ԱՄՆ դոլարի առքի առավելագույն արժեքն է 362․5 դրամ, վաճառքի նվազագույն արժեքը՝ 364․5 դրամ։
Եվրոյի առքի առավելագույն արժեքն է 421 դրամ, վաճառքի նվազագույն արժեքը՝ 424․5 դրամ։
Ռուսական ռուբլու առքի առավելագույն արժեքն է 4․07 դրամ, վաճառքի նվազագույն արժեքը՝ 4․24 դրամ։
Պաշտպանության նախարարության տենդերների մանրամասները սովորաբար փակ թեմա են։ Ո՛չ դրանց մասնակիցներն են հրապարակավ խոսում այդ մասին, ո՛չ էլ պաշտոնյաներն են հակված կուլիսային գաղտնիքներ բացահայտելուն։ «Աննարկա» ընկերությունն այլ ճանապարհ է ընտրել՝ արդարության համար շիտակ ու բացահայտ պայքարի ուղին։ Ուր կտանի այդ ճանապարհը, դեռ պարզ չէ, բայց այն, ինչ կատարվում է ռազմական գերատեսչության տենդերների դաշտում, կարող է շոկ առաջացնել հպարտ քաղաքացու մոտ:
2023 թվականին, օրենքով սահմանված կարգով, «Աննարկա» ՍՊԸ-ն մասնակցել է ՊՆ-ի կարիքների համար բժշկական սարքավորումների ձեռքբերման մրցույթին եւ ճանաչվել հաղթող։ Ավելի վաղ արդեն կայացել եւ ավարտվել էր այն շենքի համար հայտարարված տենդերը, որտեղ պետք է Մուրացանի հոսպիտալին կից տեղադրվեր ապագա ՄՌՏ ապարատը։ Այսինքն՝ տեղն արդեն պատրաստում էին շատ կոնկրետ սարքի համար, այլ ոչ թե սկզբում սարքի տենդերն էին հայտարարում, ապա դրան համապատասխանող շենքի պարամետրերը որոշում։ Եվ մրցույթի տեխնիկական բնութագրի մեջ էլ կոնկրետ սարքի անձնագրի տվյալներն էին գրել։ Այնքան անփույթ էին ձեւակերպել, որ նույնիսկ ֆիրմայի անունը՝ CANON, չէին հանել իրենց գծագրերից։ Դրանք նայելիս ապուշի համար էլ պարզ էր, որ մրցույթը պետք է շահի հենց մեկ կոնկրետ ընկերություն` կոնկրետ սարք բերելու համար։ Ու հանկարծ բոլորի համար անսպասելիորեն մեջտեղ է գալիս երկրորդ մասնակիցը՝ «Աննարկա» ՍՊԸ-ն, եւ ավելի ցածր գին է առաջարկում ու 550 միլիոն դրամով շահում տենդերը։
ՊՆ-ն կամայական ձեւով կրճատեց ժամկետները
«Աննարկա»-ի հիմնադիր Երեմ Սարգսյանը, որը երեք տարի է, ինչ հայտնվել է ՊՆ-ի հարուցած արգելքների տեղապտույտում, ահռելի փաստաթղթերը ձեռքին՝ ատյանից ատյան է ընկել, դիմել բոլոր հնարավոր պատասխանատուներին, ապա՝ դատարան, որ թույլ տան՝ իր շահած տենդերը ավարտին հասցնի, ու չի կարողացել։ Նա ապացուցում է, որ իր բերած ապարատը որակով է, այն կարող է շատ օգտակար լինել բանակի համար, հարյուրավոր զինվորների առողջական խնդիրների հետազոտման համար նախատեսված ժամանակակից սարք է, որի նմանը Հայաստանում չկա։ Սակայն քանի որ իր նախատեսած կազմակերպությունը տենդերը չի շահել, ՊՆ-ն ամեն ինչ արել է, որ բոլոր փուլերում խանգարի սարքի ներմուծմանը, տեղադրմանը, ուսուցմանը, ընդունում-հանձնմանը, եւ Սարգսյանի համար սկսվել է «արգելքներով մրցավազքը»։ ՊՆ ռազմաբժշկական վարչությունը, օգնելու փոխարեն, ինչպես կարողացել` խոչընդոտել է նրա աշխատանքին:
«Նախ, այդ վարչության աշխատակից Միրաքյանը մեզնից նամակով մեր սարքավորման պարամետրերը պահանջեց։ Երեւի չէին հավատում, որ իրենց պահանջած սարքը բերելու ենք։ Մենք ներկայացրինք փաստաթղթերը, որից հետո սկսեցին արհեստական բարդություններ դնել մեր առաջ։ Սարքն արտադրելու համար, ըստ պլանի, տրված էր 5 ամիս, բայց մեզ ասացին, որ այն պետք է բերենք 2 ամսում, հույս ունեին, որ չենք հասցնի։ Բացի այն, որ սարքը գտնվում էր Չինաստանում, անհրաժեշտ էր, որ դրա հետ դիզել-գեներատոր միացված լիներ, համապատասխան կոնտեյներ լիներ։ Մենք գրեցինք ընկերությանը, փոխեցինք լոգիստիկան ու մեծ բարդություններով այն բերեցինք պահանջված 2 ամսում»,- պատմում է Երեմ Սարգսյանը։
Սարսափ «քվեստը» շարունակվում է
Երբ բեռն արդեն Հայաստանում է լինում ու պատրաստ մաքսային ձեւակերպման, պարզվում է՝ շենքը, որը Մուրացանի հոսպիտալի տարածքում կառուցվել էր հատուկ նոր ՄՌՏ սարքը տեղադրելու համար, կիսաքանդ վիճակում է` չունի առանձին եռաֆազ հոսանք, չկա ոչ մի պայման՝ մի քանի տոննա քաշով հսկայական նուրբ սարքավորումը ներս մտցնելու համար։ Շենքը պետք է վերակառուցվեր։ Այսինքն՝ սարքը բերել են տվել կայծակնային արագությամբ, բայց տեղը պատրաստ չի եղել։ 2023 թ. դեկտեմբերի 23-ին ընկերության տնօրենը նամակ է գրում վարչապետին։ Նրան կանչում են նախարարի տեղակալ Բրուտյանի եւ ռազմաբժշկական վարչության պետ, վերջերս գեներալի կոչում ստացած Փաշոյանի հետ հանդիպման։ Կազմվում է համատեղ գործողությունների պլան, թղթի վրա գծում են՝ ով ինչ պետք է անի, տարին փոխվում է, բայց շենքը նույն՝ քանդված վիճակում էլ մնում է։ Պարզվում է՝ ՊՆ-ն շինարարին գումար չի տալիս, անհրաժեշտ փաստաթղթային հարցերն է ձգձգում։ «Ամեն ինչ անում են, որ մեր աշխատանքը տապալեն»,- ասում է Երեմ Սարգսյանը։ Նա «Հրապարակի» խմբագրություն էր եկել իր հաշվապահի հետ ու ամեն բառին համապատասխան թուղթ էր հանում տրցակից։
Ի վերջո, 2024 թվականի մարտին, երբ շենքն ու բոլոր պայմանները վերջապես պատրաստ են լինում, Մուրացանի հոսպիտալ են ժամանում արտերկրից հրավիրված ինժեներները, որոնք պետք է ՄՌՏ սարքի տեղադրման համար հատուկ սենյակ կահավորեին, բայց ՊՆ-ն վերցնում ու առանց որեւէ բացատրության արգելում է նրանց մուտքը հոսպիտալի տարածք։ Խեղճ ինժեներները մի ամբողջ շաբաթ ապրում են հյուրանոցում ու մեկնում Հայաստանից։
Ինչպես են մի քանի տոննա կշռող ՄՌՏ սարքը «գլորելով» մտցրել «Մուրացան»
Քվեստի այս հատվածը հաղթահարելուց հետո, երբ մի քանի տոննա քաշով հսկայական սարքը պետք է ներս մտցվեր, Երեմ Սարգսյանը զանգահարում է ՊՆ ռազմաբժշկական վարչություն, խնդրում՝ գոնե մի 10 հոգի ուղարկեն, որ օգնեն՝ ծանր ապարատը ներս տանել։ Այս տարրական խնդրանքն էլ է մերժվում։ Սարգսյանը ստիպված մոբիլիզացնում է իր ընկերության բոլոր աշխատողներին, ու մարդիկ սեփական ուժերով, ձեռքով ՄՌՏ սարքը «գլորելով» ներս են մտցնում Մուրացանի հոսպիտալ։ Սարքը վերջապես միացնում են։ Այսօր էլ այն Մուրացանի հոսպիտալի տարածքում՝ հատուկ կառուցված շենքում դրված է, միացված է, բայց չի աշխատում։ Հետո ՊՆ ընդունող հանձնաժողովն է սկսում «մանր-մունր» տեխնիկական անհամապատասխանություններ ման գալ։ Օրինակ, որ սեղանի բարձրությունը մի քանի սմ ավել պետք է լիներ` պակաս է։ «Չնայած բոլոր չափանիշները նախապես իրենց հետ համաձայնեցված են եղել ու երկկողմանի ստորագրված։ Դրանից հետո մեր երաշխիքային գումարը՝ 650 հազար դոլարի չափով, պետք է քաշեին, բայց մենք դիմեցինք դատարան»,- ասում է Երեմ Սարգսյանը։ Դատական ոդիսականի մեջ մի հետաքրքիր «հաշտեցման» էպիզոդ կա։ Որպես փոխհատուցում՝ ՊՆ-ն ընկերությունից պահանջել է հոսպիտալին մի հատ էլ ձրի համակարգչային տոմոգրաֆիայի (ԿՏ) սարքավորում։ Ընկերությունը` միայն թե հարցը լուծվի, համաձայնել է ու պաշտոնական գրություն ուղարկել ՊՆ։ Բայց այս փաստաթուղթն էլ է մնացել թղթի վրա։
ՀԳ․ Ճարահատյալ դիմել են դատարան, բայց առաջին ատյանը հօգուտ ՊՆ-ի որոշում է կայացրել։ Այն բողոքարկել են։ Իսկ 550 միլիոնանոց սարքը դեռ չի ծառայում ոչ մեկին, հարյուրավոր զինվորներ ամիսներով ՄՌՏ հետազոտություն անցնելու իրենց հերթին են սպասում այլ կլինիկաներում, որոնց դիմաց ՊՆ-ն է վճարում։ Ընկերության փողերը սառեցված են:
