Category: MediaMax.am

Դատական նիստերի լարված մթնոլորտ, անսպասելի հարցեր դատավորներից, բանակցություններ հանցավոր խմբավորումների հետ եւ վայրկյանների ընթացքում կայացվող որոշումներ․ սա ՀՖՀՀ իրավաբան-ուսանողների համար ոչ թե պարզապես մրցույթ է, այլ՝ ապագա մասնագիտության իրական փորձարկում։ Վերջին մեկ ուսումնական տարվա ընթացքում Հայաստանում ֆրանսիական համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետի շուրջ 40 ուսանող մասնակցել է 13 ազգային եւ միջազգային դատախաղի՝ մրցելով աշխարհի առաջատար համալսարանների թիմերի հետ, հասնելով եզրափակիչ փուլերի եւ արժանանալով լավագույն բանախոսի կոչումների։ 

 

Ինչու են դատախաղերը դարձել իրավաբանական կրթության անբաժանելի մասը, ինչ փորձառություն են դրանք տալիս եւ ինչպես են ՀՖՀՀ ուսանողները միջազգային հարթակներում ներկայացնում Հայաստանը. Մեդիամաքսի հետ զրույցում պատմել են ՀՖՀՀ իրավագիտության ֆակուլտետի դեկան Կարին Յովսէփեանը եւ դատախաղերին մասնակցած ուսանողները։ 

 

Ի՞նչ է դատախաղը

 

Կարին Յովսէփեան, ՀՖՀՀ իրավագիտության ֆակուլտետի դեկան

 

Դատախաղը տեսական գիտելիքը եւ գործնական փորձը միավորող կրթական կարեւոր բաղադրիչ է: Այս մոտեցումն ակտիվ կիրառում ենք Հայաստանում ֆրանսիական համալսարանում: Նույն սկզբունքով է գործում նաեւ մեր Իրավաբանական կլինիկան, որում իրավաբան-ուսանողները գործնական միջավայրում կիրառում են իրենց գիտելիքը, հղկում մասնագիտական հմտություններն, ինչպես նաեւ՝ աջակցում քաղաքացիներին: 

Կարին Յովսէփեանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Դատախաղերի դեպքում ուսանողները ստանում են իրավական գործընթացին հնարավորինս մոտ փորձառություն: Մրցույթների մեծ մասում մասնակիցներին տրվում է իրավիճակային խնդիր, որի շուրջ նրանք նախ գրավոր ներկայացնում են իրենց իրավական դիրքորոշումն ու վերլուծությունը, ապա հիմնավորում այն բանավոր ելույթով՝ իրական դատավարություն հիշեցնող միջավայրում: 

 

Կախված առաջադրանքից՝ ուսանողները կարող են հանդես գալ որպես հայցվոր կամ պատասխանող կողմ։ Նրանց փաստարկները լսում եւ հարցեր են ուղղում ժյուրիի անդամները, որոնք, որպես կանոն, գործող դատավորներ, փաստաբաններ կամ իրավապահ համակարգի այլ ներկայացուցիչներ են։

 

«Դատախաղերին մասնակցող իրավաբան-ուսանողները կոփվում են նաեւ հոգեբանորեն»

 

Կարին Յովսէփեան

 

ՀՖՀՀ ուսանողները մշտապես ակտիվ մասնակցում են թե՛ ազգային, թե՛ միջազգային դատախաղերի, եւ համալսարանը մեծապես խրախուսում է նրանց։ Սա կարեւոր է, քանի որ դատախաղերում քննարկվող դեպքերը դասագրքային չեն, չունեն միանշանակ ճիշտ կամ սխալ պատասխաններ եւ հիմնված են իրական պրակտիկայում հանդիպող արդիական խնդիրների վրա։ Միեւնույն ժամանակ, դատախաղերին մասնակցող իրավաբան-ուսանողները հոգեբանորեն կոփվում են, սովորում արագ կողմնորոշվել, աշխատել սթրեսային իրավիճակներում, հղկում են խոսքը, ձեւավորում ճիշտ կեցվածք եւ թիմային աշխատանքի մշակույթ։

Դատախաղերի մասնակցած ՀՖՀՀ ուսանողները

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

2025 թվականի սեպտեմբերից մինչ օրս ՀՖՀՀ իրավագիտության ֆակուլտետի ուսանողները մասնակցել են 13 տարբեր դատախաղի։ Ընդհանուր առմամբ, դատախաղերում ներգրավվել է շուրջ 40 ուսանող, որոնցից մի քանիսը մասնակցել է մեկից ավելի մրցույթի։ Այդ 13 դատախաղերից հինգը եղել է ազգային, ութը՝ միջազգային։

 

Ազգային մրցույթները հիմնվում են ՀՀ օրենսդրության վրա։ Այդպիսի փորձառություններից մեկն աշխատանքային իրավունքի թեմայով դատախաղն էր, որն անցկացվել է Ռուս-հայկական համալսարանում։ Այս տարի ուսանողները մասնակցել են նաեւ Ցեղասպանության հանցագործությունների կանխարգելմանը նվիրված կարեւոր դատախաղին, որն անցկացվում էր Հայաստանում եւ ուներ միջազգային ձեւաչափ։ Մրցույթի անգլալեզու թողարկմանը մասնակցում էին նաեւ արտերկրի համալսարանների թիմեր։

 

Միջազգային դատախաղերից առաջինը, որին մասնակցել են մեր ուսանողները, անցկացվել է Սլովենիայում եւ վերաբերել փախստականների իրավունքին։ Այդ մրցույթի ընթացքում ՀՖՀՀ ուսանող Տարոն Նազարյանն ընդգրկվել է լավագույն բանախոսների ցուցակում։ Այս տարի Հայաստանում անցկացվել է նաեւ Ժան Պիկտեի անվան միջազգային մարդասիրական իրավունքի դատախաղը՝ անգլալեզու եւ ֆրանսալեզու երկու թողարկմամբ: Ընդ որում, ՀՖՀՀ թիմերը մասնակցել են երկուսին էլ (ժպտում է – հեղ.): 

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Վերջերս Հաագայից վերադարձել է մեր մյուս թիմը, որը մասնակցել է միջազգային քրեական իրավունքին նվիրված դատախաղին։ Տարվա ընթացքում մասնակցել ենք Ստրասբուրգում անցկացվող ֆրանկոֆոն դատախաղի՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի հիման վրա։ 

Նշանակալի էր ՀՖՀՀ ուսանողների հաղթանակը Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի կազմակերպած ազգային դատախաղում: 

 

Առհասարակ, նշածս մրցույթների մեծ մասում մեր ուսանողները ցույց են տվել շատ լավ արդյունքներ, շատ դատախաղերի դեպքում՝ հասել մինչեւ եզրափակիչ կամ ճանաչվել լավագույն բանախոս: 

 

«Դատախաղերի արժեքը չի չափվում միայն վերջնական արդյունքով»

 

Կարին Յովսէփեան

 

Միջազգային դատախաղերը կարեւոր են նաեւ մասնագիտական կապեր ձեռք բերելու տեսանկյունից։ Դրանց ընթացքում մեր ուսանողները հնարավորություն են ստանում շփվել ոչ միայն այլ երկրների իրավաբան-ուսանողների, այլեւ՝ գործող դատավորների, ոլորտի մասնագետների եւ դասախոսների հետ։ Այսպիսի մասնագիտական ցանցի մաս դառնալը նրանց հետագա զարգացման համար մեծ նշանակություն ունի։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Միեւնույն ժամանակ, դատախաղերի արժեքը չի չափվում միայն վերջնական արդյունքով։ Ոչ պակաս կարեւոր է դրանց նախապատրաստման ամբողջ ընթացքը, երբ ուսանողները թիմ են կազմում, աշխատում մարզիչ-դասախոսների հետ, փորձեր անցկացնում եւ պատրաստվում իրական մասնագիտական իրավիճակներում աշխատելուն։

 

Ինքս պարբերաբար հետեւում եմ այդ գործընթացին եւ ամեն անգամ ապշում՝ որքան են նրանք փոխվում դատախաղին պատրաստվելու առաջին օրերի համեմատ։ Հղկվում է խոսքը, ավելանում վստահությունը, նույնիսկ կեցվածքն է այլ դառնում (ժպտում է – հեղ.) Դրան գումարվում է նաեւ գիտելիքի մեծ պաշարը: 

 

«Լավ իրավաբանը պետք է «քառակուսուց դուրս» մտածի»

 

Տարոն Նազարյան, ՀՖՀՀ իրավագիտության ֆակուլտետի բակալավրիատի շրջանավարտ

 

Այս ուսումնական տարին ՀՖՀՀ ուսանողների համար ռեկորդային էր դատախաղերի մասնակցության առումով։ Մրցույթների մեծ մասում գրանցել ենք բավականին լավ արդյունքներ թե՛ ազգային, թե՛ միջազգային մակարդակներում: 

 

Ինքս մասնակցել եմ Սլովենիայում անցկացվող All-European International Humanitarian and Refugee Law դատախաղին, Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի ազգային մրցույթին, Ժան Պիկտեի անվան դատախաղին, ինչպես նաեւ ներգրավված եմ եղել Հաագայում անցկացվող Միջազգային քրեական իրավունքի դատախաղի նախապատրաստական աշխատանքներում։

Տարոն Նազարյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Սլովենիայի մրցույթում ընդգրկվել եմ լավագույն բանախոսների ցուցակում եւ սա ինձ համար կարեւոր գնահատական էր, քանի որ միջազգային մարդասիրական իրավունքին նվիրված դատախաղերը զգալիորեն տարբերվում են դասական ձեւաչափից։ Այս մրցույթները հիմնականում անկանխատեսելի են. երբեք չգիտես՝ որն է լինելու քո հաջորդ դերը կամ ինչ իրավիճակում կհայտնվես։ Սցենարներն առավելագույնս մոտ են իրական կյանքին։ Պատկերացրեք իրավիճակ, երբ դու բանակցում ես զենքի եւ թմրանյութերի վաճառքով զբաղվող հանցավոր խմբավորման հետ, սեղանին դրված են իրական զենքեր, ինչ-որ մեկը քաշում է աթոռդ, իսկ թիկունքում էլ՝ բարձրաձայն վիճում են տարբեր մարդիկ (ժպտում է – հեղ.)։ Եթե այլ դատախաղերում հնարավոր է նախապես պատրաստել ելույթն, ապա միջազգային մարդասիրական իրավունքի մրցույթներում առաջադրանքը ստանում ես միայն տեղում։ Սա պահանջում է մեծ սթրեսակայունություն, արագ կողմնորոշվելու կարողություն եւ միաժամանակ չափազանց հետաքրքիր փորձառություն է:

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Իրական մասնագիտական կյանքում նույնպես երբեք չգիտես՝ ինչ իրավիճակում կհայտնվես կամ ինչպես կվարվի դիմացի կողմը։ Այնպես որ, նման դատախաղերը, դրանց ընթացքում ձեռք բերված գիտելիքն, արագ արձագանքելու կարողությունն ու սթրեսակայունությունը չափազանց կարեւոր են։ Ըստ իս՝ լավ իրավաբանին ձեւավորում է «քառակուսուց դուրս» մտածելու կարողությունը, եւ դատախաղերը նպաստում են դրա զարգացմանը։

 

«Դատախաղերն օգնեցին հասկանալ, որ ցանկանում եմ մասնագիտանալ միջազգային մարդասիրական իրավունքում»

 

Մարիամ Հովհաննիսյան, ՀՖՀՀ իրավագիտության ֆակուլտետի բակալավրիատի շրջանավարտ

 

Այս ուսումնական տարվա ընթացքում մասնակցել եմ մի քանի դատախաղի, այդ թվում՝ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի ազգային մրցույթին, որում ՀՖՀՀ թիմը հաղթել է, ինչպես նաեւ՝ Ժան Պիկտեի անվան եւ Հաագայում անցկացված Միջազգային քրեական դատարանի դատախաղերին։

Մարիամ Հովհաննիսյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

 

Ժան Պիկտեի անվան մրցույթը միջազգային մարդասիրական իրավունքի ամենահեղինակավոր դատախաղերից է։ Մասնակցելու նախաձեռնությամբ ինքներս ենք դիմել համալսարանին, եւ արդյունքում հասել մրցույթի ֆրանսալեզու թողարկման եզրափակիչ փուլ՝ մրցելով Փարիզի Ասսաս համալսարանի հետ։ Դա մեծ փորձություն էր, քանի որ մի բան է սովորել ֆրանսերեն, մեկ այլ բան՝ իրավական բանավեճ վարել այդ լեզվի կրողների հետ։

 

Այս մրցույթի առանձնահատկությունն այն էր, որ ամեն ինչ տեղի էր ունենում առանց նախապես տրված առաջադրանքի։ Պետք էր արագ կողմնորոշվել եւ կիրառել գիտելիքն իրականին առավել մոտ իրավիճակներում։ Միեւնույն ժամանակ, այս ընթացքում ավելի շատ սովորում էինք միմյանցից, քան՝ մրցում (ժպտում է – հեղ.): 

 

Դատախաղերն ինձ օգնել են նաեւ մասնագիտական ընտրության հարցում։ Այսօր արդեն վստահ եմ՝ ցանկանում եմ շարունակել ճանապարհս միջազգային մարդասիրական իրավունքի ոլորտում։ Հայաստանի համար այս ուղղությունը հատկապես կարեւոր է՝ հաշվի առնելով վերջին տարիների պատերազմներն ու դրանց հետեւանքները։ Կարծում եմ՝ հենց հիմա մեր երկրի համար օրհասական նշանակություն ունի միջազգային մարդասիրական իրավունքի մեխանիզմների արդյունավետ կիրառումը։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Վերջերս վերադարձել ենք նաեւ Հաագայից, որտեղ մասնակցել ենք Միջազգային քրեական դատարանի դատախաղին։ Դրան պատրաստվում էինք Ժան Պիկտեի անվան մրցույթին զուգահեռ՝ միաժամանակ աշխատելով ֆրանսերեն եւ անգլերեն։ Այս մրցույթին մասնակցում էր 94 թիմ՝ աշխարհի 48 երկրից, եւ Հայաստանն այստեղ առաջին անգամ ներկայացնելը մեզ համար մեծ պատասխանատվություն էր։ Այս ճանապարհին մեծ աջակցություն ենք ստացել համալսարանից, Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեից եւ մեր մարզիչ Իգոր Միրզախանյանից։

 

«Հաջողության հիմքում հիմնավոր ինքնավստահությունն է»

 

Աննա Առաքելյան, ՀՖՀՀ իրավագիտության  ֆակուլտետի բակալավրիատի շրջանավարտ 

 

