաստանը 2020-ի 47-րդ տեղից 2026-ին նահանջել է 52-րդ տեղ՝ 5 հորիզոնականով։

Արտապատկերումը՝ Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության (WIPO) էջից։ 

2020-2026-ին Հայաստանը 7 հենասյուներից միայն 2-ում է բարելավվել իր դիրքերը  

Նախարարի հաջորդ պնդումը՝ կապված ոլորտային 4 հենասյուների ցուցանիշների բարելավման հետ, ևս քննարկման ենթակա է դառնում երկարաժամկետ համեմատության համատեքստում։

«2025 թվականի համեմատությամբ Հայաստանը բարելավել է իր դիրքերը «Ստեղծարար արդյունք», «Գիտելիքի և տեխնոլոգիական արդյունք», «Ենթակառուցվածքներ» և «Շուկայի զարգացվածություն» հենասյուներում»,- գրել է նա։

Մինչդեռ 6 տարվա համեմատությամբ Պապոյանի նշած 4 հենասյուներից միայն երկուսում է Հայաստանի դիրքը 2020 թվականի համեմատ բարելավվել՝ 2026-ին «Ենթակառուցվածքներ» հենասյունում՝ 90-րդից 70-րդ, և «Ստեղծարար արդյունք» հենասյունում՝ 56-րդից 45-րդ տեղ։ Մյուս երկուսում դիրքը վատացել է․ «Գիտելիքի և տեխնոլոգիական արդյունք» հենասյունում՝ 45-րդից 60-րդ, «Շուկայի զարգացվածություն» հենասյունում՝ 68-րդից 80-րդ տեղ։

Ընդհանուր առմամբ, ինդեքսի 7 հենասյուներից 5-ում Հայաստանի դիրքը 2020-ի համեմատ վատացել է և միայն 2-ում՝ բարելավվել։ Միևնույն ժամանակ, Գլոբալ ինովացիոն ինդեքսում Հայաստանի ընդհանուր դիրքը 2020–2026 թվականներին բարելավվել է 2 հորիզոնականով՝ 61-րդից հասնելով 59-րդի։

Հարևանների հետ 6 տարվա համեմատությամբ՝ հետընթաց

2020 թվականին Հայաստանը «Գլոբալ ինովացիոն ինդեքսում» զբաղեցնում էր 61-րդ տեղը և չորս հարևան երկրների համեմատ ուներ երկրորդ ամենաբարձր դիրքը՝ զիջելով միայն Թուրքիային։ Այդ տարի Թուրքիան 51-րդն էր, Վրաստանը՝ 63-րդը, Իրանը՝ 67-րդը, Ադրբեջանը՝ 82-րդը։

2026 թվականին պատկերը փոխվել է․ Թուրքիան զբաղեցնում է 45-րդ, Վրաստանը՝ 57-րդ, Հայաստանը՝ 59-րդ, Իրանը՝ 81-րդ, Ադրբեջանը՝ 85-րդ տեղը։ Վրաստանի դեպքում WIPO-ի պաշտոնական շարքը ցույց է տալիս, որ այն 2020-ի 63-րդ տեղից հասել է 57-րդի։

Արդյունքում 2020–2026 թվականներին Հայաստանը բարելավել է դիրքը 2 հորիզոնականով, Թուրքիան և Վրաստանը՝ 6-ական հորիզոնականով։ Արդյունքում Հայաստանը հարևան 4 երկրների համեմատ երկրորդ հորիզոնականից անցել է երրորդ հորիզոնական։ 

Այսպիսով, Պապոյանի ներկայացրած տվյալները թեև համապատասխանում են իրականությանը 2025–2026 թվականների համեմատությամբ, սակայն ավելի երկարաժամկետ՝ 2020–2026 թվականների կտրվածքով, պատկերը այլ է․ 7 հենասյուներից միայն 2-ում է Հայաստանի դիրքը բարելավվել 2020-ի համեմատ, իսկ 5-ում արձանագրվել է նահանջ։ Միաժամանակ, Գլոբալ ինովացիոն ինդեքսում Հայաստանի ընդհանուր դիրքը վեց տարում բարելավվել է ընդամենը 2 հորիզոնականով, իսկ հարևան հինգ երկրների շարքում Հայաստանը 2020-ի երկրորդ տեղից 2026-ին անցել է երրորդ՝ զիջելով Թուրքիային և Վրաստանին։ 

*«Գլոբալ ինովացիոն ինդեքսի» 19-րդ թողարկումը 2026 թվականին դասակարգում է աշխարհի ամենաինովացիոն տնտեսությունները՝ 139 տնտեսությունների շարքում, և ցույց է տալիս, թե որտեղ են տեղակայված ինովացիոն կլաստերները։ 16-րդ տարին անընդմեջ Շվեյցարիան 2026 թվականին աշխարհի ամենաինովացիոն տնտեսությունն է, որին հաջորդում են Շվեդիան և Միացյալ Նահանգները։ 

Գայանե Մարկոսյան