Ուզում էինք նաեւ ՊՆ-ից մեկնաբանություն ստանալ, չնայած «Աննարկայի» տրամադրած փաստաթղթերը, նամակագրությունը կասկածի տեղիք չեն տալիս։ Այնուամենայնիվ, ՊՆ արձագանքին կսպասենք։ Ի դեպ, Սուրեն Պապիկյանի հետ անձամբ հանդիպելու խնդրանքով Երեմ Սարգսյանը բազմիցս դիմել է նախարարություն, բայց Պապիկյանը համառորեն հրաժարվել է ընդունել։ Իսկ պատերազմների մասնակից, հազար առողջական խնդիր ունեցող հարյուրավոր զինծառայողներ ունեն գլխի եւ ողնաշարի ծանր վնասվածքներ, կոնտուզիաներ, թաքնված հեմատոմաներ, եւ ՄՌՏ-ի ճշգրիտ ախտորոշումը կարող է միակ փրկությունը լինել:
Վարդան Սմբատյանի էսսեներն ու պատմվածքներն ամփոփվել են «Ձուկը լեռներում» ժողովածուում։ Չորս չափածո գրքերից հետո սա հեղինակի առաջին արձակ ժողովածուն է, որը լույս է ընծայել «Ակտուալ արվեստ» հրատարակչությունը։ Լռությա՞ն, թե՞ լռությունը խախտելու մասին է ժողովածուն. այս եւ այլ հարցերի մասին զրուցել ենք Վարդան Սմբատյանի հետ, ում բնորոշմամբ՝ ճիշտ ընտրված բառերը հաջողության բանալի են։
– Պատմվածքների ժողովածուն բաղկացած է տարբեր խորագրերից։ Ի՞նչ սկզբունքով եք ընտրել դրանք։
– Փորձել եմ պահպանել շրջափուլային մտածողությունը. յուրաքանչյուր խորագրում ընտրվել են միմյանց փոխլրացնող պատմվածքներ։
– Մահ, կյանք, սեր, կին, բառ, լռություն, Աստված․․․ Առաջին իսկ պատմվածքից արդեն ուրվագծվում է գլխավոր ասելիքը։ «Կրկնությունների աշխարհում» ստեղծում եք ձեր պատմությունը, բայց չեք պարտադրում հավատալ դրան։ Իսկ ո՞րն է այն ամենակարեւոր միտքը, որ կուզեիք` ընթերցողն անսխալ որսար։
– Շատ ճիշտ եք նկատել. սկզբում ես տալիս եմ գրական լեյտմոտիվը, որը կառուցված է հավերժորեն կրկնվող թեմաներից, ապա պատմվածաշարերում բացում այն:
Գալով ձեր հարցի երկրորդ մասին՝ ասեմ. միշտ վախեցել ու խուսափել եմ «ամենակարեւոր», «ամենաճշմարիտ» մտքից, որովհետեւ գրողը, առհասարակ ստեղծագործող մարդը, որքան էլ հետազոտում է կյանքը, միշտ մնում է հարցերի տրցակի առաջ: Ո՞րն է ամենակարեւոր միտքը, ամենակարեւոր ասելիքը կամ ամենաճշմարիտը. ոչ ոք չգիտի, եւ հենց այդ հարցի պատասխանը չիմանալն էլ ստիպում է գրել: Ստեղծագործելը՝ գրելը, փնտրել-գտնելու, նաեւ հիշելու եւ անհրաժեշտաբար կորցնելու ճանապարհորդություն է, եւ առհասարակ արվեստը փնտրտուքի, աշխարհաճանաչման ու ինքնաճանաչման մասին է:
Թող ընթերցողն ինքը գտնի ամենակարեւոր միտքը, եթե, իհարկե, այն կա: Մի բան գիտեմ. ճշմարտությունը միշտ մոտ է մեզ, բայց այն նման է արագասահ օձի. որքան հետեւից ընկնես, այնքան արագ կփախչի՝ մաքրելով հետքերը: Ես փորձում եմ գրականության միջոցով խոսել իմ ու մարդկանց անունից՝ առանց սահմանումներ տալու:
– «Տեսածս երազներն ավելի հետաքրքիր են, գունեղ ու տպավորիչ, քան գարշահոտ իրականությունը»։ Ի վերջո, իրականությո՞ւնից, թե՞ երազներից են ծնվում Ձեր պատմվածքները։
– Իմ թե՛ պոետիկ, թե՛ արձակ գործերը ծնվում են իրականության ու երազների միախառնումից։ Շատ սյուրռեալ պատկերներ, տեսարաններ ու սյուժեներ վերցրել եմ՝ ավելի ճիշտ՝ գողացել եմ իմ երազներից (ժպտում է-Ա․ Ս․ )։
Սակայն կարեւոր է նշել. այս գրքի գրեթե բոլոր հերոսներն իրական են։ Բնականաբար, գեղարվեստական հավելումներ էլ կան, բայց սրանք վավերագրական հիմք ունեցող գործեր են։ Հետաքրքիրն այն է, որ իմ հերոսների մեծ մասն իրենք են ինձ գտնում: Շատ եմ մտածել սրա մասին. գուցե պատահական հանդիպումնե՞ր են, բայց մի՞թե այսքան պատահականություն լինում է։ Գիրքը գրելիս՝ այս 10 տարիների ընթացքում, շատ միստիկ ու տարօրինակ բաներ տեղի ունեցան: Փորձում եմ անտեսել դավադրապաշտական տեսություններն ու միստիկան։
Շնորհակալ եմ գրքիս հերոսներին. նրանք նոր տեսողություն տվեցին ինձ, օգնեցին այլ կերպ նայել աշխարհին, «բարոյագիտությանը», ցավին, սովորական ու անսովոր երեւույթներին: Օգնեցին ավելի շատ սիրել կյանքը՝ գեղեցիկն ու անմեկնելին: Նրանք ինձ շատ բան սովորեցրին, բայց ես գաղտնապահ մարդ եմ, չեմ կարող չափից շատ անկեղծանալ, կներեք։
– Գիրքը բոլորի ու ամեն ինչի մասի՞ն է, եթե նույնիսկ հերոսի անունը Վարդան է, ազգանունը՝ Սմբատյան։
– Գիրքը բնավ բոլորի մասին չէ, բայց կարող է ինչ-որ բան ասել բոլորին։ Շատ պատմվածքներ գրված են առաջին դեմքով՝ ավելի համոզիչ լինելու համար, իսկ թե որ գործերում է թաքնված իմ «ես»-ը, չեմ ասի (ժպտում է- Ա․Ս․)։ Հաճախ եմ կրկնում իմ սիրելի միտքը՝ գաղտնիքը գեղեցկացնում է կյանքը։ Հավելեմ, որ իմ գրողական ձայնն այս գրքում երկրորդ պլան է մղված, որպեսզի լսելի լինեն հերոսները:
Իհարկե, անհնար է թաքցնել գրողական ըմբոստությունս, պոետիկ հնարքներն ու ինձ մատնող՝ տիպիկ վարդանական էմոցիաները. այնուամենայնիվ, փորձել եմ առաջին պլան բերել հասարակության կողմից անտեսված մարդկանց: Մեծամասնության համար նրանք «փոքր մարդիկ» են, ինձ համար՝ մեծ ու անչափ կարեւոր։ Դժվար էր նրանց խոսեցնել, բայց կարծես թե ստացվել է։
Այդ հարցում օգնել է ձուկը…
– Վարդան, իսկ կարո՞ղ եք կյանքում, ինչպես ձեր գրվածքներում, փաստել, որ «սերը մեծերի համար չէ»։
– Այո՛, ցավոք, պիտի փաստեմ, որ մեծերի աշխարհում հիմա սերը ֆալշ է դարձել։ Լսե՞լ եք՝ ինչպես է նվագում ապաշնորհ շեփորահարը. շեփորի ձայնը զրնգուն է, ականջ ծակող, բայց դա երաժշտություն չէ, նվագողը կապ չունի երաժշտության հետ։ էդպես էլ կյանքում է. սերը փչացնում են, էժանացնում, իմիտացիա ստեղծում, կլիշեավորում ու նսեմացնում այն՝ տափակ ու բանալ ֆիլմերով, սերիալներով, գրքերով ու պաթոսով ծոր տվող քաղցրմեղցր երգերով։ Այնինչ սերը թեորեմի պես է՝ պիտի ապացուցես։ Իրական սերը կուռ քարի նման է՝ կոտրել չես կարող…
Փոքրերը եւ նրանք, ովքեր իրենց մեջ չեն սպանում մանկանը անգամ 60 տարեկանում, իսկապես սիրել գիտեն։ էս մարդիկ սիրո ջահակիրներն են։
– Կա՞ թեմա, դիպված կամ նյութ, որի մասին միշտ ցանկացել եք գրել, բայց չի հաջողվում։
– Այո՛, կան մի քանի թեմաներ, որոնց մասին դեռ փորձում եմ գրել։
Առաջինը Ցեղասպանության թեման է. մեկ տարի աշխատեցի մի վիպակի վրա («Ռեքվիեմ մեղուների համար»), բայց չկարողացա ավարտել. արյունն ու հիշողությունը հաճախ տեքստից ուժեղ են։ Պատռել եմ ամբողջ վիպակը… Կա մի խնդիր. ողբերգությունը, որը չես հաղթահարել, ինչպե՞ս փոխադրես գեղարվեստական տեքստի, որ խղճահարություն չառաջացնի: Հուսով եմ՝ մի օր կհասկանամ՝ ինչպես դա անել։
Իմ մանկության տարիներին մի քանի սարսափելի տեսարանների եմ ականատես եղել, որոնց մասին չի ստացվում գրել։ Հարազատներս գառ մորթեցին… Չեմ էլ ուզում հիշել էդ պատկերները. կենդանուն հաճախ երազումս եմ տեսնում: Դեպքից հետո ես գառան միս չեմ ուտում եւ որոշել եմ առհասարակ հրաժարվել մսից…
Մի դիպված էլ կա, որի մասին միշտ ցանկացել եմ գրել. փոքր երեխա էի, բակի երեխաները տանիքից ցած նետեցին շան քոթոթին։ Այդ օրվանից ես դադարեցի շփվել երեխաների հետ։ Իմ առաջին փոքրիկ բանաստեղծությունը էդ ձագուկի մասին էր. ավա՜ղ, նույն երեխաները պատռեցին բանաստեղծություններիս առաջին տետրը, ու ես չեմ կարողանում մտաբերել էդ փոքրիկ տեքստը։ Փորձեցի պատմվածք գրել՝ «Սեւ շան երազը» վերնագրով, բայց այն կիսատ մնաց…
