Նուբար Աֆեյանի սկզբունքը. զբաղվել նրանով, ինչն այլոք «անհեթեթ» են համարում

Ներկայացնում ենք Bloomberg-ի Moderna’s Billionaire Co-Founder Is Betting on More Improbable Ideas հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: 
Այլ ընկերություններում ներդրումներ կատարելու փոխարեն՝ Նուբար Աֆեյանն ամեն տարի միլիոնավոր դոլարներ է հատկացնում իր գիտնականների թիմի առաջարկած չափազանց համարձակ գաղափարներն իրագործելու համար։
Կենսաքիմիական ինժեներ Նուբար Աֆեյանը նախապատվություն է տալիս այնպիսի գաղափարներին, որոնք առաջին հայացքից գրեթե անհավանական են թվում։ 2010 թվականին նա համահիմնադրեց մի ընկերություն, որի նպատակն էր մարդու օրգանիզմի սեփական բջիջները վերածել դեղամիջոցներ արտադրող փոքրիկ հարթակների։ Այն ժամանակ քչերն էին հավատում, որ նա կհաջողի։
Այդ ընկերությունը՝ Moderna Inc.-ը, դարձավ վերջին տասնամյակների կենսատեխնոլոգիական ամենահաջողակ ստարտափներից մեկը։ Այսօր դրա շուկայական արժեքը մոտենում է 80 միլիարդ դոլարին։ Moderna-ն առավել հայտնի է Covid-19-ի դեմ իր պատվաստանյութով, սակայն այժմ Merck & Co. ընկերության հետ համատեղ ընդլայնում է mRNA-ի վրա հիմնված տեխնոլոգիաների կիրառումը քաղցկեղի բուժման հեռանկարային եւ շահութաբեր ոլորտում։ Մաշկի քաղցկեղի դեմ մշակվող անհատականացված պատվաստանյութի հետ կապված մեծ ակնկալիքների ֆոնին՝ ընկերության բաժնետոմսերն այս տարի արդեն աճել են ավելի քան 500%-ով։ 
Անցած շաբաթվա վերջից ի վեր ընկերության բաժնետոմսերի գինը նվազել է 19%-ով։ Դրանից առաջ արտահոսել էին պատվաստանյութի փորձարկումների դրական արդյունքները, սակայն ներդրողները դրանք ավելի զուսպ էին գնահատել, քան ակնկալվում էր։ Մադրիդում կայացած գիտաժողովում ուռուցքաբանները ներկայացրել են այդ տվյալները՝ դրանք որակելով որպես կարեւոր առաջընթաց։
Շատ ձեռնարկատերեր երջանիկ կլինեին, եթե գոնե մեկ նշանակալի հաջողություն ունենային։ Սակայն Աֆեյանի համար Moderna-ն ընդամենը մեկն է այն տասնյակ ստարտափներից, որոնց աջակցել է նոր ընկերությունների ստեղծմամբ զբաղվող նրա Flagship Pioneering ընկերությունը։ Աֆեյանի խոսքով՝ այդ ստարտափներից յուրաքանչյուրն արմատական փոփոխություններ բերելու ներուժ ունի։
«Համարձակ, քիչ հավանական նախագծեր. ահա թե ինչով ենք մենք զբաղվում։ Այսպես ենք աշխատում արդեն 26 տարի։ Դժվար է պատկերացնել արտասովոր արդյունքներ, եթե չես դիմում այնպիսի քայլերի, որոնք առաջին հայացքից անտրամաբանական են թվում», – ասել է Աֆեյանը Մասաչուսեթս նահանգի Քեմբրիջ քաղաքում գտնվող Flagship-ի գլխամասային գրասենյակում։ 
Ի տարբերություն վենչուրային ընկերությունների մեծ մասի՝ Flagship-ը միջոցների հիմնական մասը չի ուղղում այլոց գաղափարների զարգացմանը։ Փոխարենը՝ ընկերության շուրջ 600 աշխատակիցներից բաղկացած թիմն ինքն է առաջ քաշում համարձակ ու նորարարական գաղափարներ։ Flagship-ը հաճախ տարիներ շարունակ ֆինանսավորում է այդ գաղափարների զարգացումը՝ նախքան արտաքին ներդրողներ ներգրավելը։ Նույնիսկ այդ փուլում ընկերությունը պահպանում է ստեղծված ընկերությունների բաժնետոմսերի զգալի մասը։