Թե՛ այս, թե՛ նախորդ ուսումնական տարում մասնակցել եմ մի շարք ազգային եւ միջազգային դատախաղերի։ Եղել եմ ՀՖՀՀ թիմի կազմում Կարմիր խաչի դատախաղում, մասնակցել եմ Brown Mosten մրցույթին, որի ազգային փուլում հաղթել ենք եւ ապրիլին ներկայացել Խորվաթիայում անցկացված միջազգային փուլին։ Մասնակցել եմ նաեւ Ժան Պիկտեի անվան դատախաղին՝ անգլալեզու թիմի կազմում, Նելսոն Մանդելայի անվան միջազգային դատախաղին, ինչպես նաեւ՝ վերջերս վերադարձել եմ Հաագայից: Առանձնահատուկ կցանկանամ նշել նաեւ Ցեղասպանությունների կանխարգելմանը նվիրված դատախաղը, որտեղ արդեն աջակցում էի մեր համալսարանը ներկայացնող թիմին որպես մարզիչ։

Աննա Առաքելյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Առաջին դատախաղին մասնակցել եմ երրորդ կուրսում։ Այդ ժամանակ եւս արդյունքը տպավորիչ էր, հասել էինք եզրափակիչ, իսկ ես ճանաչվել էի լավագույն բանախոս։ Հիմա, երբ հետ եմ նայում անցած ճանապարհին, նկատում եմ՝ որքան են ինձ փոխել այս փորձառությունները: Եթե երրորդ կուրսի Աննան յուրաքանչյուր ելույթից առաջ շատ էր անհանգստանում, ապա այսօրվա Աննան Հաագայում ելույթից տասը րոպե առաջ հանգիստ, առանց լարվելու, թեյ էր խմում (ծիծաղում է – հեղ.)։ Այս ճանապարհը սովորեցրել է ոչ միայն ճիշտ կիրառել գիտելիքը, այլեւ՝ վստահ ներկայացնել այն։ 

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այսօր արդեն, իմ փոքրիկ մարզչական փորձից ելնելով, նույնն եմ ասում նաեւ ուսանողներին՝ կարեւոր է ոչ միայն այն, թե ինչ եք ասում, այլեւ՝ ինչպես եք ասում եւ ներկայանում։ Հաջողության հիմքում ինքնավստահությունն է, իհարկե՝ հիմնավոր ինքնավստահությունը։

 

«Գնահատել սեփական ուժերը եւ ձգտել ավելիին»

 

Հարություն Հայրապետյան, ՀՖՀՀ իրավագիտության ֆակուլտետի 3-րդ կուրսի ուսանող

 

Մեր թիմով մասնակցել ենք աշխատանքային իրավունքի թեմայով միջբուհական դատախաղի։ Հետաքրքիր է, որ այդ պահին դեռեւս չէինք ուսումնասիրել աշխատանքային իրավունքը, քանի որ երկրորդ կուրսի ուսանողներ էինք (ժպտում է – հեղ.)։ Այնուամենայնիվ, որոշեցինք ռիսկի դիմել՝ գիտակցելով, որ մեր մրցակիցների մեծ մասն այս ոլորտին ավելի լավ է տիրապետում։

Հարություն Հայրապետյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Արդյունքում ՀՖՀՀ թիմը հասել է եզրափակիչ, իսկ ես ստացել եմ լավագույն բանախոսի մրցանակը: Այս դատախաղի ժյուրիում ընդգրկված էին դատավորներ, պետական մարմինների ներկայացուցիչներ, դասախոսներ եւ տեսության մասնագետներ, որոնք շատ էին զարմացել՝ իմանալով, որ դեռ երկրորդ կուրսի ուսանողներ ենք (ժպտում է – հեղ.): Հատուկ շնորհակալություն եմ հայտնում մեր մարզիչ Նարեկ  Սահակյանին, քանի որ հենց նրա ներդրման շնորհիվ արժանացանք բազմաթիվ գովեստի խոսքերի: Մեծ պատիվ էր շարունակել ՀՖՀՀ-ի հաջողությունների շարքը: Մեր համալսարանի յուրաքանչյուր թիմի հաջողություն մեծ պատասխանատվություն է դնում նաեւ հաջորդների վրա: 

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Կարծում եմ՝ իրավաբանական ֆակուլտետի յուրաքանչյուր ուսանողի համար դատախաղը մի նոր աշխարհ է: Այն հնարավորություն է տալիս հասկանալ՝ ինչի ես արդեն հասել, ինչի վրա դեռ պետք է աշխատես, գնահատել սեփական ուժեղ եւ թույլ կողմերը։ Միայն այդպես է հնարավոր կատարելագործվել եւ ձգտել ավելիին։

 

«Մեր ուսանողները գիտակցում են՝ ներկայացնում են ոչ միայն համալսարանը, այլեւ՝ Հայաստանը»

 

Կարին Յովսէփեան

 

Միշտ հպարտանում եմ մեր ուսանողներով՝ նրանց լրջությամբ, պատասխանատվությամբ եւ աշխատանքի նկատմամբ վերաբերմունքով։ Ինձ համար պակաս կարեւոր չէ նաեւ՝ ինչպես են նրանք մրցույթի ընթացքում շփվում մյուս մասնակիցների հետ։ Մրցույթը մրցույթ է, բայց ապագա գործընկերների նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքը շատ կարեւոր է: 

 

Մեր ուսանողները հստակ գիտակցում են, որ ներպետական մրցույթներում ներկայացնում են Հայաստանում ֆրանսիական համալսարանը, իսկ միջազգային հարթակներում՝ ոչ միայն համալսարանը, այլեւ՝ ամբողջ երկիրը։ Այդ պատասխանատվությանը նրանք մոտենում են իսկապես մեծ լրջությամբ։

 

Յանա Շախրամանյան 

Լուսանկարները՝ Դավիթ Ղահրամանյանի

Երեւան: Մեդիամաքս: «Միջազգային եւ համեմատական իրավունքի կենտրոնի» ղեկավար, ՄԻԵԴ-ում հայ գերիների շահերի ներկայացուցիչ Սիրանուշ Սահակյանն Արցախի նախկին պետնախարար, բարերար Ռուբեն Վարդանյանի գործով գանգատ է ներկայացրել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ):

Սիրանուշ Սահակյանը ՄԻԵԴ-ում հանդես է գալու Ռուբեն Վարդանյանի շահերի պաշտպանությամբ:

 

«Գանգատում մանրամասն նկարագրված են Մարդու իրավունքների եւ հիմնական ազատություների պաշտպանության մասին կոնվենցիայի ութ հոդվածների խախտումները եւ բերված են դրանք հաստատող հիմնավորումներ:

 

Ռուբեն Վարդանյանի գործով դատավճիռը Բաքվի ռազմական դատարանը հրապարակել էր 2026 թվականի փետրվարի 17-ին՝ նրան դատապարտելով 20 տարվա ազատազրկման: Դատարանը դատավճիռն ամբողջությամբ չէր ընթերցել։

 

Ավելի ուշ ընտանիքի միջոցով հասանելի դարձած դատավճռից պարզ է դարձել, որ Վարդանյանը «մեղավոր» է ճանաչվել 41 դրվագով՝ Ադրբեջանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 21 հոդվածների հիման վրա։

 

Վարդանյանը չի բողոքարկել դատավճիռը, քանի որ համարել է, որ դատավարությունը եղել է բեմադրված եւ կանխորոշված, իսկ ներպետական բոլոր միջոցները՝ անարդյունավետ:

 

«Իրականում անկարելի է պաշտպանել իրավունքները մի համակարգում, որն ի սկզբանե մերժում է արդար դատաքննության իրավունքը։ Ուստի Ռուբեն Վարդանյանը որոշում է կայացրել արդարության համար պայքարը շարունակել միջազգային իրավական մեխանիզմների միջոցով»,- ասվում է Սահակյանի հայտարարությունում:

Երեւան: Մեդիամաքս: ՀՀ 9-րդ գումարման նորընտիր Ազգային ժողովի առաջին նստաշրջանը կմեկնարկի կիրակի, օգոստոսի 2-ին, ժամը 10:00-ին։

Այս մասին պաշտոնական հայտարարությամբ հանդես է եկել Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի (ԿԸՀ) նախագահ Վահագն Հովակիմյանը։ 

 

Հունիսի 7-ին կայացած խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքներով նոր խորհրդարան են անցել երեք քաղաքական ուժեր։ Հուլիսի 21-ին ԿԸՀ-ն պաշտոնապես ամփոփել է ինքնաբացարկների գործընթացը և հրապարակել մանդատ ստացած 105 պատգամավորների վերջնական ցանկը. «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացել է 64 մանդատ, «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքը՝ 29, «Հայաստան» դաշինքը՝ 12 մանդատ։ ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը հրաժարվել է մանդատից և խորհրդարանում չի լինի։ 

 

Օգոստոսի 2-ին մեկնարկող նիստում պատգամավորները կստանձնեն իրենց լիազորությունները, կընտրեն ԱԺ նախագահ ու փոխնախագահներ, կձևավորվեն մշտական հանձնաժողովներ, ինչից հետո կսկսվի նոր կառավարության ձևավորման իրավական գործընթացը: 

Ներկայացնում ենք Armenian Weekly պարբերականում հրապարակված Beyond the “King of Armenians” syndrome: A blueprint for strategic resilience հոդվածի հայերեն թարգմանությունը՝ որոշ կրճատումներով։

 

Հոդվածի հեղինակ, «Թորոնթոհայ» ամսաթերթի խմբագիր Ռուբէն Ճանպազեանը պատմում է Երեւանում կայացած դոկտոր Հենրի Ս. Թերիոյի հանրային դասախոսության մասին։ Այն ՀԸԲՄ Երեւանյան գրասենյակում կազմակերպել էր

Անվտանգային վերլուծությունների ինստիտուտը (ISA)՝ Հայկական ուսումնասիրությունների եւ հետազոտությունների ազգային ասոցիացիայի (NAASR) եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկության հայագիտական մատենաշարի հետ համագործակցությամբ։

 

Ռուբէն Ճանպազեան

 

ԱՄՆ Վորչեսթերի պետական համալսարանի ակադեմիական գծով փոխնախագահ, Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցիացիայի (International Association of Genocide Scholars) նախկին նախագահ Հենրի Ս. Թերիոն իր ելույթում անդրադարձավ հիշողության, վերականգնողական արդարադատության եւ Հայաստանի ներկայիս ազգային ուղեգծի միջեւ կապին։

 

Սակայն, այն, ինչ հաջորդեց, սովորական, չեզոք ակադեմիական դասախոսություն չէր։ Հիմնվելով փիլիսոփայության եւ ցեղասպանագիտության ոլորտներում իր հարուստ փորձի վրա՝ Թերիոն սուր քննադատության ենթարկեց Հայաստանի ժամանակակից քաղաքական մշակույթը՝ կոչ անելով հրաժարվել անձնակենտրոն քաղաքականությունից եւ ռեակտիվ պաշտպանողականությունից եւ որդեգրել մոտեցում, որը նա անվանեց «բազմազանության ռազմավարություն»։

 

Թերիոն իր ելույթը սկսեց՝ անդրադառնալով մի երեւույթի, որը նրա կարծիքով, հայկական քաղաքական դիսկուրսի քրոնիկ խոցելի կողմիերից է՝ քաղաքական կյանքը ոչ թե սկզբունքների, այլ անհատների շուրջ կառուցելու միտումը: Նրա համոզմամբ՝ թե՛ Հայաստանի Հանրապետությունում, թե՛ Սփյուռքում, քաղաքական կյանքը հաճախ հիշեցնում է անձնակենտրոն խմբավորումների միջեւ անհաշտ պայքար: «Քաղաքական դաշտում, իմ ընկալմամբ, քաղաքական ընտրությունը գրեթե միշտ ներկայացվում է որպես ընտրություն առանձին անհատների միջեւ»,- նշեց Թերիոն:  

 

«Փոխանակ հարցնելու՝ «Ի՞նչ սկզբունքների շուրջ ենք ցանկանում կազմակերպվել, եւ ինչպե՞ս կարող ենք առաջ տանել այդ սկզբունքները», քաղաքականությունը վերածվում է անհատների միջեւ ընտրության, իսկ ընտրական գործընթացն իրականում մասնակցային չէ»։ Մեկ առաջնորդից նման կախվածությունը, որը Թերիոն կեսկատակ անվանեց «Հայոց թագավորի» համախտանիշ, անխուսափելիորեն ծնում է խորը բեւեռացում: Երբ քաղաքականությունը հանգում է անձնական հավատարմության, անհամաձայնությունն այլեւս չի ընկալվում որպես ռազմավարական մոտեցումների տարբերություն, այլ՝ որպես դավաճանություն:

 

Թերիոն մատնանշեց առօրյա կյանքում «դավաճան» բառի սովորական դարձած գործածությունը՝ որպես պառակտված քաղաքական միջավայրի ախտանիշ, որտեղ տարբեր ուժերտ չեն փորձում համոզել, այլ պարզապես մերժում են միմյանց։

Լուսանկարը` REUTERS

Նա զգուշացրեց, որ այս ներքին պառակտումը հատկապես վտանգավոր բնույթ է ստացել 2023 թվականին Արցախում իրականացված էթնիկ զտումից հետո։ Անդրադառնալով այն երեւույթին, որ Հայաստանում Արցախից բռնի տեղահանված անձանց դարձնում են քավության նոխազ՝ Թերիոն զուգահեռ անցկացրեց ներքին ճնշման եւ ընտանեկան բռնության դինամիկայի միջեւ։ Երբ պատմականորեն տրավմայի ենթարկված բնակչությունը բախվում է Թուրքիայի, Ադրբեջանի, Ռուսաստանի կամ Արեւմուտքի կողմից գործադրվող հսկայական արտաքին ճնշմանը, եւ իրեն զրկված է զգում աշխարհաքաղաքական գործընթացների վրա ազդելու հնարավորությունից, այդ հիասթափությունը հաճախ ուղղվում է սեփական համայնքի ամենահասանելի եւ ամենախոցելի անդամների դեմ։ «Երբ սկսում եք ձեր հասարակության խնդիրների համար քավության նոխազ դարձնել ձեր իսկ հասարակության անդամներին, ստեղծում եք իսկապես վտանգավոր դինամիկա»,- ասաց նա՝ հիշեցնելով, որ «բաժանիր, որ տիրես» տրամաբանությունն ի վերջո ծառայում է միայն այն արտաքին ուժերի շահերին, որոնք ակտիվորեն ձգտում են թուլացնել Հայաստանի ինքնիշխանությունը։ 

 

Մինչ ժամանակակից հայկական հանրային տիրույթում պատմական արդարադատությունն ու 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը ներկայացվում են որպես վերացական բարոյական հարցեր՝ առանձնացված այսօրվա հրատապ անվտանգային մարտահրավերներից, Թերիոն մերժում է այս տարանջատումը: Նրա խոսքով՝ Հայաստանի ներկայիս խոցելիությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ ցեղասպանության՝ մինչ օրս չլուծված կոնկրետ նյութական եւ ժողովրդագրական հետեւանքներին։ Վկայակոչելով հանգուցյալ պատմաբան Ռիչարդ Հովհաննիսյանի տարիներ առաջ ներկայացրած ժողովրդագրական կանխատեսումը՝ Թերիոն նշեց, որ եթե Հայաստանի Առաջին Հանրապետությանը (1918-1920) հնարավորություն տրվեր գոյատեւել եւ բնականոն զարգանալ, ապա բնական ժողովրդագրական աճի պայմաններում Հայաստանի բնակչությունն այսօր կկազմեր մոտ 25 միլիոն։

