Երեք տարի բռնի տեղահանումից անց․ արցախցիների 40%-ը ձեռք է բերել ՀՀ քաղաքացիություն, 14,7%-ը՝ մեկնել երկրից

2026 թվականի սեպտեմբերին կլրանա արցախցիների զանգվածային բռնի տեղահանման երրորդ տարին։ Շուրջ երեք տարի անց որքանո՞վ է Հայաստանն արցախցիների համար դարձել երկարաժամկետ բնակության վայր։

Այս հարցի պատասխանը ստանալու համար «Փաստերի ստուգման հարթակը» համադրել է արցախցիների՝ երկրից մուտքերի ու ելքերի, ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու և բնակապահովման պետական ծրագրից օգտվելու վերաբերյալ 2023-2026 թվականների պաշտոնական տվյալները։

Ուսումնասիրության համար որպես ելակետ է ընդունվել ՀՀ կառավարության հրապարակած պաշտոնական ցուցանիշը, ըստ որի՝ 2023 թվականի սեպտեմբերյան բռնի տեղահանման հետևանքով Լեռնային Ղարաբաղից Հայաստան է տեղափոխվել 100 625 մարդ։

Ի մի բերելով տվյալները՝ FIP.am-ն արձանագրել է, որ արցախցիների՝ Հայաստանում ինտեգրման գործընթացը շարունակվում է, սակայն երկարաժամկետ հաստատման պատկերը դեռևս միանշանակ չէ։

Այսպես՝ շուրջ երեք տարվա ընթացքում

• ՀՀ քաղաքացիություն է ձեռք բերել 40 680 անձ՝ պաշտոնապես հրապարակված բռնի տեղահանվածների թվի 40,4%-ը
• բնակապահովման ծրագրով հավաստագիր է ստացել  7,401 ընտանիք՝ 30 433 անձով, որը կազմում է բռնի տեղահանվածների թվի 7․4%-ը
• Հայաստանից մեկնել և չի վերադարձել 14 791 անձ՝ տեղահանվածների 14,7%-ը։

ՀՀ քաղաքացիություն է ձեռք բերել 40 680 բռնի տեղահանված արցախցի

Ներքին գործերի նախարարության՝ «Փաստերի ստուգման հարթակին» տրամադրած տվյալների համաձայն՝ 2023 թվականից մինչև 2026 թվականի հունիսի վերջը ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու համար դիմել է 33 098 անձ։ Նույն ժամանակահատվածում քաղաքացիություն է ստացել 40 680 անձ՝ 27 902 չափահաս և 12 778 անչափահաս։

• 2023 թվականին ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու համար դիմել է 579 անձ։ Քաղաքացիություն է ստացել 104 անձ, որից 48-ը՝ անչափահաս։
• 2024 թվականին դիմումների թիվը հասել է 6 223-ի։ Քաղաքացիություն է ստացել 7 672 անձ, որից 1 778-ը՝ անչափահաս։
• 2025 թվականին գրանցվել է ինչպես դիմումների, այնպես էլ քաղաքացիություն ձեռք բերած անձանց ամենաբարձր տարեկան ցուցանիշը։ Քաղաքացիության համար դիմել է 19 367 անձ, քաղաքացիություն ստացել 20 090-ը, որից 6 814-ը՝ անչափահաս։
• 2026 թվականի առաջին վեց ամիսներին քաղաքացիության համար դիմել է 6 929 անձ։ Քաղաքացիություն է ստացել 12 814 անձ, որից 4 138-ը՝ անչափահաս։

Ներքին գործերի նախարարության տեղեկացմամբ՝ դիտարկվող ժամանակահատվածում քաղաքացիության դիմումների մերժման դեպքեր չեն արձանագրվել։

2026-ի առաջին վեց ամսում ավելի շատ ելք է գրանցվել, քան նախորդ տարիներից յուրաքանչյուրում

2023-2025 թվականներին և 2026 թվականի հունվար-հունիսին Հայաստանից տարբեր երկրներ է մեկնել 14 785 արցախցի։ Նույն ժամանակահատվածում ՀՀ-ից մեկնած արցախցիներից Հայաստան է մուտք գործել 33 168 արցախցի։