Այս ոչ ավանդական մոտեցումը կարող է հսկայական եկամուտներ ապահովել հաջողության դեպքում, սակայն անհաջողության պարագայում ռիսկի հիմնական բեռն ընկնում է հենց Flagship-ի վրա։ Աֆեյանի խոսքով՝ Flagship-ի ստեղծած ընկերությունների մեծ թիվը թույլ է տալիս բաշխել ռիսկերը։
Աֆեյանը նշել է, որ անցյալ տարի Flagship-ը 737 միլիոն դոլար է ներդրել 11 նոր եւ 29 արդեն գործող ընկերություններում։ Ներկայում Flagship-ում եւ դրա հետ փոխկապակցված կառույցներում աշխատում է շուրջ 10 000 մարդ, իսկ Քեմբրիջում, Բոստոնում եւ հարակից քաղաքներում զբաղեցրած տարածքի ընդհանուր մակերեսը գերազանցում է 3 միլիոն քառակուսի ֆուտը։ Դա տարածաշրջանում շահագործվող լաբորատոր տարածքների ընդհանուր մակերեսի գրեթե 9%-ն է։ Այս ցուցանիշը հատկապես տպավորիչ է՝ հաշվի առնելով, որ տարածաշրջանում ներկայացված են նաեւ խոշորագույն դեղագործական ընկերություններից շատերը։
«Մենք ներդրումներ ենք կատարում միայն այնպիսի խելահեղ գաղափարների մեջ, որոնցով ոչ ոք չի զբաղվում։ Դրանցից շատերը մերժում ենք հենց այն պատճառով, որ չափազանց խելահեղ են։ Բայց երբեմն դրանցից մի քանիսը, պարզվում է, իսկապես լավն են», – ասում է Մասաչուսեթսի տնտեսական զարգացման հարցերով նախկին քարտուղար Իվոն Հաոն, որին Աֆեյանը անցյալ տարի հրավիրել է Flagship՝ զբաղեցնելու գլխավոր գործառնական տնօրենի պաշտոնը։ 
Վաղ շրջանի ներդրումներ
Աֆեյանը ծնվել է Լիբանանում՝ հայ ծնողների ընտանիքում։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներին, երբ նա 13 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Կանադա։ Մոնրեալի ՄաքԳիլի համալսարանն ավարտելուց հետո նա կենսաքիմիական ճարտարագիտության դոկտորի աստիճան է ստացել Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (MIT), իսկ հետագայում դարձել է ԱՄՆ քաղաքացի։ 1989 թվականին նա հիմնադրել է իր առաջին ընկերությունը՝ լաբորատոր սարքավորումներ արտադրող PerSeptive Biosystems-ը, որի բաժնետոմսերը մի քանի տարի անց ցուցակվել են ֆոնդային բորսայում։ 1998 թվականին PerSeptive-ը 360 միլիոն դոլարով վաճառվել է Perkin-Elmer Corp. ընկերությանը։
Հաջորդ տարի Աֆեյանը հիմնադրել է Flagship-ը, որն ի սկզբանե կոչվում էր NewcoGen։ Ընկերությունը վաղ շրջանի ներդրողներից էր Acceleron Pharma Inc.-ում, որի բաժնետոմսերը 2013 թվականին ցուցակվել են ֆոնդային բորսայում։ Ավելի ուշ ընկերությունը վաճառվել է Merck & Co.-ին՝ 11,5 միլիարդ դոլարով։ Flagship-ն աջակցել է նաեւ Denali Therapeutics Inc.-ին, որը գլխուղեղի հիվանդությունների բուժման համար դեղամիջոցներ է մշակում։ Ընկերության՝ Հանթերի համախտանիշի՝ մանկական հազվադեպ հիվանդության բուժմանն ուղղված դեղամիջոցը մարտին հաստատվել է ԱՄՆ-ում։