 

«Այդ դեպքում ի՞նչ կնշանակեր դա»,– հարցրեց Թերիոն։ 

 

«Դա կնշանակեր, որ ամեն անգամ, երբ հարեւան երկրի հետ լարվածություն առաջանար, դուք գոյաբանական ճգնաժամ չէիք ապրի, մշտապես սպառնալիքի տակ չէիք լինի»։ Նա Հայաստանի ծայրահեղ խոցելի իրականությունը հակադրեց այնպիսի պետությունների հետ, ինչպիսիք են Գերմանիան կամ Ֆրանսիան, որոնք թեեւ պատերազմական տարիներին մեծ ավերածություններ են կրել, այնուամենայնիվ պահպանել են իրենց երկարատեւ գոյությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ ժողովրդագրական եւ նյութական ռեսուրսները։ Նա օրինակ բերեց նաեւ Թուրքիան, որի ժամանակակից տնտեսությունը հիմնականում կառուցվել է հայկական, հունական եւ ասորական բռնագրավված ունեցվածքի վրա։ Հայաստանի համար պատմական չշտկված անարդարությունը միայն հուզական հիշողության հարց չէ. այն ներկայիս աշխարհաքաղաքական անհավասարակշռության կառուցվածքային արմատը։

 

Ընդունելով, որ այսօր որոշ հայերի գոյատեւման բնազդը նրանց դրդում է մի կողմ դնել պատմական պահանջները՝ հանուն անմիջական ռեալպոլիտիկի, Թերիոն միեւնույն ժամանակ հստակ տարանջատում կատարեց. «Դուք կարող եք տեղեկացված որոշում կայացնել այն քաղաքականության վերաբերյալ, որը պատրաստվում եք վարել։ Սակայն դա նույնը չէ, ինչ ճնշել ձեր հիմնարար ինքնության կամ ձեր պատմության հիմնարար մասերից մեկը»։

 

Ինչպե՞ս կարող է փոքր պետությունն իրականում ինքնուրույն գործել ասիմետրիկ ուժային հարաբերությունների պայմաններում։ Թերիոն վիճարկեց գերիշխանության վրա հիմնված իշխանության ավանդական ընկալումը։ Նրա խոսքով՝ փոքր պետությունները գոյատեւում են ոչ թե կայսրություններին ուժով հաղթելով, այլ շրջանցելով նրանց մարտավարական ճկունության շնորհիվ։ Հիմնվելով մայրցամաքային փիլիսոփայության վրա՝ նա պաշտպանեց ազգային ռազմավարության «ռիզոմատիկ» մոտեցումը՝ այն համեմատելով բույսերի արմատային համակարգերի հետ, որոնք հողի տակ տարածվում են հորիզոնական ուղղությամբ եւ հետո կրկին աճում են, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ դրանք կտրում ես։ «Պատկերացրեք հունական դիցաբանության Հիդրային», – ասաց Թերիոն։ «Կտրում եք մեկ գլուխը, եւ դրա փոխարեն աճում են երեքը։ Ահա թե ինչպիսի քաղաքականություն է պետք, երբ մի գաղափարը չի աշխատում, դուք ունեք եւս հինգը, որոնք կարող եք փորձել, եւ երբեք չեք հանձնվում»։

Լուսանկարը` REUTERS

Այս հայեցակարգը կիրառելով Բաքվի եւ Անկարայի կողմից Հայաստանի Սահմանադրությունը փոխելու ենթադրյալ պահանջների շուրջ ընթացող ներկայիս քննարկումների համատեքստում՝ Թերիոն կոչ արեց դիվանագիտությունը դիտարկել ոչ թե ռեակտիվ վախի, այլ հաշվարկված լծակների կիրառման տեսանկյունից։ 

 

Զգուշացնելով արտաքին ճնշման ներքո հիմնարար սկզբունքների շուրջ փոխզիջումների չգնալու մասին՝ նա պնդեց, որ հմուտ պետությունը պետք է պահպանել ռազմավարական տարբերակների լայն շրջանակ՝ օգտագործելով իր տրամադրության տակ եղած բոլոր միջոցները, հատկապես միջազգային իրավական մեխանիզմները, որպես բանակցություններից առաջ ազդեցություն ապահովող խաղաքարտեր։ Նրա համոզմամբ՝ նման ճկունությունը պահանջում է հիմնովին վերաիմաստավորել Հայաստանի եւ Սփյուռքի միջեւ հարաբերությունները։ Հայրենիքի եւ Սփյուռքի միջեւ Սառը պատերազմից ժառանգված կոշտ տարանջատումն արդեն հնացած է, եւ իր տեղը զիջել է ճկուն, տրանսազգային ցանցերին։ Ուստի, Սփյուռքի՝ պատմական արդարության շուրջ անզիջում պահանջները պետական մակարդակի դիվանագիտության խոչընդոտ դիտարկելու փոխարեն՝ Երեւանը կարող է ռազմավարական առումով օգտագործել հենց այդ անզիջողականությունը։

 

Թերիոյի ելույթը ժամանակին հիշեցրեց, որ Հայաստանի ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրականության մեջ կողմնորոշվելու համար բավարար չէ միայն ռեակտիվ գոյատեւման տրամաբանությունը։ Անհրաժեշտ է ձեւավորել դիմակայուն, մասնակցային քաղաքական մշակույթ, որն ունակ է պահպանելու ներքին տարաձայնությունները առանց պառակտվելու, ինչպես նաեւ գիտակցել, որ տեւական պատմական արդարությունը եւ ժամանակակից պետական ինքնիշխանությունը ոչ թե մրցակցող, այլ խորապես փոխկապակցված իդեալներ են։

 

Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի

 

Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ: Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

Ներկայացնում ենք 1998-2005 թթ. Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարար եւ փոխկանցլեր Յոշկա Ֆիշերի հոդվածի թարգմանությունը։ 

 

Յոշկա Ֆիշեր

 

Դարաշրջանը, երբ աշխարհակարգը հենվում էր ԱՄՆ-ի ռազմական ու տնտեսական մենաշնորհի եւ ամերիկյան արժեքների վրա, ավարտվել է։ Դրան զուգահեռ անհետացել է Եվրոպայի կայունությունը։ Աշխարհն ավելի անկայուն ու անկանխատեսելի է դարձել, եւ մոտ ապագայում անկայունությունը միայն կաճի։

 

Ժամանակին աշխարհակարգի ուրվագծերը հստակ երեւում էին G7/G8 ձեւաչափում, որն ընդգրկում էր առաջատար արդյունաբերական երկրները։ Սակայն այժմ առաջացել են մրցակցող ձեւաչափեր՝ Չինաստանի գլխավորած Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը, Ռուսաստանի գլխավորած Եվրասիական տնտեսական միությունը, ինչպես նաեւ BRICS+-ը (Բրազիլիա, Ռուսաստան, Հնդկաստան, Չինաստան, ՀԱՀ եւ եւս մոտ մեկ տասնյակ անդամ երկրներ՝ գումարած տասը գործընկեր երկրներ)։ Այս բոլոր ձեւաչափերում գերակշռում են զարգացող տնտեսությունները։

 

Ամերիկյան հեգեմոնիան փոխարինվել է նոր բանաձեւով՝ մի քանի խոշոր տերությունների մրցակցությամբ եւ պայքարով, առանց հստակ ու ամրագրված կանոնների ամբողջության։ Կա միայն տնտեսական, տեխնոլոգիական եւ ռազմական հզորությունը, ինչը նշանակում է, որ մեծանում է նաեւ հակամարտությունների, ընդհուպ միջուկային տերությունների միջեւ պատերազմի ռիսկը։

 

Այս նոր աշխարհակարգը բոլորովին կայուն չէ։ Այդ մասին են վկայում պատերազմը Ուկրաինայում, պատերազմը Պարսից ծոցում եւ Մյանմայի քաղաքացիական պատերազմը, որը դադարեցնելու փորձ ոչ ոք չի անում, ինչպես նաեւ Չինաստան-Թայվան կամ Կորեական թերակղզում պատերազմի մշտական սպառնալիքը։ Երկու բացահայտ պատերազմները՝ զուգակցված Իրանի կողմից Հորմուզի նեղուցի շրջափակման հետ, արդեն լուրջ հարված են հասցրել համաշխարհային տնտեսությանը՝ բարձրացնելով նավթի, գազի, պարարտանյութերի գները։ Երկու հակամարտություններում էլ մարդիկ են զոհվում, եւ սրման ռիսկը շարունակում է աճել։

 

Զարմանալի չէ, որ ամենամեծ ուշադրությունը գրավում են Ուկրաինան եւ Իրանը։ Սակայն այս հակամարտություններն ըստ էության նաեւ «միջնորդավորված» պատերազմներ են. դրանց ռազմավարական նշանակությունը հնարավոր չէ հասկանալ՝ առանց հաշվի առնելու պատմական առճակատումը ԱՄՆ-ի՝ ներկայիս գլխավոր տերության, եւ Չինաստանի՝ աճող հավակնորդի միջեւ։ Չինաստանը մնում է ստվերում եւ հանգիստ հաղթում է, մինչ ԱՄՆ-ը անկանոն քայլեր է անում Ծոցում եւ փչացնում հարաբերությունները վաղեմի բարեկամների ու դաշնակիցների հետ։

 

Այս առճակատումը երկու բոլորովին տարբեր համակարգերի դիմակայություն է, որը պետք է որոշի XXI դարի դեմքը։ ԱՄՆ-ը բարձր մրցունակությամբ շուկայական տնտեսություն է եւ աշխարհի ամենահին ժողովրդավարությունը, թեեւ հիմա ապրում է տեխնոլոգիական օլիգոպոլիաների ճնշման ներքո։

Լուսանկարը` REUTERS

Չինաստանը կենտրոնացված պետություն է, որը կառավարվում է ամենազոր Կոմունիստական կուսակցության կողմից, որը լիովին վերահսկում է տնտեսությունը, բանակը եւ հասարակությունը։ Չինացի կոմունիստները հանճարեղ քայլ կատարեցին Մաո Ցզեդունի «մշակութային հեղափոխության» խելագարությունից հետո։ Պահպանելով բացարձակ իշխանությունն ու կուսակցական վերահսկողությունը՝ Դեն Սյաոպինը թույլ տվեց, որ գոյություն ունեցող պետական տնտեսության ներսում արագ աճի մասնավոր հատվածը, որը ժամանակի ընթացքում շատ ոլորտներում առաջ անցավ նույնիսկ ԱՄՆ-ից։ Արդյունքում, հսկայական ներքին շուկայի շնորհիվ, ձեւավորվեց յուրօրինակ մի բան՝ «կոմունիստական հիպերկապիտալիզմ»։

 

Չինական մոդելը կտրուկ տարբերվում է սովետականից, որը սկզբից եւեթ հակակապիտալիստական եւ առաջին հերթին գաղափարախոսական նախագիծ էր։ Չինացիները ցանկացան միաժամանակ պահպանել իրենց արմատները եւ կրկնել պատմության մեջ ամենահաջողակ կապիտալիստական տնտեսության ուղին, եւ դա նրանց հաջողվեց։ Առաջին հայացքից պարադոքսալ այս մոտեցումը շարունակում է աշխատել։

 

Չինաստանի հաջողությունը բացատրվում է մի քանի գործոններով՝ հսկայական ներքին շուկա, հսկայածավալ ներդրումներ ենթակառուցվածքներում, շինարարական բում, աճող ուրբանիզացիա, սուր ներքին մրցակցություն եւ հսկայական պետական ներդրումներ գիտության ու տեխնոլոգիաների մեջ։ Չինական պետությունը նպատակաուղղված զբաղվում է իր ռազմավարական խնդիրներով՝ առաջին հերթին բանակի ամրապնդմամբ ու արդիականացմամբ եւ համաշխարհային առաջատարության համար պայքարով այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են վերականգնվող էներգետիկան եւ արհեստական բանականությունը։ 

Լուսանկարը` REUTERS

Չի կարելի չընդունել, որ Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության՝ տասնամյակներ առաջ պլանավորելու հմտությունն ու առաջին տեղը զբաղեցնելու վճռականությունը բացառիկ հաջողակ երկակի համակարգ են ստեղծել։

 

Արդյո՞ք ԱՄՆ-ը կկարողանա զսպել չինական մարտահրավերը, ինչպես ժամանակին զսպեց Խորհրդային Միությանը, դեռ պարզ չէ։ Պատասխանը մասամբ կախված է նրանից, թե արդյոք ԱՄՆ-ը կշարունակի հեռանալ ժողովրդավարական կապիտալիստական մոդելից, որը ժամանակին կատարելության էր հասցրել։ Ներկայիս տեղաշարժը դեպի մասնավոր տեխնոլոգիական մագնատների ավտորիտար օլիգոպոլիա իսկական նվեր է Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության համար։

 

Սակայն պատասխանը կախված է նաեւ նրանից, թե արդյո՞ք չինական ղեկավարությունը կկարողանա դիմադրել Թայվանի դեմ ուժ գործադրելու գայթակղությանը։ Եթե Չինաստանը հավատարիմ մնա իր հաջողակ մոդելին, ապա կկարողանա իր նպատակների մեծ մասին հասնել խաղաղ ճանապարհով։ Պատահականություններն ու սխալ հաշվարկները միշտ հնարավոր են, եւ դրանց գինը կարող է հսկայական լինել։ Դա կարող են փաստել Վլադիմիր Պուտինն եւ Դոնալդ Թրամփը։

 

Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ: Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

 

Copyright: Project Syndicate, 2026.

www.project-syndicate.org 

 

 

«Եթե պատմությանը նայենք որպես դրամատուրգիական սյուժե, կարելի է նկատել որոշակի մետաֆիզիկական օրինաչափություն: XX դարը սկսվեց հայերի ողբերգությամբ եւ հետո աշխարհը ստացավ այն, ինչ ստացավ: XXI դարը սկսվեց հայերի ողբերգությամբ եւ մենք այսօր ունենք այն, ինչ ունենք: Արցախը դարձավ յուրօրինակ ռեզոնատոր: Հաջորդած համաշխարհային աբսուրդի մասշտաբն այսօր իրենից ներկայացնում է դժվարությամբ զսպվող բազմավեկտոր աղետ: Քաղաքակրթական առումով մենք բոլորս պարտվում ենք։ Եթե չասենք, որ պարտվել ենք»: 

 

Այսպիսի տեսակետ է հայտնում պերֆորմանսի հետազոտող, մշակութաբանության թեկնածու Մարիա Անտոնյանը՝ դիտարկելով ժամանակակից համաշխարհային ճգնաժամերը պերֆորմատիվ հետազոտությունների պրիզմայով:

 

Մեդիամաքսը զրուցել է Մարիա Անտոնյանի հետ 2026 թվականի հունիսի 4-ից 5-ը Մանչեսթերի համալսարանում (Մեծ Բրիտանիա) կայացած Performing European Publics միջազգային համաժողովում նրա ելույթից հետո: 

 