– «Տատս միակ կինը եղավ, որի ապտակը սովորեցրեց չընկնել»։ Իսկ ինչպե՞ս դիմակայել կյանքի մնացած «ապտակներին»։
– Վերջին 10 տարիներին այնքան շատ են եղել էդ ապտակները… Մի բան կարող եմ ասել՝ որքան շատ ես ընդդիմանում կյանքի քացիներին ու ապտակներին, այնքան շատանում են քեզ անդունդը շպրտել ցանկացող, կանգնած-պատրաստ մարդիկ:
Պետք է լողալ ինչպես ձուկը, չհանձնվել, որքան էլ ուժեղ լինեն ալիքները։ Եվ հետո, պետք է հիշել. կյանքը չափազանց կարճ է ամեն ինչին եւ շատերին լուրջ վերաբերվելու համար։ Առողջ հեգնանքը, երբեմն էլ ցինիզմը չեն խանգարի։
Մարդկային կենսափորձը մեզ սովորեցնում է հնարավորինս խորագետ լինել, խուսափել որոշ հարվածներից, բայց թե՛ ողբերգությունները, թե՛ բերկրությունները՝ այն ամենն, ինչ կանխորոշվել է մեզ համար, չեղարկել ոչ ոք չի կարող։
– Ձեր գրքի հերոսները եւ՛ որոնում, եւ՛ հերքո՞ւմ են Հայր Աստծուն։
– Այո՛: Դա իմ հերոսների ընդվզման ակտն է։ Նրանք անհայրության զավակներն են. սա բավականին մեծ թեմա է գրականության մեջ։ Ես չեմ բացել թեման ամբողջովին. կուզեի վեպ գրել անհայրության թեմայով: Իմ գրքում փորձել եմ արտացոլել հայրության երկվությունը: Գրքի հերոսները չեն գտնում իրենց հարցերի պատասխանները, նրանք հավերժական որբեր են, որովհետեւ երկնային հայրը էդպես էլ չի իջնում. նա այլեւս փրկիչ չէ, իսկ կենսաբանական հայրերը կամ մեռած են, կամ լուռ՝ ինչպես ձուկը…
– «Այսուհետ գերադասում եմ ոչինչ չիմանալ ՈՉՆՉԻ մասին»։ Կրկնություննե՞րը, թե՞ հակասություններն են աշխարհը վերածում «ոչնչի»։
– Կրկնությունները։ Հակասությունները կյանքը դարձնում են հետաքրիր, կրկնությունները սպանում են… Կրկնության չաստվածներն ու մարդիկ չեն թողնում նոր մտքին, նոր հղացմանը, նոր խենթությանը, նոր հույսին գոյակցել աշխարհում։ Սա կայացած ստանդարտների, չափորոշիչների ու հին՝ ընդունված-անառարկելի ճշմարտությունների աշխարհ է, որտեղ ուրիշությունը գրեթե միշտ դատապարտված է պարտության ու մահվան։
– «Ձուկը լեռներում» վերնագիրն այն հենքն է, որի վրա կառուցվե՞լ են Ձեր գործերը, թե՞ այն ավելի շատ ամփոփում է տարիների Ձեր մտորումները։ Չէ՞ որ, սովորաբար, վերնագիրը վերջում են ընտրում։
– Հետաքրքիրն այն է, որ իմ պարագայում գրքի վերնագրերը միշտ ավելի վաղ են ծնվում, «Ձուկը լեռներումը» բացառություն չէր։ Վերնագիրը հենքային է, այո։
– Գրում եք նաեւ «գերությունից ազատող լռության» մասին․․․
– Լռությունը հաճախ լավագույն ելքն է, լավագույն պատասխանը: Լռության մեջ բոլորն էլ վաղ թե ուշ գտնում են պատասխաններ…
– Լեռներում հայտնված ձուկը ներանձնայի՞ն, ազգայի՞ն, թե՞ համամարդկային խնդիր է վեր հանում։ Գուցե բոլորը միաժամանա՞կ։
– Բոլորը միաժամանակ. ձուկը մեր պայքարող ժողովրդի հավաքական կերպարի սիմվոլիկ մարմնավորումն է։ Բայց ձուկը նաեւ խորհրդանշում է հայ անհատի, ստեղծարար ու շնորհալի մարդու պայքարն առ վերելք: Անհաղթահարելի թվացող փորձությունները, պատմաքաղաքական լաբիրինթոսներն ու ազգային արատները հաղթահարելու համար մենք նախ պետք է հասկանանք ինքներս մեզ, հետեւություններ անենք անցյալից, սովորենք ապրել ու թռչել։
Գրքի համանուն պատմվածքում ձկան թռիչքը խորհրդանշում է փրկությունն ու ազատությունը։ Իսկ պատմվածաշարերում ձկան խնդիրը հերոսներին խոսեցնելն է. նրանք պիտի խոսեն այնքան, մինչեւ բացվի համր ձկան բերանն ու հնչի փրկության բանալի բառը…
– «Հերս ասում էր՝ մարդն իրականում ինքն իր դեմ ա կռվում ու ինքն իրեն ա սպանում միշտ։ Էս աշխարհում ավելի շատ արյուն ա հոսում, քան ջուր․․․» («Հայը, թախտ-բախտը»)։ Չէիք կարող որեւէ կերպ չանդրադառնալ պատերազմին։ 2020-ն ի՞նչ փոխեց ձեր ձեռագրում, ներսում եւ մեր այս աշխարհում։
– Եկանք հասանք իմ աքիլեսյան գարշապարին. պատերազմը դեռ չի ավարտվել իմ ու շատերի կյանքում: Մենք դեռ կռվում ենք ողբերգության, մեր մեղքի բաժնի հետ: Պատերազմից հետո իմ գրականությունն ու ես կորցրինք իրար, բառերն ու աշխարհը օտարացան։ Հիմա՝ վեց տարի անց, փորձում եմ զատել ինձ պատերազմից: Փորձում եմ ապրեցնել մեր հերոսներին, ամեն օր վերարժեւորել նրանց գրականությամբ:
Ամենասարսափելին այն է, որ գիտես անտանելի ճշմարտությունը՝ կան բաներ, որ փոխել չես կարող: Եթե հրաշքով լիներ կյանքը խմբագրելու կամ հետ գնալու հնարավորություն, ես կջնջեի պատերազմը…
– «Փրկության ձուկը», ի վերջո, խոսո՞ւմ է․․․
– Այո՛, բայց քչերը կլսեն նրա ձայնը: Գիտե՞ք ինչու. որովհետեւ մենք մեզ՝ մեր կրծքի տակ ապրող ձկանը եւ կյանքի ամենակարեւոր շշուկները լսել չենք կարողանում… «Ով լսելու ականջ ունի, թող լսի» (Մատթ. 11:15): Մենք սիրում ենք տոներ, սիրում ենք բարձր երգել ու պարել, մենք աղմուկ ենք սիրում, այնինչ հույժ կարեւոր բաները միշտ շշուկով են ասվում: Կսովորե՞նք մի օր լսել։
– «Մարդը ծնվում է մոռանալու համար։ Չկա սրանից մեծ ողբերգություն»։ Բայց, ի վերջո, անհիշողությո՞ւնն է ավելի մեծ ողբերգություն, թե՞ հիշողության բեռը․ գոնե մեր պարագայում։
– Անհիշողությունը… Եթե հիշեինք, եթե հետեւություններ անեինք, եթե չմոռանայինք, թե ինչպիսի պատմական փոթորիկների միջով ենք անցել, արդյունքում չէր լինի ցավի էս անտանելի բեռը, չէր լինի կրկնվող ողբերգությունը… Անհիշողությունը յոթ մահացու մեղքերից էլ վատն է…
– Գրում եք․ «Մահը հիշում է բոլորիս անունները»։ Իսկ կյա՞նքը․․․ Իսկ ո՞րն է գրականության դերը։
– Կյանքը հիմա է. կյանքը երբեք չի դադարում տրոփել, պարզապես ունի կանգառներ. մահվան կանգառն անխուսափելի է եւ անհրաժեշտ: Մահը կյանքի կարեւոր կանգառներից է: Կյանքը ջրի նման է. հոսում է, հետո հանդիպում մի մեծ քարի: Թվում է՝ ջուրն այլեւս չի կարող իր հավերժական շարժումը շարունակել, բայց մի քանի ժամում այն ծակում է քարն ու շարունակում հոսել՝ ապրել:
Վարդան Սմբատյանը
Լուսանկարը` Լիլիթ Հովհաննիսյանի
Պետք է սիրել եւ՛ կյանքը, եւ՛ մահը։ Պետք է հաշտ լինել երկուսի հետ էլ. բուդդիստներից սովորելու շատ բան կա: Գրականության դերը մարդուն մտածել սովորեցնելն է. հաճախ այն ստիպում է տեսնել մեզ այլոց աչքերով՝ հակառակ դիտանկյունից: Եվ վերջապես, կարդալով գրքեր՝ մենք կարդում ենք կյանքը եւ սկսում հասկանալ մեզ ու այլոց…
– Տպավորություն ունեմ, որ գրքի ձեր առաջին եւ վերջին գործերը փոխլրացնում են իրար՝ կազմելով մի յուրօրինակ շրջօղակ։ Ի՞նչ եք ասելու այսուհետ. սպասե՞նք մեծ կտավի գործի։
– Ճիշտ եք. գրողական, ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ մարդաձկան շղթան փակվում է վերջին էսսեով: Առաջին եւ վերջին էսսեները կապված են իրար. երկուսն էլ ֆինալային եւ, որքան էլ տարօրինակ է հնչում, մեկնարկային գրական պարտիտուրներ են: Գիրքը չի ավարտվում եւ կարծես թե չի էլ սկսվում. սա գրողական փոքրիկ խորամանկություն է: Ձուկը, որ իմ հերոսների եւ ընթերցողների կրծքի տակ լողում է 120+ էջեր, բառերից ու մարդկային ոգուց թափ է առնում ու թռչում է…