Աֆեյանի խոսքով՝ թեեւ Flagship-ն ի սկզբանե ստեղծում էր սեփական ընկերություններ, 2009 թվականի շրջանում այն սկսեց ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել սեփական գիտական հայտնագործություններին՝ արտաքին լաբորատորիաներից ստացված գաղափարներն օգտագործելու փոխարեն։ Այժմ ընկերությունը բացառապես այդ մոդելով է աշխատում։
Մեկ հիվանդության կամ դեղամիջոցի մշակման վրա կենտրոնանալու փոխարեն՝ Աֆեյանը նախընտրում է ստեղծել ընկերություններ, որոնք զբաղվում են իր բնորոշմամբ՝ «հարթակային» տեխնոլոգիաներով։ Դրանք լայն կիրառության ներուժ ունեցող տեխնոլոգիաներ են, օրինակ՝ mRNA-ն, որոնք հաջողության դեպքում կարող են հիմք դառնալ բուժման բազմաթիվ մեթոդների մշակման համար։
Այս մոդելին համապատասխանող ընկերություններից մեկը Generate Biomedicines Inc.-ն է, որն արհեստական բանականության միջոցով մշակում է սպիտակուցների վրա հիմնված դեղամիջոցներ։ Ընկերության բաժնետոմսերը փետրվարին ցուցակվել են ֆոնդային բորսայում, եւ ներկայում այն փորձարկում է ծանր ասթմայի ու ձվարանների քաղցկեղի բուժման մեթոդներ։ 
Flagship-ի հիմնադրած մեկ այլ ընկերություն՝ Lila Sciences Inc.-ը, որի բաժնետոմսերը նույնպես սահմանափակ թվով սեփականատերերի ձեռքում են, արհեստական բանականությունն օգտագործում է գիտական հայտնագործությունների գործընթացը կտրուկ արագացնելու նպատակով։ Հունիսին Bloomberg-ը հաղորդել էր, որ ընկերությունը բանակցություններ է վարում ներդրողներից 2 միլիարդ դոլար ներգրավելու շուրջ՝ 8,5 միլիարդ դոլար գնահատմամբ։ 
Flagship-ի հիմնադրած երրորդ ընկերությունը՝ Sail Biomedicines-ը, նպատակ ունի նանոմասնիկների միջոցով RNA հասցնել օրգանիզմի բջիջներին՝ աուտոիմունային հիվանդությունների բուժման նպատակով։ Հուլիսին ընկերությունը պայմանագիր է կնքել Johnson & Johnson-ի հետ, որի ընդհանուր արժեքը կարող է գերազանցել 3 միլիարդ դոլարը։
Leerink Partners ներդրումային բանկի հիմնադիր եւ գլխավոր գործադիր տնօրեն Ջեֆրի Լիրինկի խոսքով՝ Աֆեյանն առաջին կենսատեխնոլոգիական ներդրողներից էր, որը մեծ մասշտաբով զբաղվեց վենչուրային ստեղծարարությամբ (venture creation)։ Թեեւ այլ ներդրողներ եւս որդեգրել են նմանատիպ մոդելներ, Flagship-ն առանձնանում է նրանով, որ երկար ժամանակ կարողացել է գործել ինքնուրույն, նշել է Լիրինկը։ «Աֆեյանը նախ հիմնում է ընկերությունը, ապա երկար ժամանակ ինքնուրույն ֆինանսավորում այն՝ մինչեւ թույլ կտա այլ ներդրողների եւս բաժնեմաս ձեռք բերել»,- նշել է նա։ 
