Ռուսական գազը՝ սահմանից մինչև սպառող․ ինչպե՞ս է ձևավորվում գինը հայ սպառողի համար

Ռուսաստանից Հայաստան մատակարարվող բնական գազի սահմանային գինը և սպառողի վճարած սակագինը էապես տարբերվում են․ պատճառն այն է, որ սահմանը հատելուց հետո գազի արժեքի վրա ազդում են մի շարք գործոններ՝ ավելանում են փոխադրման և բաշխման համակարգերի ծախսերը, կորուստները, «Գազպրոմ Արմենիա» ընկերության շահույթը և ավելացված արժեքի հարկը։

Գազի մատակարարման այս շղթայի երկու հիմնական օղակները փոխկապակցված են․ Ռուսաստանից գազը Հայաստան է մատակարարում «Գազպրոմը», իսկ Հայաստանի սահմանին այն ձեռք է բերում և սպառողներին հասցնում «Գազպրոմ Արմենիա» ՓԲԸ-ն, որը «Գազպրոմի» 100 տոկոսանոց դուստր ընկերությունն է։

Փաստացի մատակարարման երկու շղթաներն էլ պատկանում են Ռուսաստանին։ 

«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է Հայաստան ներկրվող բնական գազի գնի ձևավորման մեխանիզմը՝ ամփոփելով համաձայնագրերն ու գործոնները, որոնցով պայմանավորված է սահմանային գնի և սպառողների համար սակագնի տարբերությունը։ 

Սահմանին գազի գինը փոփոխական է

2013 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ստորագրված «Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության և Ռուսաստանի Դաշնության Կառավարության միջև Հայաստանի Հանրապետություն բնական գազի առաքման ժամանակ գների ձևավորման կարգի վերաբերյալ համաձայնագրի» համաձայն՝ 2014 թ․-ի հունվարի 1-ից Հայաստանի համար գազի սահմանային գնի հաշվարկման մեխանիզմ էր ներդրվում։

Դրանում, սակայն, չի սահմանվում Հայաստանի համար ֆիքսված գազի գին, միայն նշվում է բազային գինը և դրա հաշվարկման բանաձևը․ այսինքն՝ պայմանագրով գազի գինը ՀՀ-ի համար մշտապես ենթակա է եղել վերանայման։

Ըստ համաձայնագրի՝ բազային գինը ձևավորվում է երկու բաղադրիչից՝ 65%-ով հաշվի է առնվում Ռուսաստանի Օրենբուրգի մարզում գազի գնի փոփոխությունը, 35%-ով՝ սղաճը։

Հայաստան մատակարարվող գազի գինը 2013 թվականի պայմանագրի կնքումից ի վեր փոփոխվել է նոր պայմանավորվածություններով. օրինակ՝ 2016 թվականի ապրիլից այն կազմել է 150 դոլար, իսկ 2019 թվականի հունվարի 1-ից՝ 165 դոլար՝ 1000 խմ-ի դիմաց։ 

2022 թվականի ապրիլի 1-ից Հայաստան ներկրվող բնական գազի սահմանային գինը ճշգրտվում է կախված մատակարարվող գազի փաստացի ստորին այրման ջերմատվությունից․ այլ կերպ ասած, եթե ներկրվող գազի փաստացի ջերմատվությունը պայմանագրային հաշվարկի հիմքում դրված 7900 կկալ/խմ-ից բարձր է, ապա համապատասխանաբար բարձրանում է նաև 1000 խմ գազի հաշվարկային արժեքը։

Օրինակ, ըստ ՀԾԿՀ-ի տվյալների, 2026 թվականի օգոստոսի 1-ից մինչև 2027 թվականի հուլիսի 31-ը գործող սակագնային տարվա համար գազի փաստացի ստորին այրման ջերմատվությունը հաշվարկվել է 8353 կկալ/խմ․ դրա արդյունքում 165 դոլար պայմանագրային բազային գնի փոխարեն բնական գազի՝ ջերմատվությամբ ճշգրտված ներկրման գինը կազմում է 174.46 ԱՄՆ դոլար՝ 1000 խմ-ի համար։

Այսպիսով, 165 դոլարը գազի ներկրման վերջնական ընդամենը բազային-պայմանագրային գինն է, որի հիման վրա հաշվարկվում է սահմանին ՀՀ-ին վաճառվող սակագինը։ 

Փաստացի, սահմանին գազի գինը փոխվում է՝ կախված գազի փաստացի ջերմատվությունից․ որքան այն բարձր է պայմանագրային 7900 կկալ/խմ-ից, այնքան բարձր է 1000 խմ գազի հաշվարկային գինը։  

Սահմանից սպառող․ ինչու են սակագները տարբեր   

«Գազպրոմ Արմենիա» ՓԲԸ-ի կողմից սպառողներին վաճառվող բնական գազի սակագինը կառուցվածքային առումով բաղկացած է բնական գազի բազային գնից, դրա հիման վրա հաշվարկվող ներկրման գնից, ավելացված արժեքի հարկից (ԱԱՀ)*, «Գազպրոմ Արմենիա» ընկերության շահույթից*, ապա նաև բնական գազի փոխադրման ու բաշխման ընթացքում անխուսափելիորեն առաջացող կորուստներից։

Ստորև բերված ինֆոգրաֆիկայում արտացոլված է բնական գազի սպառողական գնի գոյացման կառուցվածքը։

*ԱԱՀ-ն մինչև 20% սպառման հարկ է, որը ներառված է գազի վերջնական սակագնի մեջ․ այն վճարում է սպառողը, իսկ գազ մատակարարող ընկերությունը փոխանցում է պետական բյուջե։

*Ընկերության շահույթը/մարժան ներառում է բնական գազի փոխադրման և բաշխման համակարգերի աշխատանքի հետ կապված ծախսերը, այդ թվում՝ աշխատավարձի, շահագործման և պահպանման, մաշվածության, ինչպես նաև շահույթի և այլ բաղադրիչների գծով ծախսերը։

2026-2027 թվականների սակագնային տարում, օրինակ, բնական գազի՝ ջերմատվությամբ ճշգրտված ներկրման գինը կազմում է 174.46 ԱՄՆ դոլար՝ 1000 խմ-ի համար, մինչդեռ սպառողներին վաճառվող բնական գազի միջին կշռութային գինը՝ ներառյալ ԱԱՀ-ն, կազմում է 288.65 ԱՄՆ դոլար։

Այսինքն՝ սահմանից մինչև վերջնական սպառող գազի յուրաքանչյուր 1000 խմ-ի հաշվով գնին ավելանում է 114.19 դոլար, կամ սահմանային գնի համեմատ շուրջ 65.5%։

Ստորև բերված ինֆոգրաֆիկայում արտացոլված են բնական գազի ներկրման ու սպառողական սակագների տարբերությունը։ 

Այս կառուցվածքը ցույց է տալիս, որ սահմանային և սպառողական գների միջև տարբերությունը պայմանավորված չէ միայն մեկ գործոնով. դրա մեջ մտնում են և’ գազային համակարգի գործունեության ծախսերը, և’ կորուստները, և’ ընկերության մարժան, և’ հարկը։

Ինչպես է փոխվել գազի գնի կառուցվածքը 2022-2027 թվականներին

ՀԾԿՀ-ի տվյալները հնարավորություն են տալիս համեմատել գազի միջին գնի և դրա հիմնական բաղադրիչների փոփոխությունը հինգ սակագնային ժամանակահատվածներում։

Ստորև բերված ինֆոգաֆիկայում ներկայացվում է բնական գազի սպառողական գնի գոյացման կառուցվածքը՝ ըստ ժամանակահատվածների։ 

Տվյալների համեմատությունը մի կարևոր հանգամանք է ցույց տալիս. դիտարկվող ժամանակահատվածում ներկրման գինը համեմատաբար կայուն է մնացել, մինչդեռ սպառողական միջին գինը զգալիորեն ավելի մեծ տատանումներ է ունեցել։

Օրինակ՝ ներկրման գինը հինգ ժամանակահատվածներում տատանվել է 173.00-175.21 դոլարի սահմաններում։ 

Ստորև բերված ինֆոգրաֆիկայում ներկայացվում է բնական գազի սպառողական գնի գոյացման կառուցվածքը՝ ըստ արժեքների փոփոխության։ 

Սպառողական միջին գինը նույն ժամանակահատվածում տատանվել է 277.71-302.34 դոլարի միջակայքում։

Ստորև բերված ինֆոգրաֆիկայում ներկայացվում է բնական գազի սպառողական գնի  տատանումը՝ ըստ ժամանակահատվածների։ 

Այսպիսով, Հայաստան ներկրվող բնական գազի սահմանային գինը և սպառողի համար սահմանված սակագինը տարբեր ցուցանիշներ են՝ էապես տարբերվող։ Սահմանային գինը վերաբերում է ներկրվող գազի արժեքին, մինչդեռ վերջնական սակագինը ձևավորվում է նաև գազամատակարարման համակարգի գործունեության հետ կապված ծախսերից, կորուստներից, ընկերության շահույթից և հարկերից։

Նանե Մանասյան