Մեծ կտավի գործերի համար ժամանակ ու քաջություն է պետք: Ես դեռ մտածում եմ. գլխումս մի քանի վեպի գաղափարներ կան, կաշխատեմ չհիասթափեցնել իմ սիրելի ընթերցողին: Առիթից ուզում եմ օգտվել եւ շնորհակալություն հայտնել նրանց՝ էս անտանելի տարիներին ինձ աջակցելու, հուսադրելու եւ գրքի նախավաճառքին մասնակցելու համար: էս գիրքը մեր համատեղ թռիչքների արդյունքն է. շնորհակալ եմ, սիրելի ընթերցողներ:
– «Ձուկը լեռներում» ժողովածուն ամրագրո՞ւմ է ձեր վերջնական անցումը պոեզիայից արձակ։
– Վերջնական ոչինչ չկա իմ կյանքում: Հաճախ եմ ասում՝ իմ պոեզիան կին է, իսկ ինչպես գիտեք, կինը խանդոտ էակ է: Կփորձեմ ինձ դեռ արձակում՝ չհեռանալով բանաստեղծությունից:
Արմինե Սարգսյան
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Ներքին գործերի նախարարությունն առաջարկում է փոփոխություններ և լրացումներ կատարել «Ճանապարհային երթևեկության անվտանգության ապահովման մասին», «Լիցենզավորման մասին», «Պետական տուրքի մասին» օրենքներում և Վարչական իրա վա խախ տում նե րի վե րա բե ր յ ա լ օրենսգրքում։
Գործող օրենսդրությամբ տրանսպորտային միջոց վարելու ուսուցման գործունեությունն իրականացվում է իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց կամ անհատ ձեռնարկատերերի կողմից՝ հիմնվելով «Ճանապարհային երթևեկության անվտանգության ապահովման մասին» օրենքի 28-րդ հոդվածով սահմանված ընդամենը մի քանի պահանջի հիման վրա, ըստ էության, առանց գործընթացի նկատմամբ որևէ պետական վերահսկողության։
Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ինքնուս անձինք, առանց ճանապարհային երթևեկության անվտանգության ապահովման բնագավառի օրենսդրությունն ուսումնասիրելու, տեսական քննությանը պատրաստվում են բացառապես քննական հարցաշարերը մեխանիկորեն անգիր կամ տեսողական հիշողությամբ սովորելով, ինչի արդյունքում անձը ստանում է ոլորտի ոչ պատշաճ գիտելիքներ, որոնք սովորաբար կարճ ժամանակ անց մոռացվում են։ Գործնական քննությունների պարագայում ևս առկա է նման խնդիր, քանի որ գործնական քննությանը պատրաստվում են բացառապես այն վայրերում, որտեղ սովորաբար քննություններն անցկացվում են։ Սա է վկայում այն փաստը, որ քննության անցկացման վայրի փոփոխության դեպքում գրեթե բոլոր քննություն հանձնողները ստանում են անբավարար գնահատական։
Խնդիրը կարգավորելու նպատակով անհրաժեշտություն է առաջացել տրանսպորտային միջոց վարելու ուսուցման գործունեության իրականացման նկատմամբ սահմանել պետական վերահսկողություն՝ գործընթացն իրականացնելու հնարավորություն տալով միայն լիցենզավորված իրավաբանական անձանց կամ անհատ ձեռնարկատերերին։
Միաժամանակ, տրանսպորտային միջոց վարելու իրավունքի վկայական ստանալու քննություններին կթույլատրվի մասնակցել բացառապես լիցենզավորված իրավաբանական անձանց կամ անհատ ձեռնարկատերերի կողմից համապատասխան ուսուցում անցած և դրական գնահատական ստացած լինելը հավաստող փաստաթղթի հիման վրա։
Այսպիսով՝ նախագծերի փաթեթով առաջարկվում է ներդնել տրանսպորտային միջոց վարելու ուսուցման գործունեության իրականացման լիցենզավորման համակարգ՝ գործընթացն իրականացնելու հնարավորություն տալով միայն լիցենզավորված իրավաբանական անձանց կամ անհատ ձեռնարկատերերին, ինչպես նաև բացառապես ուսուցման արդյունքում վարելու իրավունքի վկայական ստանալու ընթացակարգ։ Բացի դա, նախատեսվում է իրականացնել տրանսպորտային միջոց վարելու ուսուցման գործունեություն իրականացնող իրավաբանական անձանց և անհատ ձեռնարկատերերի վարկանշավորում և հրապարակել այն։
Նախագծերի ընդունմամբ նախատեսվում է պետական բյուջեում եկամուտների ավելացում յուրաքանչյուր տրված լիցենզիայի գծով տարեկան տուրքի չափով:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
Որքան էլ Նիկոլ Փաշինյանը հոխորտա, հրահանգներ իջեցնի, ցույց տա, որ իր խոսքը «քար է ծակում», եւ այս երկրում չկա քննիչ, դատավոր կամ դատախազ, որ իր ասածը չանի, այդպես չէ: Եվ ոչ միայն այն պատճառով, որ մեկ անձի հրահանգով, անգամ եթե նա վարչապետի աթոռն է զբաղեցնում, շատ բարդ է գործ սարքելն ու հիմնավորումներ գտնելը` որքան էլ անօրեն ու կամակատար, այդ քննիչ-դատախազները պետք է ինչ-որ տարրական կանոններ պահեն եւ այդ գործերը պետք է մտնեն դատարան ու դատավորների կողմից հավանության արժանանան:
Հասկանալի է, որ այս զանգվածը վախկոտ է, աշխատատեղից կառչած, բայց երբեմն պլանը «փուստ» է տալիս. մի դեպքում հանկարծ Դավիթ Բալայանի նման մի համարձակ դատավոր է հայտնվում, մյուս անգամ՝ Աստծո պատժից վախեցող նորելուկ մի դատավոր, որը չի ուզում իր եւ իր սերունդների վրա անեծքի բեռ վերցնել: Եվ մի հավատացեք իր պնդումներին, թե դատավորներն իր թիրախներին բաց են թողնում բացառապես փողի դիմաց: Այդ համակարգում չկա խելագար, որը փող կվերցնի Փաշինյանի թիրախներից եւ մի քանի կոպեկի համար կհայտնվի նրա անզուսպ զայրույթի եւ վրեժի կիզակետում: Երեկ մենք տեսանք, որ երկրորդ դատավորն էլ հրաժարվեց Վեհափառի ու սրբազանների գործը քննելուց, նախ որովհետեւ այդտեղ չկա գործ, եւ այդ նյութերի հիման վրա որոշում կայացնել հնարավոր չէ: Բայց այն, որ Նիկոլ Փաշինյանի հակաեկեղեցական պայքարի «խոփը քարին է դեմ առել», արդեն անգամ մանկահասակ երեխաներին է ակնհայտ, թեեւ ինքը չի ուզում համառորեն այդ պարզ իրողությունը տեսնել: Եվ դա ոչ միայն հանրային վերաբերմունքով է արտահայտվում, այլ նաեւ նրանով, որ ինքն է ձեռք քաշել պատարագներում կաթողիկոսի անունը զեղչելուց, նոր տիրադավներ չեն հայտնվում, հներն էլ բորոտների նման հալածվում են հոտի կողմից:
դիտվել է 27 անգամ
Լրահոս
Ամենաընթերցվածները
Շուտով
Օգոստոսի 27-ին՝ ժամը 15։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Նաիրի Հոխիկյանը
Օգոստոսի 27-ին՝ ժամը 13։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Արմինե Ադիբեկյանը
Օգոստոսի 27-ին՝ ժամը 10։30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Էդիկ Անդրեասյանը
Օգոստոսի 26-ին՝ ժամը 14։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Ազգային ճակատից Նաիրա Գևորգյանը
Օգոստոսի 26-ին՝ ժամը 11։30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Արամ Գ․ Սարգսյանը
Օգոստոսի 26-ին՝ ժամը 10։30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Հովհաննես Իշխանյանը
Օգոստոսի 25-ին՝ ժամը 14։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Երվանդ Բոզոյանը
Օգոստոսի 25-ին՝ ժամը 12։30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Էդգար Էլբակյանը
Օգոստոսի 25-ին՝ ժամը 11։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Հայկ Նահապետյանը
Օգոստոսի 21-ին՝ ժամը 12։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Ռուզաննա Ստեփանյանը
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