Նույնիսկ ֆինանսավորման հետագա փուլերում արտաքին ներդրողներ ներգրավելուց հետո Flagship-ը սովորաբար պահպանում է ընկերության բաժնետոմսերի 40-50%-ը կամ ավելին։ Հաջողության դեպքում, ինչպես եղավ Moderna-ի պարագայում, սա նշանակում է նաեւ ստացված եկամուտներից զգալի մասնաբաժին ունենալ։ Օգոստոսին Moderna-ի եւ Merck-ի հայտարարությունից հետո, ըստ որի՝ նրանց համատեղ մշակած պատվաստանյութը հաջողությամբ կանխել է մաշկի քաղցկեղի մահացու ձեւի կրկնությունը, Moderna-ի բաժնետոմսերի գինն ավելի քան եռապատկվել է՝ նույնիսկ հաշվի առնելով վերջին անկումը։ 
Bloomberg-ի տվյալներով՝ վերջին հաշվետվության համաձայն՝ Flagship-ին դեռեւս պատկանում է Moderna-ի բաժնետոմսերի 1,16%-ը։ Երկուշաբթի օրվա փակման գնով այդ փաթեթի արժեքը գերազանցել է 900 միլիոն դոլարը։
«Գաղտնի ռեժիմ»
Սակայն Flagship-ի հիմնադրած ստարտափներից ոչ բոլորն են հաջողությունների հասել։ Ժամանակին մեծ հույսեր ներշնչող մի քանի ընկերություններ փակվել են, քանի որ մինչեւ ֆինանսական միջոցների սպառվելը չեն կարողացել ապացուցել իրենց մշակած դեղամիջոցների արդյունավետությունը։ 
Rubius Therapeutics Inc.-ը, որի բաժնետոմսերը 2018 թվականին ցուցակվել էին ֆոնդային բորսայում՝ ընկերությունը գնահատելով շուրջ 2 միլիարդ դոլար, 2023 թվականին դադարեցրել է գործունեությունը, երբ կլինիկական փորձարկումների արդյունքները չեն արդարացրել ներդրողների սպասելիքները։ Kaleido Biosciences Inc.-ը 2022 թվականին դադարեցրել է աշխատանքը՝ ի թիվս այլ խնդիրների, ԱՄՆ Սննդամթերքի եւ դեղերի վարչությունից (FDA) ստացած նախազգուշացումից հետո։ 
Իսկ քաղցկեղի դեմ դեղամիջոցներ մշակող Omega Therapeutics Inc.-ը, բախվելով դրամական միջոցների լուրջ պակասի հետ, 2025 թվականին սնանկության գործընթաց է սկսել, որին հաջորդել է ընկերության լուծարումը։
Flagship Labs-ի ղեկավար, կենսաքիմիկոս Ավակ Կահվեջյանի խոսքով՝ Flagship-ն ամեն տարի դիտարկում է ընկերություն հիմնելու 75-100 հնարավոր գաղափար։ Դրանցից միայն մի փոքր մասն է բավականաչափ հեռանկարային համարվում՝ նախատիպային ընկերությունների վերածվելու համար։ Այդ ընկերությունները ստանում են ծածկագրային անվանում, մի քանի աշխատակից եւ մի քանի միլիոն դոլարի ֆինանսավորում՝ իրենց հայեցակարգի կենսունակությունն ապացուցելու համար։ 
Այդ խմբից ավելի փոքր մասն է դուրս գալիս «գաղտնի ռեժիմից» (stealth mode), ստանում պաշտոնական անվանում եւ տասնյակ միլիոնավոր դոլարների կամ ավելի մեծ ծավալի լրացուցիչ ֆինանսավորում։ Այս տարի ստեղծված ընկերությունների թվում են Serif Biomedicines-ը, որը 50 միլիոն դոլարի ֆինանսավորում է ստացել ԴՆԹ-ի վրա հիմնված ձեւափոխված դեղամիջոցներ մշակելու համար, եւ Iris Labs-ը, որին Flagship-ը տրամադրել է 20 միլիոն դոլար՝ անձնական բարեկեցությանն ուղղված՝ արհեստական բանականությամբ աշխատող չաթ-բոտեր մշակելու նպատակով։
