Վարկառուի մահը ինքնին չի նշանակում, որ նրա վարկային պարտավորությունը դադարում է։ Սովորական դրամական պարտավորությունները, այդ թվում՝ վարկային պարտավորությունը, կարող են անցնել ժառանգության շրջանակում, իսկ ժառանգությունն ընդունած անձանց պատասխանատվությունը սահմանափակվում է նրանց անցած ժառանգության արժեքով։ Ինչպես տեղեկացնում է Iravaban.net-ը, հարցը կարգավորվում է ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով։
Վարկառուի մահը ինքնին չի դադարեցնում վարկային պարտավորությունը
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 434-րդ հոդվածի համաձայն՝ պարտավորությունը դադարում է պարտապանի մահով, եթե դրա կատարումը չի կարող տեղի ունենալ առանց պարտապանի անձնական մասնակցության, կամ պարտավորությունն այլ կերպ անխզելիորեն կապված է նրա անձի հետ։
Միաժամանակ, Քաղաքացիական օրենսգրքի 1186-րդ հոդվածը սահմանում է, որ ժառանգության զանգվածի մեջ է մտնում ժառանգության բացման օրը ժառանգատուին պատկանող գույքը` ներառյալ դրամը, արժեթղթերը, գույքային իրավունքները և պարտականությունները: Ժառանգության զանգվածի մեջ չեն մտնում ժառանգատուի անձի հետ անխզելիորեն կապված իրավունքները և պարտականությունները, մասնավորապես`
- ալիմենտային պարտավորություններով իրավունքները և պարտականությունները.
- քաղաքացու կյանքին կամ առողջությանը պատճառված վնասը հատուցելու իրավունքը.
- անձնական ոչ գույքային իրավունքները և այլ ոչ նյութական բարիքները.
- այն իրավունքներն ու պարտականությունները, որոնց անցումը ժառանգությամբ չի թույլատրվում սույն օրենսգրքով և այլ օրենքներով
Հետևաբար, վարկային պարտավորությունը միայն վարկառուի մահվան պատճառով ինքնաբերաբար չի վերանում։
Վարկի պարտավորությունը կարող է անցնել ժառանգներին
Քաղաքացիական օրենսգրքի 1184-րդ հոդվածի համաձայն՝ ժառանգության դեպքում մահացածի գույքը, որպես միասնական ամբողջություն, անցնում է այլ անձանց՝ համապարփակ իրավահաջորդության կարգով։ Իսկ 1186-րդ հոդվածը ուղղակիորեն նախատեսում է, որ ժառանգության զանգվածում ներառվում են նաև ժառանգատուի գույքային պարտականությունները։
Այսինքն՝ եթե վարկային պարտավորությունը ժառանգության զանգվածի մեջ մտնող պարտավորություն է, այն կարող է անցնել ժառանգությունն ընդունած ժառանգներին։
Ժառանգը պարտավոր չէ ցանկացած չափով մարել մահացածի վարկը
Ժառանգի պատասխանատվության կարևոր սահմանը սահմանված է Քաղաքացիական օրենսգրքի 1244-րդ հոդվածով։ Օրենսգրքի համաձայն՝ ժառանգը պատասխանատվություն է կրում իրեն անցած ժառանգության արժեքի սահմաններում, իսկ մի քանի ժառանգների դեպքում նրանք իրենց անցած ժառանգության արժեքի սահմաններում կրում են համապարտ պատասխանատվություն։ Այսինքն՝ մահացած անձի վարկային պարտքը չի նշանակում, որ ժառանգը պարտավոր է այն մարել իր ժառանգած գույքի արժեքը գերազանցող չափով։ Օրինակ՝ եթե ժառանգին անցած ժառանգության արժեքը կազմում է 5 միլիոն դրամ, իսկ մահացածի վարկային պարտավորությունը՝ 8 միլիոն դրամ, ժառանգի պատասխանատվությունը ժառանգության հիմքով չի կարող գերազանցել իրեն անցած ժառանգության արժեքը։
Միայն ժառանգության վկայագիր չստանալը դեռ չի նշանակում, որ ժառանգությունը չի ընդունվել
Քաղաքացիական օրենսգիրք սահմանում է, որ ժառանգությունը ձեռք բերելու համար ժառանգը պետք է այն ընդունի։ Ընդունված ժառանգությունը ժառանգության բացման պահից համարվում է ժառանգին պատկանող։ Ժառանգությունն ընդունվում է, մասնավորապես, նոտարին համապատասխան դիմում ներկայացնելով։ Օրենքը նաև նախատեսում է, որ եթե այլ բան ապացուցված չէ, ժառանգությունն ընդունված է համարվում այն դեպքում, երբ ժառանգը սկսում է փաստացի տիրապետել կամ կառավարել ժառանգված գույքը։
Ուստի ժառանգության իրավունքի վկայագրի բացակայությունը ինքնին բավարար չէ եզրակացնելու համար, որ անձը ժառանգությունը չի ընդունել։
Պարտատերը վեց ամիս ունի իր պահանջը ներկայացնելու համար
Քաղաքացիական օրենսգրքի 1243-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանվում է, որ պարտատերերն իրավունք ունեն ժառանգության բացման օրվանից վեց ամսվա ընթացքում ներկայացնել իրենց պահանջները։ Մինչև ժառանգության իրավունքի վկայագիր ստանալը պահանջը կարող է ներկայացվել ժառանգությունն ընդունած ժառանգին կամ կտակակատարին, իսկ նրանց բացակայության դեպքում՝ ժառանգության բացման վայրի նոտարին։ Վեցամսյա ժամկետի հաշվարկի համար կարևոր է նաև այն, որ ժառանգության բացման ժամանակը, որպես կանոն, քաղաքացու մահվան օրն է։
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը 1243-րդ հոդվածով սահմանված վեցամսյա ժամկետը բնորոշել է որպես իրավադադարեցնող ժամկետ՝ նշելով, որ դրա բացթողումը հանգեցնում է ժառանգների նկատմամբ պահանջ ներկայացնելու իրավունքի կորստին։ Միաժամանակ դատարանը նշել է, որ պարտատիրոջ՝ ժառանգատուի մահվան մասին չիմանալը ինքնին ժամկետը վերականգնելու հիմք չէ։
2026 թվականից գործում է կարևոր բացառություն
2026 թվականի հունվարի 1-ից ուժի մեջ մտած ՀՕ-187-Ն օրենքով Քաղաքացիական օրենսգրքի 1243-րդ հոդվածը լրացվել է 3-րդ մասով։
Այժմ սահմանվում է, որ ժառանգության բացումից հետո պահանջը լրացուցիչ չի ներկայացվում, եթե պարտատերը մինչև ժառանգության բացումը սահմանված կարգով հայց է հարուցել ժառանգատուի դեմ, կամ եթե նրա պահանջով հարուցվել է կատարողական վարույթ։ Այսինքն՝ եթե վարկառուի մահվան պահին պարտատերն արդեն օրենքով սահմանված կարգով դատարան է դիմել կամ իր պահանջով կատարողական վարույթ է հարուցվել, նույն պահանջը ժառանգության բացումից հետո կրկին ներկայացնելու անհրաժեշտություն օրենքը չի նախատեսում։
Վարկի պարտքը ժառանգության հետ կապված ծախսերի մեջ ունի օրենքով սահմանված հերթականություն
Ժառանգատուի պարտքերով պարտատերերի պահանջները բավարարվում են երրորդ հերթին՝ ժառանգատուի հիվանդության հետևանքով առաջացած և պատշաճ հուղարկավորության համար անհրաժեշտ ծախսերից, ինչպես նաև ժառանգության գույքի պահպանման, կառավարման և կտակի կատարման հետ կապված ծախսերից հետո։ Օրենքը նաև նախատեսում է, որ յուրաքանչյուր հերթի պահանջները բավարարվում են նախորդ հերթի պահանջները լրիվ բավարարելուց հետո, իսկ ժառանգության զանգվածի անբավարար լինելու դեպքում համապատասխան հերթի պարտատերերի միջև գումարը բաշխվում է նրանց պահանջների գումարներին համամասնորեն։
Համավարկառուի, երաշխավորի կամ ապահովագրության առկայությունը առանձին հարց է
Վարկառուի մահվան դեպքում պետք է տարբերակել ժառանգի պատասխանատվությունը այն անձանց պարտավորություններից, որոնք վարկային պայմանագրի կամ դրա ապահովման շրջանակում առանձին պարտավորություններ են ստանձնել։
Եթե վարկն ունի համավարկառու, երաշխավոր, գրավ կամ ապահովագրություն, տվյալ անձի կամ գույքի նկատմամբ կիրառվող իրավական ռեժիմը չի որոշվում միայն ժառանգության մասին կանոններով։ Այդ դեպքում անհրաժեշտ է ուսումնասիրել նաև համապատասխան պայմանագիրը և դրա պայմանները։ Մասնավորապես, վարկառուի մահը չի նշանակում, որ առկա ապահովագրության շրջանակում պարտքը պարտադիր ամբողջությամբ մարվում է․ անհրաժեշտ է պարզել ապահովագրական պայմանագրի պայմանները, ապահովագրական դեպքի սահմանումը և տվյալ մահվան դեպքի նկատմամբ ապահովագրական ծածկույթի առկայությունը։
Ամփոփելով՝
Վարկառուի մահը, որպես կանոն, ինքնին չի վերացնում նրա վարկային պարտավորությունը։ Վարկային պարտավորությունը կարող է մտնել ժառանգության զանգվածի մեջ և փոխանցվել ժառանգությունն ընդունած ժառանգներին։ Միաժամանակ ժառանգի պատասխանատվությունը սահմանափակվում է իրեն անցած ժառանգության արժեքով։ Պարտատերը պետք է հաշվի առնի նաև օրենքով սահմանված վեցամսյա ժամկետը՝ պահանջ ներկայացնելու համար, բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի, այդ թվում՝ այն իրավիճակի, երբ մինչև ժառանգության բացումը պարտատերն արդեն հայց է հարուցել կամ իր պահանջով կատարողական վարույթ է հարուցվել։
Ուստի մահացած անձի վարկի վերաբերյալ հարցի պատասխանը չի հանգում միայն «ժառանգը վճարո՞ւմ է, թե՞ ոչ» հարցին։ Անհրաժեշտ է պարզել՝ ընդունվե՞լ է արդյոք ժառանգությունը, ինչ գույք է մտել ժառանգության զանգվածի մեջ, ինչ չափի պարտավորություն է առկա, ներկայացվե՞լ է պարտատիրոջ պահանջը օրենքով սահմանված կարգով և ժամկետում, ինչպես նաև առկա՞ են համավարկառու, երաշխավոր, գրավ կամ ապահովագրություն , – տեղեկացնում է Iravaban.net-ը։
Ծանուցում. սույն նյութը պատրաստված է միայն իրավական իրազեկման նպատակով և չի հանդիսանում իրավաբանական խորհրդատվություն։
Իրավաբան.net