«Համլետը մեր տան փոքրն է, երկու քույրերի կրտսեր եղբայրը։ Սպասված էր մեր տղայի ծնունդը։ Սիրված երեխա էր թե՛ բակում, թե՛ ուսումնական հաստատություններում, թե՛ ընկերական ու հարազատների շրջապատում։ Լուրջ էր, խելացի, ընկերասեր, ընկերների համար կյանքը կտար։ Իր ընկերները հիմա էլ մեր կողքին են, նաև իրենցով ենք մխիթարվում։ Գաղտնապահ էր իր տեսակով, երբեք տանը չէր պատմում, թե դրսում ինչ է եղել։ Կռվարար չէր, բայց եթե իրեն նեղացնեին, չէր հանդուրժի»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասում է Համլետի մայրիկը՝ տիկին Կարինեն։
Համլետը ծնվել է Երևանում։ Այստեղ են անցել նրա մանկությունն ու պատանեկությունը։ Դպրոցական տարիների մասին խոսելիս մայրիկը նշում է՝ որդու սիրելի առարկան մաթեմատիկան էր։ «Զուգահեռ նաև սպորտի է հաճախել՝ ֆուտբոլի, ձյուդոյի։ Խաղացել է «Ալաշկերտ» ֆուտբոլային ակումբում։ Պլաստիլինով էր սիրում աշխատել, կենդանիներ էր պատրաստում, քանդակում էր։ Իր գեներում դա կար, քանի որ ամուսինս ևս ձեռքի շնորհք ունի, աղջիկս նկարչուհի է։ Հետաքրքրությունների շրջանակը շատ մեծ էր։ Իններորդ դասարանն ավարտելուց հետո Համլետս ընդունվեց Ինֆորմատիկայի պետական քոլեջ։ Այնտեղ անվճար էր սովորում, հնարավորություն ուներ տարկետում վերցնելու և մեկ տարի հետո բանակ զորակոչվելու, բայց չհամաձայնեց, ցանկացավ իր տարիքայինների հետ մեկնել ծառայության։ Նախքան բանակ մեկնելն աշխատում էր, ձգտում ուներ ամեն ինչի ավելի լավն ունենալու, նպատակներ շատ ուներ»։
2019 թվականի հուլիսի 11-ին Համլետը զորակոչվում է ժամկետային ծառայության։ Ծառայել է նախ՝ Մուղնիի ուսումնական զորամասում (ՀՕՊ), այնուհետև ծառայությունը շարունակել է Մեղրիում։ «Սիրով մեկնեց ծառայության։ Երբեք ոչնչից չի տրտնջացել, պատրաստակամությամբ ու նվիրումով ծառայեց։ Իրենց ամբողջ դասարանից միայն Համլետս էր Հայաստանում ծառայում, բոլոր ընկերները մեկնեցին ծառայության Արցախ։ Ինքս ներքին անհանգստություն ունեի, որ հանկարծ Արցախում չծառայի, չեմ էլ կարող բացատրել, թե ինչու։ Աստծուն խնդրում էի՝ թող մեզ մոտիկ ծառայի, որ կարողանանք իրեն հաճախակի այցելել»։
Համլետի ծառայությունը շատ լավ էր անցնում, հասցրել էր անգամ արձակուրդ գալ, ընտանիքն էլ որոշել էր սեպտեմբերին նրա մոտ Մեղրի գնալ, մի քանի օր անցկացնել այնտեղ։ «Արդեն պատրաստվում էինք, բայց մի օր Համլետս զանգեց. «Մա՛մ, հանկարծ չգաք, այսօր մեզ շարք են կանգնեցրել, ասել՝ կարանտին է, այցելություններն արգելվում են»»։
Իսկ հետո սկսվում է պատերազմը։ «Հոկտեմբերի 5-ին իրեն տարել են Ջրական, մոտ 12 օր եղել է այնտեղ, մասնակցել է մարտերին։ Նա մեզ ոչինչ չի ասել։ Ամուսինս վատառողջ էր, դարի հիվանդությունը մեզ ևս չշրջանցեց։ Ճիշտ է, Համլետս հստակ չգիտեր այդ մասին, բայց երևի թե ինչ-որ բան կասկածելով՝ մեզ շատ բան չէր ասում, որ իր համար չանհանգստանայինք։ Քույրերին, մեր բարեկամներին պատմել էր, որ գնացել է Ջրական ու հետ եկել։ Իրենք էլ ինձ ոչինչ չէին ասում, այդ շրջանում անընդհատ հիվանդանոցներում էինք, չէին ուզում մեզ անհանգստացնել։ Առանց մեկ քերծվածքի Համլետս վերադարձել էր Մեղրի։ Նոյեմբերի 1-ին հրահանգ են ստացել, գնացել Նռնաձոր, իմ տղան նահանջի հրամանին չի ենթարկվել»։
Համլետն անմահացել է նոյեմբերի 1-ին Նռնաձորում ԱԹՍ-ի հարվածից։ «Քույրերին ասել էր, որ իրեն էլ չեն տանելու, սխալմունք է եղել, իրենք այն ժամանակ էլ չպետք է Ջրական գնային։ Մենք էլ գիտեինք, որ նա Մեղրիում է, այնտեղ կրակոցներ չկան, հանգիստ էինք։ Հոկտեմբերի 22-ին քրոջ ծննդյան օրն էր։ Հուլիսին մեծ քույրիկի ծննդյան օրն էր։ Համլետս կարողացել էր քույրիկին ծաղիկներ և տորթ ուղարկել։ Փոքր քրոջ ծննդյան օրը զանգահարեց, ձայնը հեռվից էր գալիս, ինձ ասաց. «Մա՛մ, զորամասում մաքրություն են անում, մենք մի քիչ հեռու ենք, վրանների տակ։ Ես քույրիկին չեմ կարող ծաղիկներ ուղարկել, իմ կողմից դու իրեն ծաղիկներ կտանես, բայց չասես, որ դու ես գնել։ Այս անգամ չեմ կարող առաքում անել»։ Երևի հենց դա էր մեր վերջին զրույցը։ Հետո մենք կրկին հիվանդանոցում էինք, անջատում էի հեռախոսիս ինտերնետը, որ Համլետը չզանգահարի ու չհասկանա, թե որտեղ ենք։ Ամեն կերպ իրեն հեռու էի պահում հայրիկի վատառողջ լինելու փաստն իմանալուց։ Քույրիկների հետ այդ ընթացքում խոսել է։ Իմ քրոջ տղաներն էին իրեն ասել՝ Հա՛մ, դիմացի, կգանք։ Բայց նա խստորեն հրահանգել էր՝ հանկարծ չգաք, սա ձեր պատկերացրած կռիվը չի»։
Նոյեմբերի 3-ին ծնողներին հայտնում են բոթը։ «Ես որևէ բան չեմ հիշում այդ օրերից, ամբողջ ընթացքում եղել եմ ցավազրկողների ազդեցության տակ։ Իր մահվան 40-րդ օրը լրանալուց հետո միայն կարողացա Եռաբլուր գնալ։ Ասում են՝ Համլետս անճանաչելի է եղել, բայց ընկերը նրան ճանաչել է, դեպքից անմիջապես հետո իրեն գտել ու զորամաս է իջեցրել։ Ասում են՝ եթե չիջեցներ, հետո շատ դժվար էր լինելու, քանի որ այնքան էին ռմբակոծել այդ հատվածը, որ ժայռերն ավազ էին դարձել»։
Իսկ հիմա Համլետի մասին «պատմում» են երևանյան բակում տեղադրված հուշաղբյուրը, հարազատ շենքի պատին Համլետի նկարը, որը նրա ընկերն է պատկերել, դպրոցում իր անունով անվանակոչված դասարանն ու պուրակը։
Ապրելու ուժի մասին։ «Երեք թոռնիկ ունեմ, երկուսն այնքան նման են Համլետիս։ Հենց նրանք են ինձ ուժ տվողը, իրենցով եմ մխիթարվում»։
Հ. Գ. – Համլետ Բադալ յանը հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» և «Անդրանիկ Զորավար» մեդալներով։ Հուղարկավորված է Եռաբլուրում։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
«Հրապարակ» թերթը գրում է․ «Ռուսաստանում ՀՀ դեսպան Գուրգեն Արսենյանը, ինչպես հայտնի է, հետ է կանչվել: Այժմ պատրաստվում են նոր դեսպանի ագրեմանն ուղարկել Մոսկվա: Մեր տեղեկություններով, Փաշինյանը որոշել է Մոսկվա գործուղել ողջ կյանքում եվրոպական երկրներում աշխատած եւ 2004-10 թթ․ ՆԱՏՕ-ում ՀՀ պաշտոնական ներկայացուցչին` 67-ամյա Սամվել Մկրտչյանին, որը նաեւ ԱԳ փոխնախարար Ռոբերտ Աբիսողոմյանի քեռին է: Նա 2018-2023 թթ․ եղել է Լեհաստանում ՀՀ դեսպանը, ապա տեղը զիջել է Ալեքսանդր Արզումանյանին: ՌԴ ուղարկել Արեւմուտքում եւ հատկապես ՆԱՏՕ-ում երկար տարիներ աշխատած դիվանագետի՝ բավականին համարձակ քայլ է, պարզ չէ, թե ինչպես կընդունի դա ՌԴ-ն, որը, ի դեպ, հունվարին պատրաստվում է ինքն էլ նոր դեսպան ուղարկել Հայաստան: Եթե կողմերը համաձայնության չգան եւ փոխադարձաբար ագրեմանները չհաստատեն, հայ-ռուսական հարաբերությունների ճգնաժամը կարող է խորանալ»:
Քաղաքագետ Սուրեն Սուրենյանցը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է․
«Պուտին–Փաշինյան հանդիպում. ճգնաժամի կառավարում՝ բեկման փոխարեն
Վլադիմիր Պուտին–Նիկոլ Փաշինյան առաջիկա հանդիպումը Բիշքեկում տեղի է ունենալու հայ-ռուսական հարաբերությունների թերևս ամենախոր ճգնաժամերից մեկի պայմաններում։
Երկու երկրների հարաբերություններում գրեթե չեն մնացել ուղղություններ, որտեղ հնարավոր է արձանագրել շոշափելի քաղաքական արդյունք կամ վստահության վերականգնում։