Նրա «Performance and European Publics: Humanitarian Appeals in the Context of Nagorno-Karabakh» («Պերֆորմանսը եւ եվրոպական հանրությունը. մարդասիրական դիմումները Լեռնային Ղարաբաղի համատեքստում») զեկույցը նվիրված էր 2020-2023 թվականներին արեւմտյան հասարակությանն ուղղված մարդասիրական եւ գեղարվեստական դիմումներին՝ ընդգրկելով պատերազմի, հաջորդած շրջափակման եւ Արցախից հայերի ամբողջական տեղահանման ժամանակաշրջանը:

 

Մարիա Անտոնյանը ծնվել է Երեւանում, մեծացել՝ Մոսկվայում, ապրել եւ սովորել է Իսպանիայում եւ ԱՄՆ-ում: Ավարտել է Լոմոնոսովի անվան Մոսկվայի պետական համալսարանի օտար լեզուների եւ տարածաշրջանագիտության ֆակուլտետի սպեցիալիտետն ու ասպիրանտուրան, հետազոտություններ է իրականացրել Կոլումբիայի համալսարանում, Նյու Յորքի համալսարանի Տիշ արվեստի դպրոցում եւ Նյու Յորքի MoMA հետազոտական կենտրոնում: Տարբեր տարիների դասավանդել է Լոմոնոսովի անվան ՄՊՀ-ում եւ Դիզայնի բրիտանական բարձրագույն դպրոցում: «Պերֆորմանսի ընկալումը. Մարինա Աբրամովիչը ներկա է» («Рецепция перформанса. Марина Абрамович присутствует») գրքի հեղինակն է, ծավալուն մի շարք պերֆորմատիվ ցուցահանդեսների համադրող:

 

Մեդիամաքսի հետ զրույցում Մարիան պատմել է Performing European Publics համաժողովին իր մասնակցության, ելույթի թեմաների եւ այն մասին, թե ինչպես են ստեղծվում ու փոխհաղորդվում պերֆորմատիվ գործողությունները Արցախի թեմային անդրադառնալու շրջանակում:

 

Պերֆորմանսը՝ ժամանակակից արվեստի մարդակենտրոն ժանր

 

Պերֆորմանսը (performance art) ժամանակակից արվեստի ժանր է, որում արվեստագետն օգտագործում է սեփական մարմինը, գիտակցությունը, գործողությունը, հանդիսատեսի ներկայությունը, ժամանակի չափումը եւ անգամ լռության լեզուն՝ գեղարվեստական ասելիք ստեղծելու համար: Այն կենտրոնացած է մարդու վրա, ռեֆլեքսիայի է ենթարկում տաբուները, կարող է քեզ տանել այնտեղ, որտեղ դու ինքդ երբեք չէիր հայտնվի: Դա «կենդանի» արվեստ է, որն աշխատում է էներգիայի, ստատիկայի ու ներգրավվածության հետ՝ հաճախ պահանջելով ընկալման այլ եղանակ: Միեւնույն ժամանակ, գոյություն ունի պերֆորմանս որպես գեղարվեստական ժանր, եւ գոյություն ունի մի ամբողջ գիտակարգ՝ Performance Studies (պերֆորմատիվ հետազոտություններ), որը պերֆորմանս հասկացությունը շատ ավելի լայն է դիտարկում:

Մարիա Անտոնյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Որպես ժամանակակից արվեստի մարդակենտրոն ժանր՝ պերֆորմանսն անդրադառնում է ամենատարբեր թեմաների՝ այդ թվում նաեւ քաղաքական: Կարեւոր է տարբերակել քաղաքական ակցիոնիզմը եւ քաղաքական կամ սոցիալական պերֆորմանսը:

 

Չնայած այն հանգամանքին, որ հայկական պերֆորմանսի պատմությունը շատ հետաքրքիր եւ բազմազան է, այսօր երկրում, ցավոք, շատ քիչ են մարմնի լեզվով աշխատող արվեստագետները: Բայց Հայաստանից դուրս կային արվեստագետներ, որոնք այս տարիների ընթացքում արել են մի քանի աշխատանքներ՝ կապված հենց արցախյան հակամարտության հետ: Դրանցից մի քանիսին անդրադարձել եմ իմ զեկույցում:

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Գեղարվեստական եւ ոչ գեղարվեստական պերֆորմատիվ գործողությունները զեկույցում վերլուծվել են արեւմտյան լսարանին ուղղված մարդասիրական դիմումների վիզուալ լեզվի եւ ձեւերի տեսանկյունից: Կարեւոր է նշել, որ քաղաքական կողմն ամբողջությամբ բացառվել է: Արցախում ռազմական գործողությունների ամբողջ թատերաբեմը դիտարկվել է դասական պիեսի դրամատուրգիական կառույցի միջոցով, որտեղ կա նախերգանք, վերջերգ եւ երեք «գործողություն»՝ պատերազմ, շրջափակում եւ էթնիկ զտում, որն, ըստ էության, դարձավ բացարձակապես աստվածաշնչյան սյուժե:

 

Համաժողովի կազմակերպիչներին մարտահրավեր

 

Երբ ինձ ուղարկեցին համաժողովի մասին տեղեկատվությունը, ինձ հետաքրքրեց երկու բան: Նախ այն, որ Եվրոպան սկսել է ինքն իրեն հարց տալ՝ ի՞նչ է այն իրենից ներկայացնում այսօր, որքանո՞վ է համապատասխանում սեփական արժեքներին եւ ի՞նչ է նշանակում ստեղծել ու կատարել (to perform)՝ բառի լայն իմաստով, Եվրոպայի ներսում կամ նրան դիմելով:

 

Երկրորդ, ինձ կարեւոր թվաց, որ կազմակերպիչները պերֆորմանսը դիտարկում էին առավելագույնս լայն՝ սկսած արվեստի գործերից, մինչեւ բողոքի ակցիաներ, սադրանքներ, քաղաքական ելույթներ եւ այլն:

 

Միակ բանը, որն ինձ հետաքրքիր էր քննարկել թեմայի շրջանակում որպես պրոֆեսիոնալ եւ որպես ազգային ցնցում ապրած մարդ [նկատի ունի Արցախի պատերազմը եւ 2020–2023թթ. էթնիկ զտումները – Խմբ.], այն հարցն էր, թե ինչ է Եվրոպան ոչ եվրոպացու տեսանկյունից:

Մարիա Անտոնյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Ուստի Արեւմուտքին ուղղված մարդասիրական դիմումների պերֆորմատիվ լեզվի առանձնահատկությունների, միջազգային իրավունքի ու հումանիստական արժեքների երաշխավորի դերում Եվրոպայի կասկածելի ինքնադիրքավորման եւ բուն Արցախի հարցի մասին խոսակցությունը բավականին լուրջ մարտահրավեր էր կազմակերպիչների համար:

 

Ես հասկանում էի, որ, ամենայն հավանականությամբ, ոչ ոք ռիսկի չի դիմի առաջարկել նման թեմա եւ, առավել եւս, ոչ ոք ռիսկի չի դիմի այդ թեման ներառել ծրագրում: Սակայն արդեն հաջորդ առավոտյան ելույթ ունենալու հրավեր ստացա: Ավելի ուշ կազմակերպիչները խոստովանեցին, որ որոշ ժամանակ տատանվել են, բայց հայտը նրանց վրա ուժեղ տպավորություն է թողել, եւ նրանք մասնագիտական առումով անհրաժեշտ են համարել ինձ խոսք տրամադրել:

 

Այն, ինչ մենք ձախողեցինք

 

Համաժողովին մասնակցում էին հետազոտողներ ԱՄՆ-ից, Կանադայից, Գերմանիայից, Լեհաստանից, Իտալիայից, Լատվիայից, Ռումինիայից, Բուլղարիայից, Թուրքիայից եւ Հունաստանից: Ես ելույթ ունեցա վերջիններից մեկը: Իմ ամբողջ զեկույցն անցավ բացարձակ լռության պայմաններում: Ելույթից հետո գործընկերներս մոտենում էին ինձ եւ խոստովանում, որ, ի ամոթ իրենց, նրանք գրեթե ոչինչ չգիտեին այն մասին, թե ինչ էր կատարվում Արցախում վերջին տարիներին: Միայն երկուսն էին ծանոթ թեմային՝ Բուլղարիայից եւ Հունաստանից ժամանած հետազոտողները:

Արցախի էթնիկ զտում, 2023-ի սեպտեմբեր

Լուսանկարը` Ղավիթ Ղահրամանյանի

Եվ սա այն է, ինչ մենք եւ մեր սփյուռքը ինքներս ենք ձախողել: Ոչ պակաս չափով, քան Արեւմուտքը: Մենք պարտվել ենք նաեւ տեղեկատվական պատերազմում:

Հետաքրքիր է, որ զեկույցից հետո ինձ մոտեցավ Թուրքիայից ժամանած հետազոտողը եւ շնորհակալություն հայտնեց նրա համար, որ ես պատմեցի այդ մասին: Դա շատ արժեքավոր էր: Հետո ես դուրս եկա փողոց, բացեցի սոցիալական ցանցերը եւ տեսա կադրեր, որտեղ իմ երկրի վարչապետը գոռում է Արցախում պատերազմած իմ հայրենակցի վրա՝ հարցնելով, թե ինչու նա չի զոհվել: Այսպես ես բառացիորեն գոյություն ունեի միաժամանակ երկու զուգահեռ իրականություններում:

 

Գործողությունն ավելի ուժեղ է, քան խոսքը. արվեստագետներն Արցախի մասին

 

Գեղարվեստական ակցիաները կարելի է բաժանել պերֆորմանսների եւ արտ-ակտիվիզմի այլ ձեւերի: 

 

Պերֆորմանսիստ Միշա Բադասյանը երկու վառ աշխատանք է իրականացրել եւ երկուսն էլ դարձել են եվրոպական սոցիալական տարածքի մաս: 2020 թվականին Բեռլինում՝ Թուրքիայի դեսպանատան դիմաց, նա իրականացրեց «Կանգնեցրեք պատերազմները» (Stop Wars!) խորագրով պերֆորմանս: Դա լուռ, ստատիկ աշխատանք էր. նա կանգնել էր հետիոտնային անցման մոտ՝ փաթաթված երկար կարմիր հոսող կտորի մեջ՝ տեսողականորեն աղերսվելով կողքին կախված թուրքական դրոշի հետ: 

Միշա Բադասյանի պերֆորմանսը Բեռլինում, 2020 թվական

Լուսանկարը` Abdulsalam Ajaj

Ավելի ուշ՝ 2023 թվականին, Ցյուրիխում Բադասյանն իրականացրեց մի աշխատանք, որը կոչվում էր «Շրջափակման հացը» (The Bread of the Blockade)՝ իրական ժամանակում պատմելով Լեռնային Ղարաբաղի սովամահ լինող բնակիչների մասին: Նա մի քանի օր շարունակ հավաքել էր մնացորդային հացեր, որոնք այնուհետեւ ներառվել էին ինստալացիայում: Պերֆորմանսիստն իրեն եւ հացի բոքոնները փաթաթել էր փշալարերով եւ տեղադրել հակիրճ պաստառային տեքստ: Բեռլինի եւ Ցյուրիխի փողոցները վերածելով գեղարվեստական տարածքի՝ նա հրահրեց մի իրավիճակ, որում եվրոպական հանրությունը դառնում էր Արցախում կատարվողին  վկա հանդիսատես:

Միշա Բադասյանի պերֆորմանսը Ցյուրիխում, 2023 թվական

Լուսանկարը` Alexandra Kononchenko

2020 թվականին Լոս Անջելեսում մեկ այլ տպավորիչ աշխատանք իրականացրին She Loves Collective արտ-խմբի արվեստագետները: Այն կոչվում էր «Հրացաններ, որոնք մեր նախնիները չունեին» (The Rifles Our Ancestors Didn’t Have): Զգեստների վրա պատկերված հրացանները շարունակում էին հիմնական վիզուալ մոտիվը՝ ցիտելով 1885 թվականի հայտնի լուսանկարը, որտեղ պատկերված են երկու զինված զեյթունցի կանայք: Հայոց ցեղասպանության թեմային անդրադարձը, ընդհանուր առմամբ, կարմիր թելով անցնում էր Արցախի ողբերգությանը նվիրված բողոքի ակցիաների մեծ մասում: Պերֆորմանսի մասնակիցներն իրենց ֆիզիկական ներկայությամբ շարունակում էին չդադարող լուռ հայտարարությունը՝ լինելով վերապրածների անմիջական ժառանգները եւ պաշտպանելով իրենց նմաններին:

 

Առանձին կերպով մտաբերվում է նաեւ Բելգիայից հայ թավջութակահար Սեւակ Ավանեսյանի քայլը: Շուշիի ռմբակոծությունից ավերված Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճարի ներսում նա նվագեց Կոմիտասի «Կռունկը»՝ որպես երաժշտական աղոթք ավերակների վրա եւ աշխարհին ուղղված դիմումի ակտ:

Մարիա Անտոնյանը

 

Արտ-ակտիվիզմը դրսեւորվում էր տարբեր կերպ: Վառ օրինակը կապված է Լաչինի միջանցքում այսպես կոչված ադրբեջանցի «բնապահպանների» ակցիայի հետ, որոնք ասում էին իբրեւ թե սարսափելի անհանգստացած են Արցախի բնապահպանության համար եւ խաղաղություն են ուզում: Տեղի ունեցավ այն, ինչ գեղարվեստական սյուժեի տեսանկյունից կարելի է անվանել նվեր: Հիշում ենք, թե ինչպես մուշտակով կանանցից մեկը ձեռքում թափահարում էր խաղաղության խորհրդանիշ սպիտակ աղավնուն: Բայց երբ նա փորձեց թռչնին երկինք բաց թողնել, այն անշունչ ընկավ, քանի որ արդեն որոշ ժամանակ առաջ արդեն խեղդամահ էր եղել նրա ձեռքում: Այսպիսի բան դիտմամբ չես հորինի: Բնականաբար, հայերն անմիջապես անդրադարձան այս դրվագին եւ այն օգտագործեցին որպես շրջափակման խորհրդանիշներից մեկը:

 

Նկարչուհի Նվարդ Երկանյանն այն ժամանակ ստեղծեց մի աշխատանք՝ «Նրանք եկել ենք «խաղաղությամբ» (They Came with “Peace”) գրությամբ, որտեղ սեւ ձեռքը բռնել էր անշունչ աղավնուն: Հետո նա թույլ տվեց օգտագործել այդ նկարը պաստառների վրա: Ավելացվեց QR-կոդ, որը տանում էր դեպի շրջափակման մասին կայք, որտեղ կար ընթացող շրջափակման օրերի հաշվիչ, ինչպես նաեւ տարբեր նորություններ եւ բազային տեղեկատվություն: Աշխարհի տարբեր քաղաքներում հայերն այս պաստառները փակցնում էին փողոցներում: Ես անձամբ գիտեմ, թե ինչպես դա եղավ Նյու Յորքում. Մանհեթենի շատ փողոցներ այն ժամանակ պատված էին այդ սպիտակ աղավնու կարմիր սթիքերներով:

Նվարդ Երկանյանի աշխատանքը

 

Կա եւ ավելի թարմ օրինակ, որը կապված է Արցախի ոչնչացման հետեւանքների եւ այսօրվա իրողության հետ: Երեւանում կայանալիք ՀՀ-ԵՄ գագաթնաժողովի նախօրեին մի շարք ակտիվիստներ փակցնում էին անվնաս պաստառներ եւ սթիքերներ՝ «Free Armenian Hostages» եւ «Տուն բերեք գերիներին» գրություններով: Ակցիայի նպատակն էր գագաթնաժողովի հյուրերի եւ միջազգային լրագրողների ուշադրությունը գրավել այս խնդրի վրա: Արդեն հաջորդ օրը պաստառների կեսը պոկված էր:

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

SOS ազդանշանը տեղ հասցնելու փորձերը

 

Գոյություն ունեն պերֆորմատիվ հաղորդակցության մի քանի հիմնական հնարքներ, որոնց միջոցով հայերը՝ ինչպես Արցախում եւ Հայաստանում, այնպես էլ Սփյուռքում, փորձում էին աշխարհին հասցնել SOS ազդանշանը:

 

Նախեւառաջ, դրանք առօրյա կյանքի պերֆորմատիվ ակտերն էին՝ հեշթեգեր սոցիալական ցանցերում, խնդրագրեր, հայտնի մարդկանց ներգրավում թեմային, հանրահավաքներ եւ բողոքի ակցիաներ Թուրքիայի եւ Ռուսաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների շենքերի մոտ:

2023 թվականի ապրիլի 7-ին արցախցի մայրերի ակցիան

Լուսանկարը` Դավիթ Ղահրամանյանի

Ամենամասշտաբային գործողություններից մեկը դարձավ համաեվրոպական արշավը, որի շրջանակում ցուցարարները բուն Եվրոպան վերածեցին քաղաքական պերֆորմանսի տարածքի՝ տարբեր երկրներում կազմակերպելով մայրուղիների համակարգված շրջափակումներ եւ պահանջելով Արցախի միջազգային ճանաչում:

 

2020 թվականին փակվեցին առանցքային տրանսպորտային երթուղիները Ֆրանսիայի եւ Իսպանիայի, Բելգիայի եւ Նիդեռլանդների, Նիդեռլանդների եւ Գերմանիայի, Լյուքսեմբուրգի եւ Բելգիայի, Լյուքսեմբուրգի եւ Ֆրանսիայի, ինչպես նաեւ Գերմանիայի եւ Դանիայի միջեւ:

 

Իննամսյա շրջափակման աշխարհագրական բեմանկարչությունն ինքնին Արցախը վերածեց պերֆորմատիվ տարածքի հենց այն պահին, երբ փակվեց Լաչինի միջանցքը: Մինչ Եվրոպայից, Ռուսաստանից, ԱՄՆ-ից եւ Հայաստանից սննդամթերքով, դեղորայքով եւ մարդասիրական օգնությամբ շարասյուները շրջապատում էին տարածաշրջանը, 120.000 մարդ նստած էր ներսում արգելափակված՝ զրկված սննդից, դեղորայքից, ջեռուցումից եւ բենզինից: Ստեղծվեց ծուղակի յուրօրինակ կոնֆիգուրացիա:

Շրջափակումից հետո առաջին մեծ հանրահավաքը Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակում, 2025-ի դեկտեմբեր

Լուսանկարը` Դավիթ Ղահրամանյանի

Եթե հիշում եք, շրջափակման յոթերորդ ամսին բաժանված ժողովուրդը՝ մի մասը արգելափակված լինելով Ստեփանակերտում, մյուս մասը՝ հավաքված Երեւանում, կազմակերպեց միաժամանակյա զանգվածային հանրահավաքներ՝ միացնելով երկու քաղաքներն ուղիղ հեռարձակմամբ: Շատ առումներով այս ակցիան դարձավ այս ժամանակաշրջանի ամենամասշտաբային մարդասիրական պերֆորմանսներից մեկը:

 

Այնուամենայնիվ, ամենաարմատական պերֆորմատիվ գործողությունները, որոնք տեղի էին ունենում Արցախում, իհարկե, սեփական տների հրկիզումն էր, հարազատների աճյունների արտաշիրիմումը եւ ձիերին հարկադրաբար ազատ արձակելը, որոնք հետո միայնակ թափառում էին Ստեփանակերտի դատարկ փողոցներում:

Հանրահավաք Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակում, 2023-ի հուլիս

Լուսանկարը` Դավիթ Ղահրամանյանի

Ըստ էության, ռազմական գործողությունների թատերաբեմի հենց երրորդ գործողությունն իր գագաթնակետին հասավ էթնիկ զտումների, գերեվարումների եւ տաճարների ու գերեզմանոցների նպատակաուղղված ոչնչացման ժամանակ: Ելքի ողջ գործընթացը ծավալվեց որպես մասշտաբային աստվածաշնչյան նարատիվի վերարտադրություն: Համաշխարհային լսարանը, ներառյալ ռուս խաղաղապահները, ընտրեցին մարդասիրական աղետին չմիջամտելու, այն սոսկ դիտելու եւ լուռ վկայելու քաղաքականությունը: Ելքը վերածվեց տեւական պերֆորմատիվ ակտի: Արցախից Հայաստան ճանապարհը, որը սովորաբար տեւում էր մոտ չորս-հինգ ժամ, ձգվեց քառասուն ժամից մինչեւ երեք օր: Բուն ճանապարհը դարձավ առանձին պերֆորմատիվ գործընթաց: Այդ ժամանակ ճանապարհին մահացավ ավելի քան 60 մարդ: 

2023 թվականի սեպտեմբեր, Գորիս

Լուսանկարը` Դավիթ Ղահրամանյանի

2023 թվականի աշնանը հետեւելով կատարվողին՝ լիովին համոզված էի, որ մարդկային, դրամատուրգիական եւ համազգային բոլոր օրենքներով ամբողջ երկրից մարդիկ Գորիս կգնան՝ դիմավորելու Արցախից եկող տանջված փախստականներին: Այնտեղ կգտնվեն առնվազն հայ մտավորականության, եկեղեցական առաջնորդների, իշխող կուսակցության քաղաքական գործիչների կամ ընդդիմության առաջնորդների առյուծի բաժինը: Բայց ես խիստ սխալվում էի. չկար ոչ մի նշանավոր դեմք: Այս կարեւոր խորհրդանշական ժեստը, իսկ ավելի ճիշտ՝ հումանիստական ակտը, տեղի չունեցավ: Մարդկանց դիմավորում էին սովորական կամավորներ, տեղացի երիտասարդներ, մի քանի քահանաներ, լրագրողներ եւ բժիշկներ: Եվ սա նույնպես վերջերգ է:

Մարիա Անտոնյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Հաջորդ տարի Մանչեսթերի համաժողովի արդյունքներով նախատեսվում է գրքի հրատարակություն: Ես համաձայնել եմ գրել իմ թեմային վերաբերող գլուխը: Ձեռագրերը, ինչպես հայտնի է, չեն այրվում: Թողնել փաստագրական հենք եւ հետազոտական փաստաթուղթ, որն արձանագրում է պատմական իրադարձությունները եւ ռազմական գործողությունների թատերաբեմի պերֆորմատիվ լեզուն՝ տվյալ դեպքում իմ պարտականությունն է: Դու ֆիքսում ես պատմությունը, որպեսզի որոշ ժամանակ անց մեզ նորից չփորձեն ասել, թե ոչինչ չի եղել, եւ մենք ինքներս ենք ամեն ինչ հորինել:

 

Մարիա Անտոնյանի հետ զրուցել է Գայանե Ենոքյանը

Մարիա Անտոնյանի լուսանկարները՝ Էմին Արիստակեսյանի

Արցախից արխիվային կադրերը՝ Դավիթ Ղահրամանյանի

 

 

 

Երեւան: Մեդիամաքս: Այսօրվանից ՀՀ պետական ավագ դպրոցներում մեկնարկել է 10-րդ դասարանի ընդունելության առցանց հայտագրման առաջին փուլը, որը նախատեսված է առաջնահերթություն ունեցող սովորողների համար։

Այս փուլում կարող են հայտագրվել՝ տվյալ դպրոցում սովորող քույր, եղբայր ունեցող երեխաները, տվյալ դպրոցի աշխատակիցների երեխաները, ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված՝ տվյալ դպրոցից մինչեւ տուն սպասարկման հետիոտնային հասանելիության շառավղով բնակվող ներքոնշյալ խմբերի երեխաները՝

 

• ընտանիքների անապահովության գնահատման համակարգում ընդգրկված ընտանիքների երեխաները կամ «Պետական նպաստների մասին» օրենքով եւ ՀՀ կառավարության որոշմամբ հաստատված կարգով ընտանիքի մեկ հաշվարկային անդամի՝ անապահովության նպաստ ստանալու իրավունք տվող սահմանային շեմի 160 տոկոսի արժեքից ցածր ամսական եկամուտ ունեցող եւ ընտանիքի անապահովության գնահատման կարգով սոցիալապես անապահով ճանաչված ընտանիքների երեխաները,

• խնամակալության տակ գտնվող երեխաները,

• հաշմանդամություն ունեցող կամ հաշմանդամություն ունեցող ծնողների երեխաները։

 

Արտոնությունից կարող են օգտվել նաեւ ՀՀ տարածքում ներքին գործուղման պատճառով առնվազն 6 ամիս ժամկետով այլ բնակավայր տեղափոխված պետական համակարգի աշխատողների երեխաները, եթե ծնողը (նրա օրինական ներկայացուցիչը) մինչեւ հայտագրման մեկնարկը՝ հուլիսի 20-ը, ԿԳՄՍ նախարարության էլեկտրոնային հասցեին (secretariat@escs.am) ուղարկել է դիմում եւ համապատասխան տեղեկանքներ՝ ըստ սահմանված կարգի։

 

Նշված արտոնությունները վերաբերում են ինչպես հայերենով, այնպես էլ ռուսերենով ուսուցմամբ դասարաններ հաճախողներին։ Համակարգը արտոնություն ունեցողների համար բաց կլինի մինչեւ օգոստոսի 2-ը՝ ժամը 24։00–ն ներառյալ։ Նշված ժամկետի ավարտից հետո ավագ դպրոցի ընդունելության հայտագրումը կիրականացվի ընդհանուր հիմունքներով՝ 2-րդ փուլով։ 

 

Երկրորդ փուլ՝

 

Օգոստոսի 4–ին՝ ժամը 09:00-ից, տասներորդ դասարանցիների հայտագրման գործընթացը կիրականացվի ընդհանուր հիմունքներով՝ հայերենով ուսուցմամբ դասարանների ընդունելության համար, այդ թվում՝ օտարերկրյա քաղաքացիների, երկքաղաքացիների, քաղաքացիություն չունեցող անձանց (նրանց օրինական ներկայացուցիչների) համար։ Հայտագրում կիրականացվի նաեւ այն սովորողների համար, որոնց ծնողներից մեկը պատկանում է նշված խմբերից որեւէ մեկին, իսկ մյուսը՝ ՀՀ քաղաքացի է։ Համակարգը բաց է նաեւ ազգային փոքրամասնություններին պատկանող երեխաների համար, որոնց ծնողները ցանկանում են երեխաներին հայտագրել հայերենով ուսուցմամբ դասարաններում։

 

Երկյակ, եռյակ, քառյակ եւ ավելի երեխաներից առնվազն մեկի հայտագրումը որեւէ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունում ապահովում է մյուս երեխաների ընդունելությունը նույն հաստատություն՝ անկախ լիցենզիայով տրված տեղերի քանակից։

 

Օգոստոսի 11-ին՝ ժամը 09:00-ից, հայտագրում կիրականացվի նաեւ հետեւյալ խմբերի համար՝ ծնողների ընտրությամբ ռուսերենով ուսուցմամբ դասարաններում․

 

• օտարերկրյա քաղաքացիներ,

• երկքաղաքացիներ,

• քաղաքացիություն չունեցող անձինք (նրանց օրինական ներկայացուցիչներ),

• ազգայինփոքրամասնություններին պատկանող երեխաներ,

•  երբ ծնողներից մեկը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի է։

Հայտագրման անհրաժեշտություն չկա այն դպրոցներում, որտեղ ընդունելությունը կիրականացվի սահմանված ներքին ընթացակարգերով․

•  մասնագիտացված դպրոցներ,

•  բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ենթակայությամբ գործող դպրոցներ,

•  հանրակրթական դպրոցների «Արհեստական բանականություն» սերունդ   դասարաններ,

•  միջնակարգ դպրոցներ կամ վարժարաններ, որտեղ ծնողի դիմումի համաձայն՝ սովորողները կփոխադրվեն նույն ուսումնական հաստատության կրթության երրորդ աստիճան:

 

Առցանց հայտագրումն իրականացվում է երկու քայլով.

 

Քայլ 1 – Մուտք գործեք https://my.emis.am հարթակ եւ բացեք օգտատիրոջ էջը: Էջը բացելու մանրամասն քայլերը ներկայացված են «Գրանցում my.emis.am» տեսաուղեցույցում:

 

Քայլ 2 – Եթե արդեն անցել եք նույնականացում եւ https://my.emis.am հարթակում ունեք ձեր էջը, ապա սպասեք հայտագրման մեկնարկին, որպեսզի ընտրեք դպրոցը: Հայտագրման քայլերը ներկայացված են «Ավագ դպրոցում հայտագրում» տեսաուղեցույցում:

 

Հաշվի առնելով, որ գրանցումը ժամանակատար է, մեկ անգամ եւս խորհուրդ ենք տալիս մինչեւ հայտագրման մեկնարկը գրանցվել եւ համակարգում անցնել նույնականացում, որից հետո հնարավոր կլինի երեխային հայտագրել ձեր նախընտրած դպրոցում:

 

Միաժամանակ տեղեկացնում ենք, որ նույն օգտահաշվից տարբեր սարքերով հնարավոր չէ միաժամանակ մուտք գործել համակարգ եւ հայտագրել երեխային, ուստի հորդորում ենք հայտագրումն իրականացնել մեկ օգտահաշվից, մեկ համակարգչով։

 

Հայտագրման, դպրոցի տնօրենին դիմում ներկայացնելու, ինչպես նաեւ դպրոցի հետ պայմանագիր կնքելու ողջ գործընթացը թվայնացված է եւ հնարավոր է իրականացնել Կրթության կառավարման տեղեկատվական համակարգում՝ ծնողի կողմից ստեղծված էջով։ 

 

Ավագ դպրոցի ընդունելության հայտագրումը կշարունակվի ողջ ուսումնական տարվա ընթացքում։

 

 

Երեւան: Մեդիամաքս: Հուլիսի 22–ից 24-ը Մատենադարանում կանցկացվի 3-րդ Հայագիտական միջազգային կոնգրեսը։

Այն համախմբելու է 16 երկրների առաջատար համալսարանների եւ գիտական հաստատությունների գիտնականների եւ մասնագետների։

 

3-րդ Հայագիտական միջազգային կոնգրեսը նվիրվում է Մխիթար Սեբաստացու 350-ամյակին:

 

«Կոնգրեսի նպատակներն են՝ տեսանելի դարձնել հայագիտության ոլորտում ընթացող փոխակերպումները, ապահովել գիտական համայնքի բարձր իրազեկվածությունը, խթանել համագործակցությունը եւ համադրել հայագիտության պետական քաղաքականությունը միջազգային հայագիտության առաջնահերթությունների հետ», – հայտնում են Մատենադարանից։

 

Կոնգրեսի շրջանակում կբացվի «1 տարվա Հավերժությունը – Գ. Մատենադարանի ձեռագրական  համալրումները» ցուցադրությունը։

Երբ խոսքն առողջության, առավել եւս՝ երեխայի առողջության մասին է, յուրաքանչյուր րոպեն կարող է որոշիչ լինել։ Բարձր ջերմություն, ծանր վնասվածք կամ ցանկացած այլ վտանգավոր իրավիճակ ծնողների համար վերածվում է ամենամեծ փորձության։ Այդ պահին չափազանց կարեւոր է ոչ միայն արագ հասնել հիվանդանոց, այլեւ՝ լինել վստահ, որ մուտքի առաջին վայրկյանից գործում է համակարգ, որում յուրաքանչյուր քայլ եւ որոշում ծառայում է մեկ նպատակի՝ հնարավորինս արագ եւ արդյունավետ փրկել երեխայի կյանքն ու առողջությունը։

 

«Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ի մանկական անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքը (ԱԲԲ ) ստեղծվել է հենց այս գաղափարի շուրջ։ Գործելով 2022թ. դեկտեմբերից՝ բաժանմունքն առաջարկում է շուրջօրյա բազմամասնագիտական ծառայություն, որը համադրում է միջազգային լավագույն փորձն ու բարձր պատրաստվածություն ունեցող մասնագետների աշխատանքը՝ ապահովելով արագ եւ բարձրորակ բուժօգնություն անհետաձգելի բժշկական օգնության կարիք ունեցող երեխաներին։ 

 

Մեդիամաքսի հետ զրույցում «Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ի մասնագետները պատմել են բաժանմունքի ստեղծման, դրա գործունեության մասին, ինչպես նաեւ՝ անդրադարձել ազդեցությանը, որ այն կարող է ունենալ Հայաստանի առողջապահական համակարգի վերափոխման վրա։ 

 

«Անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքը մանկական առողջապահության ապահովության երաշխիքն է»

 

Տաթեւիկ Քոլոյան, «Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ի զարգացման գծով տնօրեն

 

Մանկական անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունք ստեղծելու նպատակ ունեցել ենք այս հիվանդանոցի նախագծման պահից: Դեռ Մեդիամաքսի հետ առաջին հանդիպմանն ասել էի, որ «Ուիգմոր»-ը մանկական առողջապահության մեջ համակարգային փոփոխություն բերելու տեսլական ունի, նաեւ՝ մեծ ներուժ (ժպտում է – հեղ.): 

Տաթեւիկ Քոլոյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այս տարիների ընթացքում բազմաթիվ ծրագրեր եւ համագործակցություններ իրականացրել ենք հենց այս ուղղությամբ, իսկ մանկական անհետաձգելի բուժօգնությունը մշտապես եղել է զարգացման թիրախային ուղղություն: Շատ ուրախ եմ այսօր արձանագրել, որ կարողացել ենք ակնհայտ առաջընթաց ապահովել ոչ միայն մեզ, այլեւ՝  Հայաստանի մանկական առողջապահության ոլորտի համար։ 

 

Առողջապահական համակարգը պարտավոր է պատրաստ լինել շտապ իրավիճակների: Անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքն (ԱԲԲ) ասես մանկական բուժօգնության երաշխիքը լինի, քանի որ հենց այդ պահին առաջնային, ճիշտ եւ որակյալ բուժօգնության տրամադրումից է կախված բուժման  հետագա ընթացքը։ Կատարյալ համակարգում որակյալ անհետաձգելի բուժօգնությունը հասանելի է ցանկացած երեխայի՝ անկախ բնակության վայրից կամ օրվա ժամից: 

 

«Պետք է լրացնել մանկական անհետաձգելի բուժօգնության ոլորտում առկա կրթական բացը»

 

Տաթեւիկ Քոլոյան

 

Չնայած այս ուղղությամբ տեսանելի առաջընթացին՝ մանկական անհետաձգելի բուժօգնությունը Հայաստանում դեռեւս ձեւավորման փուլում է։ Ցավոք, չունենք ամբողջական կրթական համակարգ, որը պատրաստում է մանկական անհետաձգելի բուժօգնության բժիշկներ եւ բուժաշխատողներ։ Միեւնույն ժամանակ, լավ մանկական հիվադնանոցը պետք է ունենա շուրջօրյա եւ ամբողջ ծավալով գործող անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունք՝ համալրված համապատասխան պատրաստվածություն ունեցող բազմամասնագիտական թիմով, ժամանակակից սարքավորումներով եւ հստակ կազմակերպված աշխատանքային գործընթացներով։ 

Անի Պետրոսյանը, Հրաչուհի Ղազարյանը եւ Տաթեւիկ Քոլոյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այս բացը եւ դրա պահանջարկը մեր երկրում հիմք հանդիսացան, որ տվյալ ուղղությունն ի սկզբանե լինի մեր միջազգային համագործակցությունների առանցքում:  

 

Valley Children’s Healthcare ԱՄՆ մանկական հիվանդանոցի հետ համագործակցությունը սկսվեց 2023 թվականին՝ մանկական անհետաձգելի բուժօգնության մեր բժիշկների առաջին այցով։ 2023թ.-ից մինչ օրս մանկական անհետաձգելի բուժօգնության զարգացումը, համաձայն միջազգային ստանդարտների, շարունակում է մնալ «Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ի եւ Valley Children’s Healthcare-ի արդեն պաշտոնական համագործակցության թիրախային առաջնահերթություն:

 

«Ուիգմոր»-ի ԱԲԲ-ի ձեւավորման փուլից առ այսօր մեր անհետաձգելի բուժօգնության բժիշկներն ու բուժքույրերն անցնում են շարունակական վերապատրաստումներ՝ սովորելով եւ տեղայնացնելով ոլորտի միջազգային լավագույն փորձը։ ԱԲԲ բուժանձնակազմը մի քանի անգամ արդեն մասնագիտական այցով մեկնել է ԱՄՆ՝ տեղում ծանոթանալու անհետաձգելի բաժանմունքի աշխատանքին։ Կարեւոր է, որ համագործակցությունը չի սահմանափակվում միայն վերապատրաստմամբ․ այն նաեւ հնարավորություն է տալիս առանձին դեպքերում խորհրդակցել ԱՄՆ բժիշկների հետ, քննարկել բարդ իրավիճակները եւ գտնել լավագույն լուծումները։

 

Այս համագործակցության հաջողության հիմքում, իհարկե, նաեւ թիմի պատրաստակամությունն է սովորելու, էլ ավելի հմտանալու եւ զարգացնելու ծառայությունը՝ առօրյա ծանրաբեռնված աշխատանքին զուգահեռ։  

 

«Ժամանակը կարող է որոշիչ լինել»

 

Հրաչուհի Ղազարյան, «Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ի բուժական գծով տնօրեն

 

Մեր սկզբնական նպատակն էր հիմնել բազմապրոֆիլ, ժամանակակից մանկական հիվանդանոց, եւ դրա իրագործումն անհնար կլիներ առանց Մանկական անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքի։ 

Հրաչուհի Ղազարյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Միջազգային գործընկերների հետ ԱԲԲ ձեւավորման շուրջ քննարկումները սկսել ենք հիվանդանոցի շենքի նախագծման փուլից, քանի որ այս բաժանմունքի դեպքում չափազանց կարեւոր են դրա դիրքը, մատչելիությունն ու ենթակառուցվածքների հասանելիությունը։ 

 

Արդյունքում այսօր ունենք համաշխարհային լավագույն փորձի վրա հիմնված ԱԲԲ, որտեղ բուժառուի մուտքից սկսած ամեն քայլ նախագծված է։ Այս մասին վկայող միայն մեկ օրինակ բերեմ. ԱԲԲ-ում ունենք վերակենդանացման սենյակ, որտեղ կատարվում է ծանր եւ ծայրահեղ ծանր առողջական վիճակով բուժառուների կայունացումը եւ հենց տեղում ապահոված է մուտք համակարգչային շերտագրության (ՀՇ) սենյակ։ 

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այսինքն, կարիք չկա բուժառուին տեղափոխել այլ հարկ, բաժին, մասնաշենք։ Այս երկու հատվածն իրար հետ կապված են միայն մեկ դռնով, իսկ այս պարագայում՝ մեկ դուռը ժամանակ է, որը կարող է որոշիչ լինել։ 

 

Մանկական անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքը՝ հիվանդանոցի առաջնագիծ

 

Հրաչուհի Ղազարյան 

 

Այսօր գործող ԱԲԲ-ի թիկունքում փոքր քայլերից կազմված երկար ճանապարհ է։ Աշխատանքի մեկնարկից ի վեր բաժանմունքում կրկնապատկվել են՝ թե՛ տեխնիկական հնարավորությունները, թե՛ մասնագիտական ներուժը։ Կարեւոր չէ՝ բուժառուն ԱԲԲ կգա երկուշաբթի առավոտյան, թե՝ կիրակի ուշ գիշերը, նրան կդիմավորեն նույն պատրաստվածությամբ եւ անհրաժեշտ մասնագիտացումներով բժիշկներ։ Օրինակ, եթե բաժանմունք ընդունվի երեխա, որն ունի վիրաբույժի կամ վնասվածքաբանի շտապ զննման կարիք, նա ոչ մի դեպքում չի սպասի մինչեւ առավոտ, որպեսզի համապատասխան մասնագետը գա աշխատանքի։ Բոլոր անհրաժեշտ մասնագետները հիվանդանոցում հասանելի են շուրջօրյա (24/7) եւ ցանկացած պահի պատրաստ ներգրավվել բաժանմունք ընդունվող երեխաների բուժման գործընթացում։ 

ԱԲԲ անձնակազմը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այս առումով փոքր-ինչ շեղվել ենք համաշխարհային մոդելից։ Ընդունված է, որ անհետաձգելի բուժօգնության բժիշկն աշխատում է բոլոր ուղղություններով՝ կատարելով թե՛ կոտրվածքի անշարժացում, թե՛ վերքի մշակում կամ վիրաբուժական գնահատում։ Ինչպես նշվեց, Հայաստանում դեռեւս առկա է մանկական անհետաձգելի բուժօգնության մասնագետների պատրաստման խնդիր, քանի որ համալսարաններում նման մասնագիտությամբ կրթական ծրագրեր չեն իրականացվում։ Այդ մարտահրավերը հաղթահարելու համար մեր կենտրոնում ապահովել ենք բոլոր անհրաժեշտ նեղ մասնագետների շուրջօրյա հասանելիությունը, ինչը թույլ է տալիս ցանկացած պահի կազմակերպել բազմամասնագիտական եւ արդյունավետ բուժօգնություն։ 

 

Մեր երկրում կան համապատասխան օրենսդրական ակտեր, որոնք սահմանում են անհետաձգելի իրավիճակների, հիվանդությունների ցանկ՝ դրանցով պայմանավորված բժշկական օգնությունը եւ սպասարկումը ներառելով համապատասխան ծածկույթում։ Այնպես որ, եթե բուժառուները դիմում են հենց այս ցանկում ընդգրկված խնդիրներով, ընտանիքը որեւէ ֆինանսական բեռ չի կրում, ինչը եւս շատ կարեւոր է նման սթրեսային իրավիճակներում։

 

Անհետաձգելի բուժօգնության արդյունավետ կազմակերպման գործում առանցքային դեր ունի ոչ միայն բժշկական թիմը, այլեւ՝ բուժքույրերը, բուժակները եւ ընդունարանի աշխատակիցները։ Նրանք վայրկյանների ճշգրտությամբ, առանց ժամանակ կորցնելու, իրականացնում են անհրաժեշտ փաստաթղթավորումը, կատարում առաջնային գնահատում եւ ապահովում բուժօգնության անխափան ընթացքը։

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այսօր «Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ի Մանկական անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքը հստակ համակարգված եւ արդյունավետ գործող մեխանիզմ է՝ բազմամասնագիտական համագործակցության ամուր շղթա։ Հենց այդ ներդաշնակ աշխատանքի շնորհիվ մեր երեխաները ստանում են ժամանակին, անվտանգ եվ բարձրորակ բուժօգնություն։ Հաճախ ենք ասում, որ անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքը մեր հիվանդանոցի առաջնագիծն է. որքան ուժեղ եւ կազմակերպված է առաջնագիծը, այնքան կայուն եւ արդյունավետ է գործում ամբողջ համակարգը։ 

 

«ԱԲԲ-ում յուրաքանչյուր մասնագետ հստակ գիտի իր դերը, գործողությունների հաջորդականությունն ու ժամանակը»

 

Անի Պետրոսյան, «Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ի Մանկական անհետաձգելի բուժօգնության ծառայության պատասխանատու

 

«Առաջնագծում»՝ անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքում, զբաղվում ենք երեխաների առողջական այն խնդիրներով, որոնք պահանջում են շտապ բժշկական միջամտություն։

 

Ծանր եւ ծայրահեղ ծանր վիճակում գտնվող, շտապօգնության կամ անձնական մեքենայով, օրվա ցանկացած ժամին տեղափոխված բուժառուների օգնությունը կազմակերպված է այնպես, որ երեխան բաժանմունք մուտք գործելու առաջին իսկ պահից չկորցնի ոչ մի վայրկյան։ 

Անի Պետրոսյանը

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Բուժառուի ճանապարհը սկսվում է ընդունարանում՝ «Արմեդ» համակարգում գրանցմամբ։ Դրան հաջորդում է տրիաժը՝ առաջնային գնահատման կարեւորագույն փուլը։ Տրիաժի ընթացքում հավաքագրվում են անհրաժեշտ տվյալները, գնահատվում է երեխայի վիճակը եւ որոշվում սպասարկման առաջնահերթությունը։ 

 

Կարեւոր է ընդգծել, որ եթե բաժանմունքում կան ավելի ծանր վիճակում գտնվող բուժառուներ, եւ մյուսները ստիպված են սպասել, տրիաժ մենեջերը պարբերաբար վերագնահատում է վերջիններիս առողջական վիճակը։ Դա թույլ է տալիս ժամանակին նկատել փոփոխությունները եւ, անհրաժեշտության դեպքում, վերանայել սպասարկման առաջնահերթությունը։ 

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Տրիաժից հետո ծայրահեղ ծանր վիճակում գտնվող բուժառուներն անմիջապես տեղափոխվում են հակաշոկային թերապիայի սենյակ (վերակենդանացման սենյակ), որտեղ վայրկյանների ընթացքում մոբիլիզացվում է ամբողջ թիմը եւ նախապես մշակված, փորձարկված սցենարով իրականացվում են համապատասխան միջոցառումները։ Այստեղ յուրաքանչյուր մասնագետ հստակ գիտի իր դերը, գործողությունների հաջորդականությունն ու ժամանակը։ 

 

Տրիաժի գնահատմամբ ավելի թեթեւ դեպքերում բուժառուն ստանում է առաջնային բուժօգնություն, կատարվում են նշանակումներ, որից հետո բժիշկը որոշում է երեխայի հետագա բուժման անհրաժեշտությունը: Նա կարող է բուժառուին ուղարկել տուն՝ համապատասխան ցուցումներով, կամ թողնել Անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքում կարճատեւ՝ մինչեւ 24 ժամ  հոսպիտալացման համար։

 

«Եթե նույնիսկ կասկածում եք՝ անպայման դիմե՛ք բուժօգնության» 

 

Անի Պետրոսյան

 

ԱԲԲ ամենից հաճախ դիմում են տրավմաների, ցնցումների, շնչուղիների խցանման, անկառավարելի բարձր ջերմության եւ այլ սուր վիճակների դեպքում։

 

Եթե երեխայի վիճակը չի պահանջում շտապ միջամտություն եւ նրա առողջությանը կամ կյանքին անմիջական վտանգ չի սպառնում, ավելի նպատակահարմար է դիմել համապատասխան մասնագետի եւ կազմակերպել այցը պլանային կարգով։ Միեւնույն ժամանակ, շատ լավ հասկանում ենք, որ ծնողների համար իրենց երեխայի առողջության հետ կապված ցանկացած խնդիր անհետաձգելի է թվում։ Դա լիովին բնական է, հատկապես, երբ խոսքն առաջին երեխայի մասին է եւ ծնողները դեռ այնքան էլ փորձառու չեն (ժպտում է – հեղ.)։ Հենց այդ պատճառով, եթե նույնիսկ կասկածում եք՝ այս պահին դիմե՞լ բուժօգնության, թե՞ սպասել հաջորդ օրվան, անպայման դիմե՛ք: 

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Յուրաքանչյուր իրավիճակ անհատական է: Օրինակ, եթե ութ տարեկան երեխայի դեպքում պայմանական 38°C ջերմությունը կարող է լուրջ վտանգ չներկայացնել, ապա երկու ամսական նորածնի պարագայում նույն ջերմությունը կարող է վկայել անհապաղ բժշկական միջամտություն պահանջող վիճակի մասին։   

 

Բուժօգնության դիմելու ճանապարհը կարող է տարբեր լինել։ Մեզ մոտ հաճախ են տեղափոխվում նաեւ Շտապօգնության ծառայության կողմից բերված երեխաներ։ Ի գիտություն ծնողների նշենք, որ կյանքին անմիջական վտանգ սպառնացող իրավիճակներում բուժառուն տեղափոխվում է ամենամոտ բժշկական հաստատություն։ Սակայն, եթե նման վտանգ չկա, ծնողը կարող է ընտրել՝ որ բժշկական կենտրոն տեղափոխվի իր երեխան, այդ թվում՝ Շտապօգնության մեքենայով։ 

 

«Սթրեսի ազդեցության տակ ընկնելու ժամանակ չկա»

 

Անի Պետրոսյան

 

Արտակարգ իրավիճակների համար եւս ունենք մշակված սցենարներ, օրինակ՝ հակաշոկային թերապիայի նոր տարածքներ ծավալելու հնարավորություն։ Ցավոք, արդեն հասցրել ենք աշխատել նման պայմաններում եւ մեծ հույս ունենք, որ, անկախ մեր պատրաստվածությունից, դրա կարիքն այլեւս չի լինի։ 

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Երեխաների հետ կապված ծանր դեպքերին անընդհատ առնչվելը շատ սթրեսային է, բայց թիմի յուրաքանչյուր անդամ գիտի՝ այդ պահին պետք է հստակ կատարել նախատեսված գործողությունները։ Ծանր դեպք ընդունելու պարագայում սթրեսի ազդեցության տակ ընկնելու ժամանակ չկա, որովհետեւ այդ վայրկյանները կարող են կյանք արժենալ։ 

 

Իհարկե, յուրաքանչյուր ծանր դեպք իր ազդեցությունն է թողնում։ Բարեբախտաբար, հիվանդանոցում գործում է հոգեբանական աջակցություն, իսկ թիմի ներսում ձեւավորված փոխօգնությունը կարեւոր է վերականգնվելու եւ աշխատանքը շարունակելու համար։

 

Հասկանում ենք նաեւ ծնողների էմոցիաները նման պահերին։ Եթե մեզ համար սա բժշկական դեպք է, ապա ծնողի համար՝ շատ ծանր իրավիճակ։ Այդ պատճառով փորձում ենք լինել հնարավորինս էմպատիկ եւ ձեւավորել ծնող-բուժաշխատող վստահությունը։ 

 

«Պահպանել ամենաթանկը՝ երեխաների առողջությունը»

 

Տաթեւիկ Քոլոյան 

 

Հայաստանի առողջապահական համակարգին առնչվում եմ թե՛ որպես ոլորտի մասնագետ, թե՛ որպես ծնող։ Մեր ձգտումն է տեսանելի ապագայում յուրաքանչյուր ծնողի մոտ ձեւավորել ապահովության զգացում, որ իր երեխայի առողջության հետ կապված ցանկացած անհետաձգելի իրավիճակում 

24/7 ռեժիմով կարող է մոտենալ մասնագիտացված բաժանմունք եւ ստանալ լավագույն բուժօգնություն։ 

 

Ընդ որում, իմ մեծ ցանկությունն է, որ այն հասանելի դառնա ողջ երկրում՝ ոչ միայն Երեւանում։ 

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

«Ուիգմոր»-ը միշտ բաց է կիսելու իր փորձը նաեւ գործընկերների հետ, քանի որ գլխավոր նպատակը մեկն է՝ զարգացնել հայաստանյան առողջապահական համակարգը, հատկապես՝ մանկական բուժօգնության ոլորտում։ 

 

Յանա Շախրամանյան

Լուսանկարները՝ Էմին Արիստակեսյանի 

Ուսանողների համար, ովքեր փնտրում են հեղինակավոր բրիտանական կրթություն առանց բրիտանական բարձր գների, Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքում գտնվող Յորքի համալսարանի Եվրոպական կամպուսը (University of York Europe Campus, CITY U.L.E) կատարյալ ընտրություն է. այն համատեղում է ակադեմիական գերազանցությունը կյանքի մատչելի պայմանների հետ։

 

Մեդիամաքսը զրուցել է Յորքի համալսարանի Եվրոպական կամպուսի միջազգային կապերի բաժնի ղեկավար Թոմ Ռոդսի հետ հայ ուսանողների համար հասանելի եզակի հնարավորությունների, կամպուսի՝ Յորքի համալսարանի հետ ինտեգրված գործառնական մոդելի եւ Հունաստանում դրա կարգավիճակի շուրջ վերջին զարգացումների մասին:

 

– Յորքի համալսարանի Եվրոպական կամպուսը բակալավրի եւ մագիստրատուրայի բարձրակարգ կրթական ծրագրեր է առաջարկում Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքում՝ բրիտանական կրթությունը դարձնելով շատ ավելի հասանելի հայ ուսանողների համար: Կարո՞ղ եք ներկայացնել ներկայումս հասանելի ծրագրերը եւ այն առավելությունները, որ տալիս է Սալոնիկում սովորելը։ 

 

– Կամպուսում գործում են երեք ֆակուլտետներ։ Առաջինը Բիզնեսի ֆակուլտետն է (School of Business), որն առաջարկում է ինչպես բակալավրիատի, այնպես էլ մագիստրատուրայի ծրագրեր, ներառյալ բիզնես կրթության ընդունված աստիճաններ՝ տարբեր մասնագիտացումներով, մի շարք մագիստրոսական ծրագրեր, այդ թվում՝ նեյրոմարքեթինգ, բիզնես վերլուծություն եւ որոշումների կայացման գիտություն, ինչպես նաեւ մեր առաջատար ծրագիրը՝ Համաեվրոպական Executive MBA-ը։ Գիտեմ, որ վերջինս շատ պահանջված է Հայաստանում:

 

Երկրորդը Գիտական ֆակուլտետն է (School of Science)։ Այն բաղկացած է հոգեբանության եւ համակարգչային գիտությունների բաժիններից, որոնք առաջարկում են թե՛ բակալավրի, թե՛ մագիստրոսական ծրագրեր։ Հատկանշական է, որ դրանք հավատարմագրված են Մեծ Բրիտանիայի մասնագիտական կառույցների՝ Բրիտանական հոգեբանական ընկերության (British Psychological Society) եւ Բրիտանական համակարգչային ընկերության (British Computer Society) կողմից:

 

Եվ, վերջապես, ունենք նաեւ Իրավագիտության եւ հումանիտար գիտությունների ֆակուլտետ (School of Law & Humanities): Իրավագիտության բակալավրի ծրագիրը դասավանդվում է հիմնականում հունարենով եւ կենտրոնացած է հունական իրավունքի վրա, բայց մենք առաջարկում ենք անգլերենով դասավանդվող մագիստրոսական ծրագիր եվրոպական եւ միջազգային բիզնես իրավունքի ոլորտում: Հումանիտար գիտությունների բաժնում մենք առաջարկում ենք Անգլերեն լեզու, լեզվաբանություն եւ գրականություն ու Հաղորդակցություն եւ թվային մեդիա ծրագրերը, ինչպես նաեւ Կիրառական լեզվաբանության մագիստրոսի աստիճան՝ TESOL որակավորմամբ:

 

(Բակալավրի եւ մագիստրատուրայի ծրագրերի ամբողջական ցանկը հասանելի է Յորքի համալսարանի Եվրոպական կամպուսի կայքում):

 

Յորքի համալսարանը բարձր վարկանիշ ունեցող բրիտանական համալսարան է, որը հեղինակավոր Russell Group-ի անդամ է (ամերիկյան Ivy League-ի բրիտանական համարժեքն է), եւ մենք լինելով այս համալսարանի եվրոպական կամպուսը՝ պահպանում ենք շատ բարձր ակադեմիական ստանդարտներ: Մենք առավելագույնս հավատարիմ ենք մնում բրիտանական կրթական համակարգին, բայց նաեւ հաղորդում ենք վառ արտահայտված միջազգային տեսլական։

 

Գեղեցիկ, ծովափնյա Սալոնիկ քաղաքում բրիտանական կրթություն ստանալը բազում առավելություններ է տալիս։ Նախ, այն կենսուրախ, ուսանողակենտրոն քաղաք է՝ ավելի քան 100 000 ուսանողով, որն առաջարկում է ապրելակերպի հիանալի պայմաններ եւ զգալիորեն ավելի մեղմ կլիմա, քան Մեծ Բրիտանիայում է: Բացի այն հանգամանքից, որ ապրելու ծախսերը շատ ավելի ցածր են Մեծ Բրիտանիայի համեմատ, մեր ուսման վարձերը կազմում են մոտավորապես մեկ երրորդն այն գումարի, որը միջազգային ուսանողները կվճարեին Մեծ Բրիտանիայում սովորելու համար:

 

Ավելին, մեր կամպուսն իսկապես միջազգային է: Մեր ուսանողների կեսից ավելին հույն չեն, ինչը նշանակում է, որ անգլերենը մեր ընդհանուր լեզուն է: Ուսանողների մեծ մասի եւ անգամ աշխատակազմի համար անգլերենը մայրենի լեզու չէ, ուստի կարելի է ասել, որ բոլորը նույն նավի մեջ են։ Սա ստեղծում է շատ հյուրընկալ միջավայր եւ ուսանողներին ավելի հարուստ փորձ է տալիս, քանի որ նրանք կապեր են հաստատում աշխարհի տարբեր ծայրերից եկած մարդկանց հետ:

 

– Յորքի համալսարանի եվրոպական կամպուսի շրջանավարտները ստանում են ճիշտ նույն ավարտական վկայականը, ինչ Մեծ Բրիտանիայի Յորքի համալսարանում սովորողները: Կարո՞ղ եք մանրամասնել երկու կամպուսների միջեւ ակադեմիական եւ գործառնական կապը: Գործնականում ինչպե՞ս է աշխատում այս ինտեգրված մոդելը:

 

– Մենք լիովին ինտեգրված ենք Յորքի համալսարանի կառավարման համակարգին: Իրականում, Յորքի համալսարանի պրոռեկտորներից մեկը, որը ավագ ղեկավար կազմի անդամ է, նաեւ հանդես է գալիս որպես մեր ակադեմիական ղեկավար: Սա ուղիղ հաշվետվողականության կապ է ստեղծում Յորքի համալսարանի գործադիր խորհրդի հետ: Շատ առումներով մենք գործում ենք որպես Յորքի եւս մեկ բաժին, որը պարզապես գտնվում է այլ երկրում:

 

Ղեկավար մակարդակից բացի, մենք սերտ կապեր ենք պահպանում մեր գործընկեր բաժինների հետ: Յորքի յուրաքանչյուր բաժին նշանակում է հատուկ համակարգողի, որն աշխատում է մեզ հետ: Սա դասընթացները շարունակաբար կատարելագործելու եւ փորձով փոխանակվելու հնարավորություն է ստեղծում։ 

 

Մենք սովորում ենք նրանց նոր, հետաքրքիր նախաձեռնություններից, եւ փոխադարձաբար, նրանք են սովորում մեր նորարարական դասավանդման մեթոդներից, ինչպես նաեւ ընդարձակ միջազգային ուսանողական համայնքի հետ աշխատելու մեր հարուստ փորձից: Սա իրական փորձի փոխանակում է։

Թոմ Ռոդսը

Լուսանկարը` անձնական արխիվից

Առանցքայինը բարձր որակի ապահովումն է: Մեր բոլոր դասընթացներն ու ուսանողների արդյունքներն ուղղակիորեն անցնում են Յորքի համալսարանի վերստուգման խիստ գործընթացներով: Ինչպես Միացյալ Թագավորության բոլոր համալսարանները, մենք նույնպես աշխատում ենք արտաքին քննողների համակարգով, որով այլ առաջատար համալսարանների անկախ ակադեմիկոսները նշանակվում են՝ գնահատելու մեր ծրագրերը եւ հավաստելու, որ մեր չափանիշներն ու ուսանողների գրանցած արդյունքները լիովին համադրելի են Մեծ Բրիտանիայի լավագույն հաստատություններում շնորհվող ավարտական վկայականների հետ:

 

Այն, որ ես ապրում եմ Մեծ Բրիտանիայում, բայց միեւնույն ժամանակ երկար ժամանակ եմ անցկացնում Հունաստանում, նկարագրում է նաեւ համալսարանում իմ դերի որոշակի մասը, այն է՝ ապահովել սերտ աշխատանքային հարաբերությունների զարգացումն այս երկու վայրերում։ Այս անխափան համագործակցությունն ապահովելու համար յուրաքանչյուր բաժին անմիջական կապ ունի մայր համալսարանի հետ՝ սկսած մեր փոխնախագահից, որը կանոնավոր կերպով շփվում է Յորքի ավագ ղեկավարության հետ, մինչեւ ուսանողների աջակցության, կարիերայի կենտրոնի եւ գրադարանի ամենօրյա շփումները։