Flagship-ի լաբորատորիաներում ծնվող գաղափարները դուրս են գալիս առողջապահության ոլորտի սահմաններից։ Ընկերության հիմնադրած ստարտափների շուրջ 30%-ը գործում է այլ ոլորտներում, այդ թվում՝ արհեստական բանականության եւ կայուն գյուղատնտեսության բնագավառներում։ Գլխավոր գործառնական տնօրեն Իվոն Հաոյի խոսքով՝ դեղագործական ընկերությունների հետ կորպորատիվ համագործակցությունը վաղուց արդեն սովորական պրակտիկա է, սակայն այժմ Flagship-ը ձգտում է ապագա համատեղ ձեռնարկությունների շրջանակում համագործակցել նաեւ խոշոր տեխնոլոգիական ընկերությունների հետ։
Անցյալ ամիս Flagship-ը հայտարարեց ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության հետ հնգամյա համաձայնագրի կնքման մասին, որի նպատակն է կենսաբանական սպառնալիքների դեմ բուժման միջոցներ մշակել։ Այս համաձայնագիրը պետական պայմանագրեր ձեռք բերելուն ուղղված ընկերության ավելի լայն ռազմավարության մի մասն է։
Բոստոնի տնտեսությունը
Աֆեյանն ասում է, որ Flagship-ն իր ավելի քան 100 ընկերություններից շատերի գլխամասային գրասենյակները տեղակայել է Քեմբրիջում գտնվող իր կենտրոնակայանից «հեծանիվով հասնելու հեռավորության վրա»։
Flagship-ի հաջողությունը հատկապես կարեւոր է Բոստոնի տնտեսության համար, որտեղ վերջին հինգ տարիներին աշխատատեղերի աճը չափազանց համեստ է եղել։ Մասաչուսեթս նահանգում կենսադեղագործական ոլորտում զբաղվածների թիվը նախորդ տարի նվազել է՝ տասնամյակների ընթացքում առաջին անգամ։ 
Տարածաշրջանը մեծապես անմասն է մնացել արհեստական բանականության (AI) բուռն զարգացումից, որը խթանում է տնտեսական աճը Սան Ֆրանցիսկոյում եւ Նյու Յորքում, թեեւ այդ ոլորտի բազմաթիվ առաջատար հիմնադիրներ կրթություն են ստացել Հարվարդի համալսարանում եւ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (MIT)։
Աֆեյանը դարձել է տարածաշրջանի կենսաբանական գիտությունների ոլորտի առաջատար ներկայացուցիչներից մեկը՝ հրապարակայնորեն զգուշացնելով Թրամփի վարչակազմի կողմից գիտական հետազոտությունների դաշնային ֆինանսավորման կրճատումների հնարավոր հետեւանքների մասին։
Այժմ Աֆեյանը նպատակ ունի ընդլայնել Flagship-ի գործունեությունը Մասաչուսեթսից դուրս։ Ընկերությունը փոքր գրասենյակներ ունի Լոնդոնում եւ Սինգապուրում, որտեղ աշխատում են սահմանափակ թվով աշխատակիցներ։ Աֆեյանի խոսքով՝ նա ծրագրում է այդ քաղաքներից մեկում կամ երկուսում էապես ընդլայնել Flagship-ի ներուժը՝ հավաքագրելով հետազոտողների եւ գիտնական-ձեռնարկատերերի թիմեր։ Սակայն անկախ աշխարհագրությունից, Աֆեյանի հիմնական սկզբունքը կմնա անփոփոխ՝ զբաղվել այնպիսի գործերով, որոնք «անհեթեթ են թվում»։
«Ես հիանում եմ այն ձեռնարկատերերով, որոնք այնքան ինքնավստահ են, որ համոզված են՝ իրենք կարող են որեւէ բան ավելի լավ անել, քան մյուսները։ Բայց իրական առավելություն ստանալու միակ հնարավորությունն այն է, որ գնամ ու փնտրեմ անորոշությունը», – ասել է նա։
Թարգմանությունը՝ Դիանա Մանուկյանի
Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ: Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները: