«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Եթե հասարակության մեջ սկսում է ձևավորվել այն ընկալումը, որ բռնությունը, ինքնադատաստանը, ուժի կիրառումը կամ քրեական ենթամշակույթի կանոններով հարաբերությունների կարգավորումը դառնում են ավելի հաճախ հանդիպող երևույթներ, ապա խնդիրը դուրս է գալիս պարզապես վիճակագրական ցուցանիշների շրջանակից և վերածվում է պետական կառավարման, հասարակական համերաշխության և իրավական մշակույթի ճգնաժամի։
Վերջին տարիներին հրապարակվող պաշտոնական տվյալներն ու հանրային ուշադրության կենտրոնում հայտնված բազմաթիվ դեպքերը ցույց են տալիս, որ Հայաստանում հանցագործությունների աճի վերաբերյալ մտահոգությունները շարունակվում են։ Թեև առանձին տարիների ցուցանիշների փոփոխությունը կարող է պայմանավորված լինել նաև հաշվառման մեթոդաբանությամբ, հաղորդումների ակտիվացմամբ կամ իրավապահ մարմինների գրանցման պրակտիկայով, այնուամենայնիվ, հասարակության մեջ անվտանգության ընկալումը չի որոշվում միայն թվերով։ Այն ձևավորվում է այնպիսի միջադեպերով, որոնք լայն արձագանք են ստանում, մարդկանց առօրյա փորձով, ինչպես նաև այն վստահությամբ, որ քաղաքացին ունի պետության նկատմամբ։
Եթե քաղաքացին սկսում է զգալ, որ ցանկացած կենցաղային վեճ կարող է վերածվել ծանր բռնության, եթե հասարակական վայրերում զենքի կիրառման մասին լուրերը դառնում են հաճախակի քննարկման առարկա, ապա, անկախ վիճակագրական մեկնաբանություններից, ձևավորվում է անվստահության և անապահովության մթնոլորտ։
Հանցավորության աճի պատճառները հնարավոր չէ բացատրել մեկ գործոնով։ Դրանք փոխկապակցված են և միմյանց վրա ազդող բազմաթիվ գործընթացների արդյունք են։ Սոցիալ-տնտեսական խնդիրները շարունակում են մնալ ամենակարևոր նախադրյալներից մեկը։ Գործազրկությունը, եկամուտների անհավասար բաշխվածությունը, աղքատությունը, սոցիալական շարժունակության սահմանափակ հնարավորությունները և կյանքի որակի նկատմամբ դժգոհությունը ստեղծում են այնպիսի միջավայր, որտեղ որոշ մարդիկ կարող են հանցավոր վարքագիծը դիտարկել որպես խնդիրների լուծման միջոց։ Իհարկե, աղքատությունն ինքնին չի ծնում հանցագործություն, քանի որ բազմաթիվ մարդիկ դժվար սոցիալական պայմաններում ապրելով հանդերձ՝ երբեք օրենք չեն խախտում։ Սակայն սոցիալական ծանր վիճակը, հատկապես եթե ուղեկցվում է հուսահատությամբ, անարդարության զգացողությամբ և ապագայի նկատմամբ անվստահությամբ, կարող է մեծացնել հանցավորության ռիսկերը։
Սակայն տնտեսական գործոնները չեն կարող ամբողջությամբ բացատրել այն իրավիճակները, երբ առօրյա վեճերը վերածվում են ծանր բռնությունների կամ նույնիսկ սպանությունների։ Այստեղ արդեն մեծ դեր ունեն հասարակության ներսում ձևավորված արժեքային փոփոխությունները։ Վերջին տարիներին հաճախ կարելի է նկատել փոխադարձ անհանդուրժողականության, ագրեսիվ խոսույթի, զիջելու մշակույթի թուլացման և հասարակական բևեռացման դրսևորումներ։ Երբ հասարակության մեջ տարածվում է այն մտածելակերպը, որ ցանկացած անհամաձայնություն պետք է հաղթահարվի ուժի, նվաստացման կամ հակառակորդին ամբողջությամբ ոչնչացնելու միջոցով, այդ մոտեցումը աստիճանաբար ներթափանցում է նաև առօրյա հարաբերությունների մեջ։ Արդյունքում նույնիսկ կենցաղային, ճանապարհային կամ անձնական բնույթի աննշան վեճերը կարող են արագ վերածվել անկառավարելի բախումների։
Այս ամենն արդյունք է նաև այն ատելության դոզայի, որ իշխանությունները սրսկել են հանրային ու քաղաքական դաշտում՝ 2018 թվականից հետո։ Ու դրա արդյունքում էլ քաղաքական դաշտում հանդիպում ենք ծայրահեղ անհանդուրժողականության և բացահայտ թշնամանքի դրսևորումների, իշխանության ներկայացուցիչների կողմից փողոցային բառապաշարի, ինչն էլ պրոյեկտվում է հասարակության շրջանում։ Հանրային հարաբերություններում փոխադարձ հարգանքի և իրավական մշակույթի թուլացումը կարող է վտանգավոր հետևանքներ ունենալ։ Օրենքի գերակայության գաղափարը չի սահմանափակվում միայն դատարանների կամ ոստիկանության գործունեությամբ։ Այն նախևառաջ հասարակության ներսում ձևավորված համոզմունք է, որ ցանկացած խնդիր պետք է լուծվի իրավական ճանապարհով, այլ ոչ թե անձնական հաշվեհարդարի, ուժի կամ սպառնալիքի միջոցով։ Եթե քաղաքացին սկսում է հավատալ, որ իր խնդիրները հնարավոր չէ լուծել իրավական մեխանիզմներով, կամ որ դրանք չափազանց դանդաղ ու անարդյունավետ են, ապա մեծանում է ինքնադատաստանի կամ ոչ ֆորմալ մեխանիզմների կիրառման վտանգը։ Այդպիսի պայմաններում քրեական ենթամշակույթը կարող է շարունակել պահպանել իր ազդեցությունը՝ առաջարկելով սեփական «կանոնները», որոնք հակասում են օրենքի գերակայության սկզբունքներին։
Առանձնահատուկ մտահոգության առարկա են դարձել զենքի կիրառմամբ հանցագործությունները։ Հասարակության մեջ գնալով ձևավորվում է այն պատկերացումը, որ բռնության գործիքների կիրառումը դարձել է ավելի հասանելի կամ ավելի ընդունելի որոշ անձանց համար։ Սա վտանգավոր միտում է, քանի որ զենքի առկայությունը ցանկացած կոնֆլիկտի դեպքում բազմապատկում է ողբերգական ավարտի հավանականությունը։ Այն, ինչ նախկինում կարող էր ավարտվել բանավոր վեճով կամ թեթև մարմնական վնասվածքով, կարող է վերածվել սպանության կամ ծանր վնասվածքների։
Հանցավորության կանխարգելման հարցում առանցքային դեր ունեն պետական ինստիտուտները՝ հատկապես իրավապահ մարմինները։ Ժամանակակից քրեագիտական մոտեցումները ցույց են տալիս, որ արդյունավետ իրավապահ համակարգը պետք է ոչ միայն բացահայտի արդեն կատարված հանցագործությունները, այլև կանխի դրանց առաջացումը։ Կանխարգելումը ներառում է համայնքների հետ աշխատանք, ռիսկային խմբերի վաղ հայտնաբերում, կրթական ծրագրեր, հասարակության հետ վստահելի համագործակցություն, օպերատիվ արձագանք և իրավական կրթության բարձրացում։ Եթե այս բաղադրիչները բավարար չափով չեն գործում, ապա նույնիսկ ամենախիստ պատիժները չեն կարող երկարաժամկետ նվազեցնել հանցավորությունը։
Սակայն մեր իրականության մեջ իրավապահ մարմինները չափազանց մեծ ռեսուրսներ են հատկացնում քաղաքական բնույթի գործընթացներին՝ ընդդիմադիր գործիչների, ակտիվիստների կամ քաղաքական հակառակորդների նկատմամբ իրականացվող քրեական հետապնդումներին, մինչդեռ հանրային անվտանգության ապահովման և հանցագործությունների կանխարգելման ուղղությամբ ակնկալվող արդյունավետությունը բավարար չէ։ Այսպիսի ընկալումները, անկախ դրանց իրավական գնահատականից, բացասաբար են անդրադառնում իրավապահ համակարգի նկատմամբ հանրային վստահության վրա։ Իսկ վստահությունը իրավապահ համակարգի ամենակարևոր ռեսուրսներից մեկն է, որովհետև քաղաքացիները շատ ավելի պատրաստակամ են համագործակցել այն մարմինների հետ, որոնց համարում են քաղաքականապես չեզոք, պրոֆեսիոնալ և բացառապես օրենքով առաջնորդվող։ Եթե հասարակության մեջ ձևավորվում է համոզմունք, որ պետական ինստիտուտները հավասարապես չեն պաշտպանում բոլոր քաղաքացիների իրավունքները, ապա իրավական պետության նկատմամբ վստահությունը թուլանում է։
Այդ պայմաններում մարդիկ հաճախ հրաժարվում են իրավական ճանապարհով լուծել իրենց խնդիրները կամ չեն հավատում, որ արդարադատությունը կվերականգնվի։ Սա կարող է ստեղծել փակ շրջան, որտեղ վստահության անկումը նպաստում է օրենքի նկատմամբ հարգանքի նվազմանը, իսկ վերջինս՝ նոր հանցագործությունների առաջացմանը։
Հանցավորության խնդիրը նաև մշակութային և կրթական հարթություն ունի։ Երեխաների և երիտասարդների դաստիարակության մեջ կարևոր նշանակություն ունեն ոչ միայն ընտանիքը և դպրոցը, այլև հանրային խոսույթը, սոցիալական ցանցերը, լրատվամիջոցները և հանրային հեղինակությունները։ Եթե ագրեսիվ վարքագիծը, վիրավորանքը, նվաստացումը կամ ուժի պաշտամունքը հաճախ ներկայացվում են որպես հաջողության կամ հեղինակության միջոց, ապա դրանք աստիճանաբար կարող են ազդել վարքագծային նորմերի վրա։ Հետևաբար հանցավորության դեմ պայքարը պետք է ներառի նաև կրթական, մշակութային և հանրային հաղորդակցության քաղաքականություն, որը կխրախուսի իրավական գիտակցությունը, փոխադարձ հարգանքը, երկխոսությունը և խաղաղ ճանապարհով հակամարտությունների լուծումը։
Հասարակական համերաշխության վերականգնումը ևս կարևոր նախապայման է։ Բևեռացված հասարակություններում անհանդուրժողականությունը հաճախ դառնում է ոչ միայն քաղաքական, այլև սոցիալական հարաբերությունների բաղկացուցիչ մասը։ Երբ մարդիկ սկսում են միմյանց դիտարկել ոչ թե որպես նույն հասարակության անդամներ, այլ որպես հակառակ ճամբարների ներկայացուցիչներ, նվազում է փոխզիջման պատրաստակամությունը։ Այսպիսի միջավայրում նույնիսկ անձնական կոնֆլիկտները կարող են ավելի արագ սրվել, որովհետև դրանց վրա ազդում են արդեն գոյություն ունեցող ընդհանուր լարվածությունն ու փոխադարձ անվստահությունը։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