 

– Իսկ ի՞նչ կասեք պրոֆեսորադասախոսական կազմի մասին: Ձեր դասախոսները Մեծ Բրիտանիայի՞ց են հրավիրվում աշխատանքի, թե՞ տեղում՝ Հունաստանում են ընտրվում:

 

– Մեր դասախոսները հիմնականում ընտրվում են Հունաստանից: Թեեւ նրանց մեծ մասը հույներ են, մեր պրոֆեսորադասախոսական կազմը խիստ միջազգային է՝ ներառելով մասնագետների Ֆրանսիայից, Իսպանիայից, Կանադայից եւ ԱՄՆ-ից: Ավելին, մեր հույն դասախոսներից շատերը սովորել են Մեծ Բրիտանիայում կամ ԱՄՆ-ում, կամ էլ աշխատել են արտասահմանյան համալսարաններում, ուստի նրանք իրենց հետ լսարան են բերում համաշխարհային հարուստ փորձ:

 

Մենք նաեւ ակտիվորեն ներգրավում ենք Յորքի գլխավոր կամպուսի աշխատակազմին: Նրանք այցելում են Սալոնիկ՝ հաճախ իրենց հետ բերելով ուսանողներին, եւ պարբերաբար հանդես են գալիս որպես հրավիրյալ դասախոսներ՝ լինի դա առկա, թե առցանց ձեւաչափով: Բացի այդ, մենք կանոնավոր կերպով համագործակցում ենք հետազոտական նախագծերի շուրջ:

 

– Հունաստանի կրթության ոլորտում վերջին օրենսդրական փոփոխությունները որոշակի կարգավիճակային փոփոխություններ են բերել նաեւ Յորքի համալսարանի եվրոպական կամպուսին։ Կարո՞ղ եք հակիրճ բացատրել, թե ինչ է փոխվել։

 

– Շատ առումներով ոչինչ չի փոխվել. մենք շարունակում ենք մնալ Յորքի համալսարանի եվրոպական կամպուսը։ Այնուամենայնիվ, հունական օրենսդրության վերջին փոփոխությունները հնարավորություն տվեցին մասնավոր հաստատություններին դիմել համալսարանի կարգավիճակ ստանալու համար: Յորքի համալսարանը հայտ ներկայացրեց իր եվրոպական կամպուսը Հունաստանում որպես U.L.E՝ համալսարանական իրավաբանական անձ ճանաչելու նպատակով։ Անցյալ տարի մենք պաշտոնապես ստացանք լիցենզիա հիմնելու Յորքի համալսարանի եվրոպական կամպուս CITY U.L.E.-ը՝ որպես Սալոնիկում գործող ոչ պետական, շահույթ չհետապնդող համալսարան՝ Աթենքում լրացուցիչ մասնաշենքերով:

 

Գնահատման գործընթացը խիստ էր։ Տասներկու հաստատություն էր դիմել այս կարգավիճակի համար, եւ միայն չորսի հայտը հաստատվեց։ Մենք անչափ հպարտ ենք այդ չորսի շարքում լինելու համար։ Այս ձեռքբերումն էլ ավելի է ամրապնդում մեր դիրքը որպես Հունաստանում բարձրագույն կրթություն տրամադրող առաջատար մասնավոր հաստատություն:

 

Այս փոփոխության ամենանշանակալի ազդեցությունն իրականում հույն ուսանողների վրա է: Այժմ նրանք կարող են ընդունվել Յորքի համալսարանի եվրոպական կամպուս՝ հանձնելով իրենց ազգային ընդունելության քննությունները՝ ճիշտ այնպես, ինչպես կանեին Հունաստանի պետական համալսարան դիմելիս: Բացի այդ, եթե մեր շրջանավարտները ցանկանան շարունակել իրենց կրթությունը Հունաստանի այլ համալսարաններում, նրանք ոչ մի խոչընդոտի չեն բախվի:

 

Հունաստանի պետական հավատարմագրում ստանալը մեզ թույլ է տալիս նաեւ դիմել պետական ֆինանսավորման ծրագրերի՝ նախատեսված հետազոտական աշխատանքի համար, ինչի շնորհիվ կկարողանանք էլ ավելի զարգանալ:

 

Միջազգային ուսանողների համար, ներառյալ հայ ուսանողների, հիմնական փոփոխությունն այն է, որ բակալավրիատի մեր ծրագրերն այժմ քառամյա են՝ ստանդարտ բրիտանական եռամյա կրթության փոխարեն, քանի որ մենք այժմ լիովին ինտեգրված ենք հունական համակարգին: Այս հանգամանքին հարմարվելու նպատակով մենք հարստացրել ենք առաջին կուրսի ծրագիրը՝ ապահովելով ավելի սահուն մուտք համալսարանական կյանք: Սկզբնական շրջանում անգամ լավագույն ուսանողները կարող են դժվարությունների բախվել։ Երիտասարդ տարիքում տնից հեռանալը, նոր քաղաքում կողմնորոշվելը եւ բրիտանական կրթական ոճին հարմարվելը, որը հաճախ բավականին տարբերվում է ավագ դպրոցում իրենց ունեցած փորձից, մշակութային մեծ փոփոխություն է: Այս երկարեցված առաջին տարվա ընթացքում մենք, անշուշտ, նրանց ծանոթացնում ենք իրենց հիմնական ակադեմիական առարկաներին, բայց նաեւ հնարավորություն ենք տալիս զարգացնելու ուսումնական եւ սոցիալական կարեւորագույն հմտություններ: Ուսումնական ծրագիրն այս հիմնարար փափուկ հմտություններով (soft skills) հարստացնելով՝ մենք երաշխավորում ենք, որ յուրաքանչյուր ուսանող լիովին պատրաստ լինի հասնելու մեր ակնկալած բարձր ակադեմիական ստանդարտներին։ 

 

– Եկեք խոսենք նաեւ Հայաստանում ձեր ամենապահանջված ծրագրի՝ Համաեվրոպական Executive MBA-ի մասին, որը համատեղ իրականացվում է Յորքի համալսարանի եվրոպական կամպուսի եւ Ստրասբուրգի համալսարանի Տնտեսագիտության եւ կառավարման ֆակուլտետի կողմից: Ի՞նչ է առաջարկում այս ծրագիրը:

 

– Դա մեր առաջատար ծրագիրն է: Որպես կառույց՝ մենք այն իրականացնում ենք արդեն ավելի քան 30 տարի: Հայաստանում մենք արդեն նշեցինք մեր առաջին խմբի ընդունելության 10-ամյակը: Միշտ անչափ տպավորված ենք մեր հայ ուսանողներով, եւ նրանք հիանալի գովազդ են մեր աշխատանքի համար: Այնքան երկար ենք իրականացնում այս ծրագիրը, որ մեր վաղ շրջանավարտներից ոմանց երեխաներն արդեն սկսում են ընդունվել բակալավրիատի մեր ծրագրեր, ինչը մշտապես վստահության մեծագույն վկայությունն է: 

Համաեվրոպական Executive MBA-ի 2025 թվականի հայ շրջանավարտները

Լուսանկարը` Մեդիամաքս

Այն, ինչ MBA-ն իսկապես առաջարկում է, միջազգային բիզնես միջավայր մուտք գործելու հնարավորությունն է: Մենք բերում ենք տեսլականներ ամբողջ Եվրոպայից եւ մնացած աշխարհից՝ ուսանողներին ծանոթացնելով բիզնեսի նորագույն մարտահրավերներին եւ դրանց լուծման համար կիրառվող ժամանակակից ռազմավարություններին: Ավելի կարեւոր է այն, որ նրանք հնարավորություն են ստանում շփվելու իրենց սեփական բիզնես մշակույթից դուրս գտնվող մարդկանց հետ: Սա ստիպում է նրանց փորձարկել սեփական գաղափարները եւ մտածել նորովի՝ առաջ գնալով ինչպես մեր պրոֆեսորադասախոսական կազմի ուղղորդմամբ, այնպես էլ մեր ընձեռած կապերի հաստատման լայն հնարավորությունների միջոցով:

 

Ծրագրի շրջանակում ուսանողները ուսումնական շաբաթներ են անցկացնում Սալոնիկում, Յորքում եւ Ստրասբուրգում: Այս ուսումնական շաբաթները համախմբում են ուսանողներին մեր տարբեր երկրների մասնաճյուղերից, ինչը նեթվորքինգի հիանալի հնարավորություն է ստեղծում. ուսանողները սովորում են ոչ միայն բիզնեսի տարբեր գործելաոճերի մասին, այլեւ արժեքավոր կապեր եք հաստատում, որոնք կարող են անմիջականորեն օգտակար լինել նրանց սեփական կարիերայի համար:

 

Մենք երաշխավորում ենք, որ կրթության որակը ճիշտ նույնն է դասավանդման մեր բոլոր վայրերում: Դրա շնորհիվ ուսանողներն ունենում են անհավանական ճկունություն: Օրինակ՝ եթե ինչ-որ մեկը բաց է թողնում մոդուլը Երեւանում, քանի որ գործուղման է մեկնել Բուխարեստ, նա կարող է պարզապես միանալ այնտեղ անցկացվող մոդուլին: Երբ բոլորը հավաքվում են համատեղ ուսումնական շաբաթների համար, բոլոր ուսանողները գտնվում են ճիշտ նույն ակադեմիական մակարդակի վրա:

 

Ի վերջո, ծրագրի արժեքի ապացույցը մեր շրջանավարտների հաջողությունն է: Մենք ունենք մեծ թվով MBA շրջանավարտներ, որոնք շատ բարձր պաշտոններ են զբաղեցնում աշխարհի տարբեր երկրներում, հատկապես Հարավարեւելյան Եվրոպայում, եւ դա մեզ համար մեծ հպարտության առիթ է:

 

– Համաեվրոպական Executive MBA-ը նաեւ ներառում է CMI Level 7 որակավորում: Կարո՞ղ եք բացատրել, թե դա ինչ է ենթադրում:

 

– CMI Level 7-ը միջազգայնորեն ճանաչված որակավորում է ավագ մենեջերների, տնօրենների եւ ղեկավարների համար։ Այն որակի յուրօրինակ երաշխիք է, որը խոսում է ինչպես ակադեմիական միջավայրի, այնպես էլ բիզնեսի լեզվով։ 

 

Քանի որ մենք հավատարմագրված ենք CMI-ի կողմից, եւ նրանք ճանաչում են մեր Executive MBA-ը որպես իրենց Ռազմավարական կառավարման եւ առաջնորդության պրակտիկայի 7-րդ մակարդակի վկայական շնորհելուն համապատասխանող կրթություն, մեր ուսանողները այս վկայականին արժանանալու համար որեւէ լրացուցիչ ջանքի կարիք չունեն. մեր ծրագիրը հաջողությամբ ավարտելը բավարար է, որպեսզի դիմեն այս որակավորումը ստանալու համար։

 

Բիզնես ոլորտում որոշ մարդիկ կարող են փոքր-ինչ վերապահումով վերաբերվել ակադեմիական աշխարհին՝ կարծելով, թե այն կիրառելի չէ կամ կտրված է իրական բիզնես աշխարհից: Մենք գիտենք, որ մեր MBA-ը խորապես արմատավորված է իրական կյանքում, բայց CMI-ն լրացուցիչ ապացույց է, որ մեր ծրագիրը սերտորեն կապված է բիզնես ոլորտի նորագույն զարգացումների հետ:

 

– Շարունակելով ակադեմիական եւ իրական աշխարհի մասին ձեր միտքը՝ ի՞նչ է սա նշանակում հատկապես հայ ուսանողների համար: Թեեւ աշխարհը գլոբալացման է գնում, Հայաստանի շուկան ունի իր ուրույն պահանջները: Ինչպե՞ս է այս կրթությունն օգնում հայ ղեկավարներին հաղթահարել ինչպես տեղական մարտահրավերները, այնպես էլ գլոբալ ճգնաժամերը:

 

– Իրականությունն այն է, որ դուք չեք կարող պարզապես շարունակել անել այն, ինչ միշտ արել եք: Քանի որ աշխարհը փոխվում է, ձեր բիզնես միջավայրը եւ ձեր երկիրը նույնպես պետք է զարգանան՝ նոր իրողություններին համապատասխանելու համար:

 

MBA-ում սովորելը հենց դրա մասին է. ինչպե՞ս եք հարմարվում փոփոխություններին եւ ինչպե՞ս եք կառավարում փոփոխությունները: Դա կարող է լինել ձեր կողմից նախաձեռնված փոփոխություն կամ էլ փոփոխություն, որից տուժել եք։

 

Անկախ դրանից՝ դուք պետք է ինչ-որ կերպ կառավարեք այն, այլապես չեք զարգանա: Ինչ վերաբերում է քաղաքական իրավիճակներին, որոնցում մենք բոլորս՝ ամբողջ աշխարհով հայտնվում ենք, ապա անկախ նրանից, որ որոշ երկրներ ավելի մոտ են դրանց, քան մյուսները, մենք բոլորս էլ կրում ենք դրանց ազդեցությունը. բոլորիս վրա էլ ազդում են նավթի գները ԱՄՆ-ի եւ Իրանի միջեւ տեղի ունեցողի կամ Ուկրաինայում կատարվողի պատճառով:

 

Ուստի, նույնիսկ եթե ասեք, որ դա ձեզ հետ ոչ մի կապ չունի, կամ որ դուք այս կամ այն կողմում եք եւ ձեզ մոտ ամեն ինչ լավ կլինի, չեք կարող խուսափել դրանից:

 

Ենթադրում եմ, որ մեծանալուն զուգընթաց բոլորն էլ զգում են սա. թվում է, թե փոփոխությունների տեմպն ավելի ու ավելի է արագանում: Այն ամենը, ինչ մի ժամանակ կայուն էիք համարում, կարող է մեկ գիշերվա ընթացքում փոխվել՝ հաջորդ օրն արթնանում եք, եւ ամեն ինչ այլ է: Դա բավականին վախեցնող է թե՛ Ձեզ համար՝ որպես անհատի, թե՛ Ձեր թիմերի ու աշխատակազմի համար՝ կազմակերպության ներսում:

 

Այդ իսկ պատճառով մենք ցանկանում ենք զարգացնել առաջնորդության այնպիսի որակներ, որոնք կառաջնորդեն մարդկանց փոփոխությունների միջով եւ կխրախուսեն փնտրել առավելություններ ու հնարավորություններ՝ հնարավոր սպառնալիքների մասին զուտ անհանգստանալու փոխարեն:

 

Ես միշտ շատ նախանձում եմ մեր ուսանողներին։ Սա այն համալսարանական փորձառությունը չէր, որ ես ինքս ունեցել եմ, եւ եթե կարողանայի հետ գնալ եւ կրկին ընտրել, անպայման կնախընտրեի Սալոնիկում գտնվող Յորքի համալսարանի եվրոպական կամպուսի նման մի վայրում սովորելը:

 

Թոմ Ռոդսի հետ զրուցել է Գայանե Ենոքյանը։