Հանդիպման օրակարգի վերաբերյալ ՌԴ նախագահի օգնական Յուրի Ուշակովի հայտարարությունները ցույց են տալիս, որ Մոսկվան պատրաստվում է Երևանի հետ քննարկել ոչ միայն երկկողմ հարաբերությունները, այլև Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրության հարցը։
Ուշակովը հայտարարել է, որ քննարկվելու են Հայաստանի՝ Եվրամիությանն անդամակցելու ձգտումը և ԵԱՏՄ-ին անդամակցության հետ դրա համատեղելիությունը։ Մոսկվայի դիրքորոշումը բավական կոշտ է․ Հայաստանը, ըստ ռուսական կողմի, չի կարող միաժամանակ ձգտել ԵՄ անդամակցության և շարունակել օգտվել ԵԱՏՄ շրջանակում համագործակցության տնտեսական առավելություններից։
Սա նշանակում է, որ Բիշքեկում Փաշինյանը կանգնելու է մի հարցի առաջ, որի պատասխանը Երևանը երկար ժամանակ փորձում է հետաձգել՝ խոսելով արտաքին քաղաքական «հավասարակշռման» և «այլընտրանքների ձևավորման» մասին։
Պուտին–Փաշինյան հանդիպման օրակարգը միայն արտաքին քաղաքականությամբ չի սահմանափակվելու։
Ուշակովը բաց տեքստով հայտարարել է, որ Մոսկվայում «մեծ մտահոգություն» են առաջացնում Հայաստանում ընդդիմադիր գործիչների ձերբակալությունները՝ հատկապես առանձնացնելով նրանց, ովքեր հանդես են եկել հայ-ռուսական ավանդական հարաբերությունների վերականգնման օգտին։
Այս հայտարարությունը կարևոր է երկու առումով։
Նախ՝ Մոսկվան Հայաստանի ներքաղաքական զարգացումների վերաբերյալ իր դժգոհությունը բարձրացնում է պետության առաջին դեմքերի բանակցությունների մակարդակ։
Երկրորդ՝ Հայաստանում քաղաքական ռեպրեսիաների թեման աստիճանաբար ձեռք է բերում նաև արտաքին քաղաքական բաղադրիչ՝ դառնալով հայ-ռուսական հարաբերությունների օրակարգի հարց։
Այս ամենին նախորդել է Փաշինյանի վերջին ճեպազրույցը, որի ժամանակ նա, ըստ էության, արձանագրել է, որ Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերություններն այլևս չեն համապատասխանում դաշնակցային հարաբերությունների տրամաբանությանը՝ կրկին հղում անելով 2022 թվականի հայտնի իրադարձություններին։
Մոսկվայի արձագանքը նույնպես կոշտ է եղել։
ՌԴ ԱԳՆ պաշտոնական ներկայացուցիչ Մարիա Զախարովան Փաշինյանին ուղղված հրապարակային գրառմամբ նրան մեղադրել է պատասխանատվությունից խուսափելու և այն Մոսկվայի, ՀԱՊԿ-ի, Ադրբեջանի, նախկին իշխանությունների, Եկեղեցու, հայ գործարարների ու Արցախի հայերի վրա բարդելու մեջ։
Գործ ունենք քաղաքական վստահության համակարգային ճգնաժամի հետ։
Հենց այս պատճառով Բիշքեկի հանդիպումից բեկում ակնկալելը չափազանց լավատեսական կլինի։ Դրա համար այսօր բացակայում են թե՛ քաղաքական նախադրյալները, թե՛ փոխադարձ վստահությունը, թե՛ հարաբերությունների ապագայի վերաբերյալ ընդհանուր ռազմավարական պատկերացումը։
Ավելին՝ կողմերը Բիշքեկ են գնում սկզբունքորեն տարբեր քաղաքական մոտեցումներով։
Երևանը փորձում է նվազեցնել կախվածությունը Ռուսաստանից և ընդլայնել արևմտյան ուղղությունը, իսկ Մոսկվան արդեն բաց տեքստով պահանջում է հստակեցնել, թե ինչպես է Հայաստանը պատկերացնում ԵՄ-ին ինտեգրումն ու ԵԱՏՄ-ում իր հետագա ներկայությունը։
Հետևաբար, Պուտին–Փաշինյան հանդիպման իրատեսական առավելագույն արդյունքը կարող է լինել ոչ թե հայ-ռուսական հարաբերությունների վերականգնումը, այլ ճգնաժամի ժամանակավոր կառավարումը՝ թույլ չտալով, որ առկա հակասությունները կարճաժամկետ հեռանկարում վերածվեն բաց քաղաքական կամ տնտեսական առճակատման։
Դա ընդամենը ժամանակ շահելու հնարավորություն է։
Պուտին- Փաշինյան հանդիպումը կարող է ևս մեկ անգամ ցույց տալ, թե կողմերը որքան են հեռացել այն հարաբերություններից, որոնք դեռ ոչ վաղ անցյալում պաշտոնապես բնութագրվում էին որպես ռազմավարական և դաշնակցային»։
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Օրերս Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ առաջիկա հինգ տարում Հայաստանը մտադիր չէ վերադառնալ ՀԱՊԿ, և այն կարող է ուղղակի հեռացնել մեր երկրին անվտանգային այդ կառույցից։ «Ես գիտեմ, որ ՀԱՊԿ-ում քննարկումներ կան, և, ի դեպ, կանոնադրությունը նախատեսում է նման բան, կարելի է երկրին հեռացնել կազմակերպությունից: Ես շատ գոհ կլինեմ, եթե կազմակերպությունը որոշի ՀՀին հեռացնել ՀԱՊԿ-ից: Համենայնդեպս, մեզ կազատի դուրս գալ-չգալու երկընտրանքից»,- ասաց նա: Առհասարակ, լարված են հայ-ռուսական հարաբերությունները վերջին տարիներին, և այդ լարվածությունը մերթ ընդ մերթ տարբեր պրոցեսներով է դրսևորվում։ Քաղաքագետ Աղվան Պողոսյանը նշում է՝ հայ-ռուսական հարաբերություններում կա խոր ճգնաժամ, որն առաջացել է վերջին ութ տարվա ընթացքում, իսկ առավելագույնին հասել է Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո։ «Նիկոլ Փաշինյանն անընդհատ հայտարարում է Հայաստանի և ՀԱՊԿ-ի, Հայաստանի և Մաքսային միության միջև առկա խնդիրների մասին։ Նա, այսպես ասած, սառեցրել է հարաբերությունները ՀԱՊԿ-ի հետ։ Այդ դեպքում հետևյալ հարցն է առաջանում՝ երբ սառեցնում ես հարաբերությունները ՀԱՊԿ-ի հետ, չես մասնակցում որոշումների կայացմանը, ամեն առիթով հայտարարում ես, որ պատրաստ ես հեռանալ ՀԱՊԿ-ից, այն որևիցե աջակցություն չի ցուցաբերում քեզ, ի վերջո, ինչո՞ւ չես հեռանում ՀԱՊԿից և սպասում ես Ռուսաստանի հեռացման որոշմանը։ Սա թաքնված քաղաքական մեսիջ է իր մեջ պարունակում, որովհետև իրականում հայ-ռուսական հարաբերությունների խորքային պրոբլեմներ չկային։ Իհարկե, ռուսական կողմին ուղղված խորքային հարցեր ունենք Հայ-ռուսական համաձայնագրի և այլնի մասին, բայց Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության օրոք այդ հարցերը դիվանագիտական խողովակներով հնարավոր չէ քննարկել։ Հայ-ռուսական հարաբերություններում առկա խոր ճգնաժամն ունի ավելի շատ աշխարհաքաղաքական ենթատեքստ՝ պայմանավորված Արևմուտք-Իրան հարաբերություններով և Արևմուտք- Ռուսաստան պատերազմով, ավելի շատ՝ Եվրոպա-Ռուսաստան, ՆԱՏՕ-Ռուսաստան դիմակայությամբ։ Հիմա այս գործընթացի մեջ Հայաստանը օգտագործվում է որպես գործիք, ինչպես ժամանակին օգտագործվել է Վրաստանը՝ Սահակաշվիլիի գլխավորությամբ, և այս պահին տեսնում ենք, թե ինչպես է օգտագործվում Ուկրաինան։ Նիկոլ Փաշինյանը սպասում է այն պահին, երբ ռուսներն իրեն կհեռացնեն ՀԱՊԿ-ից, և նա ժողովրդին կասի՝ տեսաք, թե մեր վաղեմի դաշնակիցն ինչպես մեզ հեռացրեց անվտանգության համակարգից: Դա Նիկոլ Փաշինյանի ոճն է՝ սխալները բարդել այլոց վրա, շանտաժի ենթարկել։ Շանտաժը կարող է ներսում ընդդիմադիր գործիչների նկատմամբ անել, բայց աշխարհաքաղաքական հարաբերություններում այդ շանտաժը կարող է շատ ողբալի հետևանքների հանգեցնել Հայաստանի համար։ Այս պահին ՀԱՊԿ անդամ ենք։ Տարիներ շարունակ, երբ եղել ենք ՀԱՊԿ անդամ, զեղչային պայմաններով ստացել ենք զենք և զինամթերք։ Եթե դուրս գանք ՀԱՊԿ-ից, այլևս այդ արտոնություններից չենք օգտվելու։ Հարց է առաջանում՝ եթե ՀԱՊԿ-ից դուրս են գալիս, անվտանգության ո՞ր բարձիկի մեջ ենք մտնում։ ՆԱՏՕ-ն, որպես այդպիսին, Հայաստանին իր անվտանգային բարձիկ չի ընդունելու, այդ դեպքում ո՞ւր ենք գնալու։ Քաղաքական միջավայրում շատ պարզ ձևակերպումներ կան, և արդեն հասկանալի է, որ Հայաստանն օգտագործվում է և իր հարաբերությունները կառուցում է աշխարհագրորեն Արևմուտքում գտնվող պետությունների, այս դեպքում՝ թուրքական աշխարհի հետ, դա Թուրքիա-Ադրբեջան համատեղ բարձիկում ընդգրկվելն է»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասում է Պողոսյանը։
