Հուլիսի 16-ին «Սյունյաց երկիր» թերթի խմբագրատուն էր այցելել Իրանի Իսլամական Հանրապետության Գիլան նահանգի համալսարանի կողմից ՀՀ-ում վավերագրական ֆիլմ նկարահանող ստեղծագործական խումբը` պատմաբան Աբբաս Փանահի գլխավորությամբ:
Ֆիլմի հեղինակները կարևորել են Սյունիքի և սյունեցիների դիրքորոշումը հայ-իրանական հարաբերությունների վերաբերյալ, ինչպես նաև Սյունիք-Իրան հարաբերություններից պատմական որոշ դրվագների վերհուշը:
Հյուրերին հետաքրքրում էին նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո դեպի Գիլանի նահանգ հայերի գաղթին առնչվող տեղեկություններ, որոնք հիշում են Սյունիքում:
Սամվել Ալեքսանյանը պատմական համառոտ անդրադարձ է կատարել հայ-իրանական հարաբերություններին` գնահատելով այն որպես դարերի փորձություններին դիմացած իսկական բարեկամություն, որը նոր բովանդակություն է ստանում հատկապես վերջին տարիներին, երբ Սյունիքին սպառնացող մարտահրավերներն ավելի ակնհայտ են դառնում:
Սամվել Ալեքսանյանը մատնանշեց Սյունյաց աշխարհի զավակ, 1912-48 թթ. Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդ, եպիսկոպոս Ներսես Մելիք-Թանգյանի դերը` Հայոց մեծ եղեռնից մազապուրծ եղած հայերի մի մասին Իրանում ընդունելու և նրանց անվտանգությունն ապահովելու գործում:
Գիլանի նահանգը և հատկապես Բանդարե Անզալի կամ Էնզելի քաղաքը 1918 թ. սեպտեմբերի 15-16-ից հետո գրկաբաց ընդունեց հազարավոր հայերի, ովքեր հարկադրաբար նահանջեցին Բաքվից, որոնց թվում էին բազմաթիվ սյունեցիներ:
Նրանց մեջ էր Բաքու ներխուժած թուրքերի դեմ կռվող հայկական 8-րդ գումարտակի հրամանատար Պողոս Տեր-Դավթյանը, ով էլ` իր զինակիցներից շատերի հետ, տեղափոխվեց Սյունիք-Զանգեզուր և ստանձնեց Սիսիանի ինքնապաշտպանության հրամանատարի դերը:
Խմբագիրը հիշեց նաև Մելիք Հայկազն 2-րդին` Սյունյաց աշխարհի դյուցազնական իշխանին, ով Սեֆյան Շահ Աբբաս Ա-ի 1609 թ. արքայական հրամանով լիակատար իշխանություն ստացավ Սյունիքում, ով ոչ միայն կանխեց հայերի գաղթը Սյունիքից ու Արցախից, այլև նախաձեռնեց Սյունյաց Մեծ անապատի կամ Հարանց Մեծ անապատի կառուցումը Գորիսի տարածաշրջանի Հալիձոր գյուղի դիմաց` Որոտան գետի աջ ափին, որն էլ դարձավ յուրօրինակ հոգևոր-մշակութային կենտրոն համայն հայության համար:
Հայ-իրանական հարաբերություններում կարևոր դրվագ էր Սեֆյան Շահ Սաֆիի 1629 թ. հրովարտակը` Էջմիածինը տարեկան 100 թուման փիշքաշի պարտավորությունից ազատելու և Սյունյաց աշխարհի մեծանուն զավակ Մովսես վարդապետին (Վերին Խոտանան գյուղից) Ամենայն հայոց կաթողիկոս նշանակելու մասին:
Սյունիքում չեն մոռանում Իրանի վերաբերմունքը Դավիթ Բեկի գլխավորած Սյունիքի իշխանապետությանը (18-րդ դարասկիզբ), ինչպես և Գարեգին Նժդեհի գլխավորած Լեռնահայաստանին (1921 թ.):
Սյունիքում բարձր են գնահատում Իրանի Իսլամական Հանրապետության տարածքում գտնվող քրիստոնեական սրբավայրերի հանդեպ պետական հոգածությունը: Եվ դա ավելի է արժևորվում, երբ մեր օրերում` քաղաքակիրթ աշխարհի աչքի առջև, հայոց Արցախում պղծվում են քրիստոնեական արժեքներն ու մեր մյուս սրբավայրերը:
Սյունիքում գիտեն նաև այն նշանավոր հայերին, ովքեր դարերի ընթացքում մեծ ներդրում են ունեցել Իրանի տնտեսության, գիտության, ռազմական հզորության զարգացման ոլորտներում:
Այդ առումով հատկապես անդրադարձ կատարվեց Խոջա Նազարի գործունեությանը:
Դարերով հյուսված այդ բարեկամությունը շաղախվել է մշակութային համագործակցությամբ: Եվ որպես օրինակ նշվեց Սյունյաց աշխարհի զավակ Սերգեյ Ումառյանի անունը, ով թարգմանեց և հայ ընթերցողին ներկայացրեց Օմար Խայամի քառյակները, Ֆիրդուսու «Շահնամե» պոեմը:
Հանդիպման վերջում, որ տեսանկարահանվում էր, Սամվել Ալեքսանյանն ընթերցեց հատված Եղիշե Չարենցի «Չարենց-Նամե» պոեմից.
«Ես ծնվել եմ Մակու քաղաքում,
Արևի տակ ոսկեղեն, հասուն,
Շոգ շնչի տակ Օրմուզդի թևի…
Թափել է արևն Իրանի
Իմ հոգում Շիրազի վարդեր…»:
Նախապատրաստվող վավերագրական ֆիլմի առաջնախաղը, ինչպես հավաստիացրին հյուրերը, տեղի կունենա Կապանում՝ այս տարվա նոյեմբերին։