Արցախցիների տեղաշարժի պատկերը տարիների ընթացքում որոշակիորեն փոփոխվել է․

• 2023 թվականին գրանցվել է բացասական տարբերություն՝ 883 մուտք և 1 978 ելք (ելքերի թիվը մուտքերին գերազանցել է 1 095-ով)։
• 2024 թվականին պատկերը կտրուկ փոխվել է․ գրանցվել է 9 775 մուտք և 3 526 ելք։ Մուտքերի և ելքերի տարբերությունը դարձել է դրական՝ +6 249։
• 2025 թվականին արձանագրվել է դրական տարբերության ամենաբարձր ցուցանիշը․ գրանցվել է 14 436 մուտք և 4 166 ելք (+10 270)։
• 2026 թվականի հունվար-հունիս ամիսներին գրանցվել է 8 074 մուտք և 5 115 ելք (+2 959)։

Թեև 2026-ի առաջին վեց ամիսներին մուտքերի թիվն ավելի մեծ է, քան ելքերինը, սակայն այս ընթացքում գրանցված ելքերի թիվը (5 115) ոչ միայն դիտարկվող ժամանակահատվածի ամենաբարձր ցուցանիշն է, այլև 949-ով կամ շուրջ 23%-ով գերազանցում է 2025 թվականի ամբողջ տարվա ելքերի թիվը (4 166):

Բնակապահովման ծրագիր․ դիմել է 16 441 ընտանիք, հավաստագիր ստացել՝ 7 401-ը

2024 թվականի հունիսից Հայաստանում մեկնարկել է Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանված ընտանիքների բնակապահովման պետական աջակցության ծրագիրը։ Այն աջակցություն է նախատեսում բնակարան կամ տուն ձեռք բերելու, անհատական տուն կառուցելու կամ գործող հիփոթեքի մայր գումարը մարելու համար։

Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության՝ 2026 թվականի հուլիսի 27-ին «Փաստերի ստուգման հարթակին» տրամադրած տվյալներով՝ ծրագրին դիմել է 16 441 ընտանիք՝ 37 489 անձով։

Հավաստագիր է ստացել 7 401 ընտանիք (30 433 անձ), որը ծրագրին դիմած ընտանիքների շուրջ 45%-ն է։ Հավաստագիր ստացած ընտանիքներից 3 732-ն այն արդեն իրացրել է։

Ծրագրի շրջանակում հավաստագիրն իրացրած ընտանիքների գերակշիռ մասը նախընտրել է բնակարան կամ տուն ձեռք բերել․

• 3 454 (92,6%)՝ բնակարանի կամ տան ձեռքբերում,
• 225 (6%)՝ գործող հիփոթեքի մարում,
• 53 (1,4%)՝ անհատական տան կառուցում։

Ամենամեծ թվով հավաստագրեր իրացվել են Կոտայքի մարզում

Իրացված հավաստագրերի թվով առաջին տեղում Կոտայքի մարզն է (967), որին հաջորդում են Արմավիրի մարզը (615) և Երևանը (554)։ Մյուս մարզերում բաշխումը հետևյալն է․

• Արարատ՝ 462,
• Լոռի՝ 355,
• Սյունիք՝ 222,
• Գեղարքունիք՝ 151,
• Շիրակ՝ 135,
• Արագածոտն՝ 131,
• Տավուշ՝ 81,
• Վայոց ձոր՝ 59 իրացված հավաստագիր։

Նախարարությունը հավաստագիրը դեռևս չիրացնելու հիմնական պատճառների թվում  նշել է՝ որոշ ընտանիքներ այն ստացել են վերջերս, մյուսները դեռ համապատասխան գույք են փնտրում կամ նախատեսում են լրացուցիչ վարկ վերցնել։  

Գրանցվել է մերժման 16 444 դեպք

Ծրագրի շրջանակում արձանագրվել է դիմումների մերժման 16 444 դեպք։ Նախարարության պարզաբանմամբ՝ սա վերաբերում է ոչ թե առանձին ընտանիքների, այլ մերժված դիմումների ընդհանուր թվին (նույն ընտանիքը կարող է դիմել մի քանի անգամ)։

Մերժումների հիմնական պատճառներն են՝

• ընտանիքի որևէ անդամի տվյալների բացակայությունը ՆԳՆ միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության շտեմարանում
• ընտանիքի որևէ անդամի՝ ՀՀ քաղաքացիություն չունենալը
• ընտանիքի որևէ անդամի՝ Հայաստանում սեփականություն ունենալը։

Ծրագրին դիմելու վերջնաժամկետը 2027 թվականի դեկտեմբերի 31-ն է։ Ինչ վերաբերում է ծրագրին դեռևս չդիմած ընտանիքների թվին և չդիմելու պատճառներին, նախարարությունը հայտնել են՝  նման վերլուծություն չունեն։

Գայանե Մարկոսյան