Նիկոլ Փաշինյանը Հայաստանին կանգնեցրել է ևս մեկ ճամփաբաժանի առջև՝ ԵԱՏՄ, թե ԵՄ։ Մի կողմում՝ ռեալ առևտրաշրջանառություն, որի ծավալները վերջին ամիսներին նվազում են, մյուս կողմում՝ արտահանման իքս ծավալ և խոստումներ։ «Նախ՝ երբ խոսում ենք առևտրաշր ջա նա ռության մա ս ի ն , պ ե տ ք է ԵԱՏՄ-ից առանձնացնենք Ռուսաստանը, որովհետև մեր տնտեսական հարաբերություններն առավելագույնը ձևավորված են Ռուսաստանի հետ։ Ես բալանսավորված արտաքին քաղաքականության կողմնակիցն եմ՝ և՛ տնտեսական, և՛ արտաքին քաղաքական, և՛ ռազմական առումներով։ Բայց չեն գտել այլընտրանք, և իրենց այլընտրանքն է հայ հանրությանը մոլորեցնելը, թե գնում ենք Եվրոպա։ Կան Վրաստանի, Թուրքիայի օրինակները, որոնք տարիներ շարունակ փորձում են ԵՄ անդամ դառնալ։ Թուրքիայի նման գերհզոր պետությանը տասնամյակներ շարունակ դա չի հաջողվում։ Հայ հանրությանը խաբում են, թե ԵԱՏՄ-ից դուրս ենք գալու, որովհետև մեզ ԵՄ-ում սպասում են։ Մեր հասարակությանն ասեմ՝ Եվրոպայում մեզ չեն սպասում, Եվրոպայի հետ ապրանքաշրջանառություն տեղի չի ունենալու։ Ուզում եմ ևս մեկ կարևոր բան ընդգծել. վերջին ժամանակաշրջանում ակտիվ են Ուկրաինա-Հայաստան և Ուկրաինա-Ադրբեջան հարաբերությունները։ Այստեղ թաքնված մեսիջներ կան, որովհետև ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը Նիկոլ Փաշինյանը փորձում է բալանսավորել Ուկրաինայի, Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների ձևավորմամբ, արդեն նաև հարաբերություններ ստեղծել Ղազախստանի, այսինքն՝ թյուրքական աշխարհի հետ։ Պարզ ասենք՝ Ուկրաինան գազ որևէ երկրի չի մատակարարում, այն գազ գնում է, այսինքն՝ Հայաստանը, որպես այդպիսին, չի կարող Ուկրաինայից գազ գնել, այլընտրանքային գազային խողովակ այս պահին չունենք։ Երևի թե Նիկոլ Փաշինյանն ունի պայմանավորվածություն Ադրբեջանի հետ, իսկ մենք հիշում ենք, թե Արցախի շրջափակման ժամանակ ինչպես էր Ադրբեջանը վերաբերվում արցախահայությանը՝ գազային խողովակի կամ էլեկտրաէներգիայի առումով։ Այս պահին չունես այլընտրանք և փորձում ես կտրուկ փոխել քո կուրսը։ Դրա հետևանքները տեսել ենք այլ երկրների օրինակով։ Վրաստանի օրինակն է, Ուկրաինայի օրինակն է, որը բառիս բուն իմաստով կորցրեց իր ինքնիշխանությունը և աշխարհաքաղաքական տարբեր կենտրոնների համար դարձել է որպես պոլիգոն, որն օգտագործվում է Ռուսաստանին հարվածելու և այլնի համար։ Այս փուլում արդեն կա երկրորդ ճակատ, և դա Հայաստանն է»,-նկատում է մեր զրուցակիցը։
Ստացվում է, որ առաջիկայում լավատեսական միտումների որևէ հիմք չկա՞։ «Հայաստանի բանտերը լցված են քաղբանտարկյալներով, ակնհայտ ճնշումներ են մամուլի, խոսքի ազատության նկատմամբ։ Քաղաքագետին ֆեյսբուքում ստատուս գրելու համար ձերբակալում են և այլն։ Ասել, որ այս ամենով հանդերձ, Հայաստանը դեպի Եվրոպա է գնում, ծիծաղելի է։ Դրա համար պետք չէ ունենալ քաղաքագիտական գիտելիքներ։ Ընդամենը պետք է կարդալ ԵՄ-ին անդամագրվելու պահանջները։ Նշեմ նաև, որ ռուսական կողմը շատ լավ հասկանում է Հայաստանի արկածախնդիր իշխանության գործողությունների պլանը, դրա համար Ռուսաստանի նախագահի շուրթերով եղել է հայտարարություն՝ եթե ուզում եք գնալ Եվրամիություն, այդ դեպքում ձեզ անհրաժեշտ է կարճ ժամանակահատվածում երկրում անցկացնել հանրաքվե։ Այսինքն՝ մանևրելու տեղ չեն թողնում, չես կարող օգտվել ԵԱՏՄ-ի բարիքներից և միաժամանակ խաղեր տալ Ռուսաստանի թշնամու հետ։ Սրանք Հայաստանի ինքնիշխանությունը վերահաստատելու կամ Հայաստանը, որպես այդպիսին, սուվերեն երկիր դարձնելու քայլեր չեն։ Նիկոլ Փաշինյանի ղեկավարած խմբակը Հայաստանը տանում է դեպի Արևմուտք-Ռուսաստան ռազմական բախման թատերաբեմ՝ իր վատթարագույն հետևանքներով»,-եզրափակում է Աղվան Պողոսյանը։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայաստանի պետական բյուջեի 2026 թվականի առաջին կիսամյակի կատարողականը խորքային խնդիրներ է բացահայտում՝ կապված պետական ֆինանսների պլանավորման, կանխատեսման, ծրագրերի իրականացման և բյուջետային կառավարման համակարգի միջև առկա անհամապատասխանության հետ։ Տարվա առաջին վեց ամիսներին նախատեսված 342,4 մլրդ դրամ պակասուրդի փոխարեն պետական բյուջեն կատարվել է 67,3 մլրդ դրամ հավելուրդով։ Առաջին հայացքից նույնիսկ կարող է թվալ, թե արձանագրված արդյունքը դրական է։
Սակայն երբ պլանավորված և փաստացի ցուցանիշների միջև տարբերությունը հասնում է շուրջ 409,7 մլրդ դրամի, հարցն այլևս չի կարող դիտարկվել պարզապես որպես «լավ կատարողական» կամ «խնայողության» պատմություն։ Դրա մասին է վկայում նաև 2026 թվականի առաջին կիսամյակում ՀՀ պետական բյուջեի կատարման հաշվետվության վերաբերյալ «Լույս» հիմնադրամի կատարած վերլուծությունը։ Այդպիսի մեծ շեղումը ստիպում է հարց բարձրացնել ոչ միայն այն մասին, թե ինչու է պետությունը քիչ ծախսել, այլև, թե որքանով է բյուջետային պլանը կարողացել իրականում կանխատեսել և արտացոլել պետության ֆինանսական քաղաքականության ակնկալվող ընթացքը։
2026 թվականի առաջին կիսամյակի համար նախապես հաստատված բյուջեով նախատեսվել էր 316,4 մլրդ դրամ պակասուրդ։ Հետագայում այդ ցուցանիշը տարվա ընթացքում վերանայվել ու ևս 26 մլրդ դրամով ավելացվել է՝ հասնելով 342,4 մլրդ դրամի։ Այսինքն՝ պետական բյուջեի հաշվեկշռի պլանավորված բացասական ցուցանիշը ոչ միայն պահպանվել է, այլև ընդլայնվել է։ Սակայն փաստացի զարգացումն ամբողջությամբ հակառակ ուղղությամբ է ընթացել։ Առաջին կիսամյակի արդյունքում արձանագրվել է ոչ թե 342,4 մլրդ դրամ պակասուրդ, այլ 67,3 մլրդ դրամ հավելուրդ։ Այս երկու թվերի միջև տարբերությունը մոտ 409,7 մլրդ դրամ է։ Այստեղ արդեն գործ ունենք ոչ թե փոքր տեխնիկական շեղման, ոչ էլ կանխատեսման բնական անճշտության հետ, այլ բյուջեի հաշվեկշռի էական վերափոխման հետ։
Պետք է նաև հաշվի առնել, որ սա մեկ ամսվա կամ մեկ եռամսյակի պատկերը չէ։ 2026 թվականի առաջին կիսամյակի բոլոր վեց ամիսներին բյուջեն հավելուրդային է եղել։ Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է բյուջետային պլանավորման որակը գնահատելու տեսանկյունից, որովհետև այն նվազեցնում է հնարավոր բացատրության հիմնավորվածությունը, թե տարվա սկզբում տեղի ունեցած ժամանակավոր կամ անսպասելի զարգացումները կարող էին ամբողջությամբ խեղաթյուրել կիսամյակային պատկերը։
Եթե վեց ամսվա ընթացքում հետևողականորեն ձևավորվել է հավելուրդ, ապա ավելի հիմնավոր է ենթադրել, որ խնդիրը կապված է ոչ միայն առանձին ամիսների կատարողականի, այլև ծախսերի և եկամուտների ընթացքի վերաբերյալ սկզբնական կանխատեսումների ու տարվա ընթացքում կատարված վերանայումների հետ։
Այս իրավիճակում առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի բյուջեի պլանավորված պակասուրդի վերանայումը։ Բյուջետային պլանավորման տրամաբանությունը ենթադրում է, որ հաստատված ցուցանիշները տարվա ընթացքում կարող են ճշգրտվել, երբ փոխվում են տնտեսական միջավայրը, պետական քաղաքականության առաջնահերթությունները, եկամուտների ակնկալիքները, ծախսային ծրագրերի իրագործման հնարավորությունները կամ այլ էական պայմաններ։:
Այսինքն, բյուջեի վերանայումը ինքնին խնդիր չէ։ Ընդհակառակը՝ ժամանակակից պետական ֆինանսների կառավարման համակարգում ճկուն բյուջետային կառավարումը անհրաժեշտ գործիք է։ Խնդիրը ծագում է այն ժամանակ, երբ վերանայման ուղղությունն ու չափը հակասում են արդեն իսկ ձևավորված փաստացի միտումներին։
2026 թվականի առաջին կիսամյակի պարագայում հենց այդ հակասությունն է առավել տեսանելի։ Եթե առաջին վեց ամսվա ընթացքում բյուջեն յուրաքանչյուր ամիս հավելուրդային է եղել, ապա առնվազն այդ ժամանակահատվածի փաստացի զարգացումները դժվար է օգտագործել որպես հիմնավորում պակասուրդի ավելացման համար։ Հետևաբար, բյուջեի պակասուրդի վերանայումը, ըստ ներկայացված տվյալների տրամաբանության, ավելի շուտ պետք է կապված լիներ ոչ թե արդեն տեղի ունեցած փաստացի զարգացումների, այլ ապագայի վերաբերյալ ակնկալիքների հետ։ Այլ կերպ ասած՝ պետական ֆինանսական պլանավորողները, ըստ ամենայնի, ակնկալել են, որ տարվա հետագա ընթացքում ծախսերը զգալիորեն կաճեն և կարող են գերազանցել նախապես նախատեսված մակարդակը։ Սակայն առաջին կիսամյակի փաստացի արդյունքները ցույց են տվել հակառակ պատկերը։
Այստեղ առաջանում է բյուջետային պլանավորման ամենակարևոր հարցը՝ ինչո՞ւ էր անհրաժեշտ պակասուրդն ավելացնել այն պայմաններում, երբ փաստացի բյուջետային կատարումը գնում էր ոչ թե պակասուրդի, այլ հավելուրդի ուղղությամբ։ Եթե պատասխանն այն է, որ տարվա երկրորդ կեսին նախատեսվում էր մեծածավալ ծախսերի արագացում, ապա պետք է պարզ լինի, թե ինչ ծրագրերի, ինչ ժամկետների, ինչ ֆինանսական պարտավորությունների և ինչպիսի իրականացման կարողությունների վրա էր հիմնված այդ ակնկալիքը։ Եթե այդ ծախսերը նախատեսվում էին, բայց առաջին կիսամյակում դրանց կատարողականը ցածր էր, ապա արդեն առաջանում է մեկ այլ խնդիր՝ ծրագրերի ժամանակային պլանավորման և պետական կառույցների ծախսային կարողությունների համապատասխանությունը։
Այս հարցը հատկապես սրվում է այն պատճառով, որ փաստացի ծախսերը նույնիսկ հաստատված բյուջեի ցուցանիշից 13,9 տոկոսով կամ 253,8 մլրդ դրամով պակաս են եղել։ Սա արդեն շատ ավելի կարևոր ցուցանիշ է, քան պարզապես այն, որ պլանավորվածից քիչ գումար է ծախսվել։ 253,8 մլրդ դրամը պետական բյուջեի համար այնքան մեծ տարբերություն է, որ դրա պատճառները պետք է դիտարկել համակարգային մակարդակում։
Ծախսերի թերակատարումը կարող է ունենալ բազմաթիվ պատճառներ՝ պետական գնումների ձգձգումը, շինարարական կամ ենթակառուցվածքային ծրագրերի ուշացումը, նախագծային փաստաթղթերի պատրաստ չլինելը, մրցույթների չկայանալը կամ չկայացած մրցույթների կրկնությունը, պայմանագրերի ուշ կնքումը, կատարողների անբավարար կարողությունները, ծրագրերի վերանայումը, իրավական կամ վարչական խոչընդոտները, ինչպես նաև ծրագրերի նկատմամբ սկզբնական շրջանում չափազանց լավատեսական կանխատեսումները։ Բայց այս բոլոր հնարավոր բացատրությունները վերջնական հաշվով հանգում են նույն խնդրին՝ բյուջեում նախատեսված ծախսը դեռևս չի նշանակում, որ այդ ծախսը կարող է իրականում իրականացվել տվյալ ժամանակահատվածում։ Սա պետական բյուջեի պլանավորման ամենակարևոր տարբերություններից մեկն է։ Բյուջետային փաստաթուղթը պարզապես ցանկությունների կամ քաղաքական առաջնահերթությունների ցանկ չէ։ Այն պետք է լինի ֆինանսապես ապահովված, ժամանակային առումով իրատեսական և վարչական կարողությունների հետ համադրելի գործողությունների ծրագիր։ Եթե որևէ գերատեսչություն նախատեսում է հարյուրավոր միլիարդ դրամների ծախս, բայց տարվա առաջին կեսին այդ միջոցների զգալի մասը չի կարողանում իրականացնել, ապա խնդիրը միայն կատարողականը չէ։
Հարց է առաջանում նաև, թե ինչո՞ւ է այդ ծախսն այդ չափով ներառվել տվյալ կիսամյակի պլանում, և ինչո՞ւ է հետագայում այն հիմք դարձել ավելի մեծ պակասուրդ ակնկալելու համար։ Այս համատեքստում հատկապես ուշագրավ է բյուջեի եկամուտների և ծախսերի տարբեր դերակատարումը հավելուրդի ձևավորման մեջ։ Տվյալների համաձայն, հավելուրդը մասամբ պայմանավորված է եկամուտների գերակատարմամբ, սակայն հիմնականում ձևավորվել է ծախսերի ցածր կատարողականի արդյունքում։ Սա սկզբունքորեն կարևոր տարբերություն է։ Եկամուտների գերակատարումը կարող է ցույց տալ հարկային կամ տնտեսական ակտիվության ավելի բարձր մակարդակ, քան կանխատեսվել էր։ Բայց եթե բյուջեի հավելուրդը հիմնականում առաջանում է նրանից, որ պետությունը նախատեսված գումարը չի ծախսել, ապա այդ հավելուրդը չի կարելի ինքնաբերաբար մեկնաբանել որպես պետական ֆինանսների կառավարման արդյունավետության բարձրացում։
Պետական բյուջեի հավելուրդը կարող է լինել դրական երևույթ, եթե այն առաջանում է արդյունավետ հարկաբյուջետային կառավարման, բարձր տնտեսական ակտիվության, եկամուտների կայուն աճի և ծախսերի արդյունավետության համադրությունից։ Բայց այն կարող է նաև լինել չկատարված պետական քաղաքականության արդյունք։ Եթե պետությունը նախատեսել է ներդնել միջոցներ ճանապարհների, դպրոցների, առողջապահության, պաշտպանության, սոցիալական ծրագրերի, ենթակառուցվածքների, գիտության կամ այլ ոլորտների համար, սակայն այդ միջոցները չի կարողացել ծախսել, ապա հաշվապահական իմաստով ստացված հավելուրդը չի նշանակում, որ հասարակությունն ստացել է նույնքան լավ արդյունք։
Չծախսված գումարը կարող է բարելավել բյուջեի հաշվեկշիռը, բայց միաժամանակ նշանակել, որ նախատեսված հանրային ծառայությունը, ենթակառուցվածքը կամ պետական ծրագիրը չի իրականացվել նախատեսված արագությամբ։ Հետևաբար, պետական բյուջեի կատարողականը պետք է գնահատել ոչ միայն «որքա՞ն գումար է հավաքվել» և «որքա՞ն գումար է ծախսվել» հարցերով, այլ նաև, թե ի՞նչ արդյունք է ստացվել այդ ծախսերի դիմաց։
Ծախսերի ցածր կատարողականը կարող է կարճաժամկետ առումով բարենպաստ թվալ դեֆիցիտի և պարտքի կառավարման տեսանկյունից, սակայն երկարաժամկետ առումով կարող է ունենալ հակառակ ազդեցություն, եթե չկատարված ծախսերը վերաբերում են կապիտալ ներդրումներին, տնտեսական աճին նպաստող ծրագրերին կամ հանրային ենթակառուցվածքների զարգացմանը։
Այստեղ է, որ բյուջետային պլանավորման խնդիրը վերածվում է տնտեսական քաղաքականության խնդրի։ Պետությունը բյուջեի միջոցով ոչ միայն գումար է վերաբաշխում, այլև իրականացնում է տնտեսական քաղաքականություն։ Եթե բյուջեով նախատեսված ներդրումները չեն իրականացվում, ապա տնտեսության վրա նախատեսված խթանող ազդեցությունը նույնպես կարող է չիրականացվել։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում