Վերոնիկա Զոնաբենդ. Ռուբենի նման մարդիկ չեն կարող միայն ընտանիքին պատկանել

Իր հարցերի պատասխանները Ռուբենն այդպես էլ չստացավ։ Ես կարծում եմ, որ սեփական քաղաքացիների ճակատագիրն անտեսելը հակասահմանադրական է։ Որովհետեւ Սահմանադրության համաձայն՝ կառավարությունն առաջին հերթին պետք է հոգ տանի իր քաղաքացիների ճակատագրի մասին։ Պատվիրակությանը աջակցելու խնդրանքով ես գրել եմ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի նախագահ Մարյանա Սպոլյարիչ-Էգերին եւ Եվրոպական միության արտաքին գործերի եւ անվտանգության քաղաքականության բարձր ներկայացուցիչ Կայա Կալասին։

Ադրբեջանական կողմի համար մեր պատվիրակության այցը իրական բարի կամք ցույց տալու հնարավորություն է՝ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման շուրջ քննարկումների շրջանում։ Չէ՞ որ ես խնդրում եմ ամենապարզ բանի մասին՝ թույլ տալ հանդիպել հարազատներին, փոխանցել անհրաժեշտ իրերով ծանրոցներ, նամակներ եւ լուսանկարներ։

– Ռուբենը հրաժարվել է բողոքարկել դատավճիռը, չի ճանաչել դրա լեգիտիմությունը։ Իրավական պաշտպանության ի՞նչ հնարավորություններ են մնացել։

– Մենք ՄԻԵԴ ենք դիմել դատավարական խախտումների առնչությամբ։ Դատավճռի տեքստը հաջողվեց ստանալ մեծ ուշացումով։ Միջազգային պաշտպաններին թույլ չտվեցին մասնակցել դատավարությանը։ Ադրբեջանի նախագահը հայտարարել էր, որ Բաքվի ռազմական դատարանում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության նախկին ղեկավարության նկատմամբ իրականացվող դատավարությունը Նյուրնբերգյան դատավարություն է։ Բայց Նյուրնբերգյան դատավարությանը մասնակցում էին պաշտպաններ, որոնց ընտրել էին հենց մեղադրյալները, կար միջազգային տրիբունալ, միջազգային մեղադրող կողմ եւ դիտորդներ։ Բաքվում ոչինչ չկար, ինչպես նաեւ Ռուբենի մեղավորության ոչ մի ապացույց չներկայացվեց։ 

Հայտարարվում էր, որ գործընթացը բաց է, բայց միջազգային ոչ մի դիտորդի թույլ չտվեցին մասնակցել։ Միջազգային փաստաբաններին թույլ չտվեցին։ Ռուբենի փաստաբանը չէր կարող նրան այցելել եւ չէր կարող նրա հետ խոսել։ Նրա մոտ թույլատրվեց մուտք գործել միայն տեղացի՝ ադրբեջանցի փաստաբանին, որը չէր կարող անկախ լինել։ Գործավարությունն ու դատական նիստերը ադրբեջաներեն էին։ Ռուսերեն թարգմանություն կար, բայց անհասկանալի էր, թե որքանով էր այն համարժեք։ Նիստերի արձանագրությունները չէին տրամադրվում։ Իսկ երբ փաստաբանին հաջողվեց դրանք տեսնել, այնտեղ մի շարք փաստական սխալներ հայտնաբերվեցին։ Դատարանը նույնիսկ չփորձեց ստուգել փաստերը։ 

Մեղադրական եզրակացության մեջ բոլորի նկատմամբ կիրառվեց կոլեկտիվ պատասխանատվություն։ Այդ պատճառով, օրինակ, Ռուբենի մեղադրանքի եւ դատավճռի մեջ նշվում է նրա մասնակցությունը 1988 թվականին տեղի ունեցած իրադարձություններին, երբ նա Մոսկվայի Պետական համալսարանի ուսանող էր։ Նրան մեղադրում են բոլոր անհեթեթ հանցագործությունների մեջ։ Ընդհանուր առմամբ՝ 41 մեղադրանք, 19 հոդված։ Ավելին, ադրբեջանական պաշտոնական լրատվամիջոցներից մեզ հայտնի է դարձել, որ մեղադրական կողմի վկաները դատարանում ասել են, որ Ռուբենին չեն ճանաչում, երբեք չեն տեսել նրան, միայն մամուլից են լսել նրա մասին, սակայն պահանջել են առավելագույնս խիստ պատիժ։ Այս դատավարությունը, որը բաղկացած էր գրեթե 60 նիստից, տեւեց ավելի քան մեկ տարի, եւ 2026 թվականի փետրվարի 17-ին հայտարարվեց դատավճիռը։ 

Բոլորի նկատմամբ կիրառվեց կոլեկտիվ պատասխանատվություն։ Հայերին դատում էին այն բանի համար, որ Լեռնային Ղարաբաղում նրանք ցանկանում էին խոսել իրենց լեզվով, դավանել իրենց կրոնը եւ ապրել իրենց ավանդույթներով։ Սա բացահայտ քսենոֆոբիա է։ Նրանց դատում էին քաղաքականության համար՝ քրեական օրենսդրությամբ։ Բայց քրեական գործընթացն անգամ ադրբեջանական օրենսդրության խախտումներով է իրականացվել, էլ չեմ խոսում միջազգային իրավունքի մասին։ Այդ պատճառով Ռուբենը հայտարարեց, որ չի մասնակցելու այդ ֆարսին։

– Ի՞նչ կտակ է Ռուբենը թողել ձեզ, երբ մեկնում էր Ստեփանակերտ։

– Առանձին կտակ չի եղել։ Չէ՞ որ նա մեռնելու չէր մեկնում։ Բայց ընդհանրապես կտակի մշակույթը Ռուբենի համար կարեւոր թեմա է։ Նա երկար տարիներ խոսում էր շարունակականության, արժեքների փոխանցման մասին։ Կտակների մշակույթը Ռուբենն է ներդրել, նա շատերին համոզեց, որ դա պետք է անել։ Մեզ մոտ կտակները վաղուց կազմված են։ Ռուբենը դուրս է եկել բիզնեսներից։ Վերջին 15 տարիներին նա զբաղվում էր մեր բարեգործական նախագծերով։ Մենք ֆինանսների կառավարման գործընթացները ինստիտուցիոնալացրել ենք, մեր անձնական ներգրավվածության կարիքը չկա։ Մենք երկար տարիներ ընտանեկան գրասենյակ ունենք։

– Ռուբենը հնարավորություն ունեցել է ռուսական ռազմական ուղղաթիռով տարհանվել Արցախից։ Բայց նա դա չի արել։ Ինչո՞ւ:

– Ես դա չգիտեմ։

– Ո՞ր պահին դադարեցիք այս թեմաներով խոսել։

– Երբ նա Ղարաբաղում էր, մենք այդ թեմաներով չէինք խոսում։ Ի՞նչ կարող էի ես նրան ասել։ Մարդն ինքն է իր ճակատագրի տերը։ Իմ պարտականությունն էր աջակցել նրան։ Ես հասկանում եմ, որ Ռուբենի նման անհատները ծնվում են 100 տարին մեկ։ Այդպիսի մարդիկ չեն կարող պատկանել միայն իրենց ընտանիքին, նրանք համամարդկային մակարդակով առաքելություն ունեն։

Ես դա գիտակցում եմ։ Այդ մասին մենք խոսել ենք երեխաների հետ։ Երեխաները կարծում են, որ ընտանիքի նկատմամբ նա անարդար վարվեց։ Այո՛։ Բայց սրանք կյանքի օրենքներն են։

– Որպես  ինժեներ՝  պլան B մշակո՞ւմ էիք։ 

– Իսկ ո՞րն է պլան B-ն։ Պետք է պատրաստ լինել ամեն ինչի։ Որովհետեւ ցանկացած պլան, ցանկացած մոդել ենթադրում է որոշակի հաստատուն, մշտական պարամետրեր, որոնց վրա կարելի է հենվել։ Իսկ երբ ամեն ինչ միաժամանակ փոխվում է, հարթակը, որի վրա կանգնած ես, անընդհատ շարժվում է, մնում է միայն ինքդ քո մեջ զարգացնել հարմարվելու ունակությունը, կայունությունն ու հավասարակշռությունը պահպանելու կարողությունը։

– Ի՞նչ ռեսուրսներ են այսօր անհրաժեշտ իրավիճակը փոխելու համար։

– Անկասկած, անհրաժեշտ է միջազգային հանրության ավելի մեծ ուշադրությունն այս հարցին։ Ռուբեն Վարդանյանը մարդ է, որը կառուցել է «Սկոլկովո» դպրոցը, որի շնորհիվ աշակերտները, շրջանավարտները, դասախոսները եւ բազմաթիվ մարդիկ ստացել են հնարավորություններ, որոնք նախկինում չեն ունեցել, ինչպես նաեւ Դիլիջանի միջազգային դպրոցը (UWC Dilijan)՝ այդ ցանցի առաջին դպրոցը հետխորհրդային տարածքում, որտեղ սովորում են երեխաներ 80 երկրներից։ Հենց Ռուբեն Վարդանյանն էր նախաձեռնել «Ավրորա» մարդասիրական մրցանակը, որի շնորհիվ աջակցություն են ստացել միլիոնավոր մարդիկ, որոնք տուժել էին հակամարտություններից աշխարհի տարբեր հատվածներում։

Հենց Ռուբեն Վարդանյանն է մտածել եւ գործընկերների հետ իրականացրել «Տաթեւի վերածնունդը»՝ ազդեցիկ նախագիծ, որը միավորեց մասնավոր միջոցները, պետությունն ու եկեղեցին։ Նա Որոտանի կիրճի վրայով կառուցեց «Տաթեւեր» ճոպանուղին՝ դեպի Տաթեւի վանք տանող արագ եւ անվտանգ ճանապարհը, որը միջնադարյան Հայաստանի գիտության եւ կրթության կենտրոնն էր։ Այս նախագծի շնորհիվ Տաթեւը սկսեց տարեկան ընդունել 150,000 զբոսաշրջիկ։ Ստեղծվեց զբոսաշրջային ենթակառուցվածք, զգալիորեն նվազեց գործազրկությունը, սկսվեց Տաթեւի վանքի վերածնունդը, փոխվեց ամբողջ տարածաշրջանի կյանքը։ Եվ այս ամենը, Ադրբեջանի «Նյուրնբերգյան դատարանի» որոշման համաձայն, մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ են։ Իսկ Ռուբեն Վարդանյանը դատապարտվել է 

20 տարվա ազատազրկման։

– Ի՞նչ նախագծեր են ձեզ մոտ հիմա մնացել։

– Մենք Ռուսաստանում, Հայաստանում եւ ամբողջ աշխարհում իրականացրել ենք ավելի քան 700 բարեգործական եւ սոցիալական նախագիծ։ Երբ Ռուբենը մեկնեց Լեռնային Ղարաբաղ, մենք կենտրոնացանք այն առանցքային նախագծերի վրա, որոնք շարունակում են մշտական աջակցության կարիք ունենալ։ Ռուսաստանում նման նախագծերից մեկը Noôdome համայնքն է։ Սա նախագիծ է, որը մտահղացանք մեր ընկերների հետ Վոլգայով ճամփորդելու ժամանակ։ Այն սկսվեց ընկերների եւ գործընկերների փոքր խմբից, իսկ այսօր արդեն մեզ միացել է 1000 մարդ։ Բոլորը շատ տարբեր են, տարբեր ոլորտներից են եւ տարբեր սերունդների ներկայացուցիչներ են։ Բայց նրանց միավորում է շատ ավելին, քան զուտ բիզնես-խնդիրները՝ արժեքները, ամենակարեւորին ուշադրություն դարձնելը, ապագայի վրա ազդելու եւ այն միասին կառուցելու ձգտումը։

2026 թվականի մայիսին՝ Ռուբենի ծննդյան օրը, մենք հայտարարեցինք Ռուսաստանում բարեգործության, կրթության եւ մշակույթի ոլորտներում մարդասիրական նոր մրցանակի՝ «Կամուրջներ դեպի ապագա»-ի հիմնադրման մասին։ Մրցանակի նպատակն է աջակցել այն նախագծերին եւ նախաձեռնություններին, որոնք մարդասիրական ոլորտում իրականացնում են երկարաժամկետ դրական փոփոխություններ եւ, Տաթեւի օրինակով, կարող են խթանել տարածաշրջանի զարգացումը, ստեղծել լրացուցիչ նախաձեռնություններ ներգրավելու եւ կուտակային ազդեցություն առաջացնելու հնարավորություն։ 

Հիմա Ռուբենն առաջադրվել է Վացլավ Հավելի անվան մարդու իրավունքների մրցանակին։ Սա կարեւոր միջազգային մրցանակ է։ Գրեթե ամեն օր ինձ գրում եւ զանգում են մարդիկ աշխարհի տարբեր երկրներից։ Նրանք երախտապարտ են Ռուբենին իրենց օգնելու եւ աջակցելու համար։ Նրանց երախտագիտությունն ինձ ոգեշնչում եւ ուժ է տալիս։ 

– 2024 թվականին Ռուբեն Վարդանյանին առաջադրել էին Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։ Ինչպե՞ս դա տեղի ունեցավ։

– Նրան առաջադրել էր իրավապաշտպանների մի խումբ, այդ թվում՝ մրցանակի դափնեկիրներ, հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ մարդկանց ցուցաբերած օգնության, Լեռնային Ղարաբաղում հումանիտար աղետը կանխելու, ինչպես նաեւ՝ «Ավրորա» մրցանակի համահիմնադիր լինելու համար։ Ադրբեջանը քարոզչական լայնածավալ արշավ սկսեց՝ արժեզրկելով Ռուբենի գործերը։ Ստացվում է, որ իրական գործերն ու արարքները հետաքրքրում են աշխարհի միայն շատ փոքր մասին։

Մենք ապրում ենք դարաշրջանների խզման ժամանակներում։ Ռուբենը «կատարյալ փոթորկի» մասին սկսել էր խոսել դեռ 20 տարի առաջ։ Հարցն այն է՝ հիմա մենք էպիկենտրոնո՞ւմ ենք, թե՞ սա դեռ սկիզբն է։ Ամենայն հավանականությամբ, ամեն ինչ դեռ առջեւում է։ Տեղի է ունենում բազմավեկտոր շարժում։ Անհնար է կանխատեսել, թե ուր կգնա համախմբող, ամբողջական վեկտորը, բոլոր գործընթացները տեղի են ունենում միաժամանակ։ Արժեքների ճգնաժամ, ինստիտուցիոնալ ճգնաժամ, տնտեսական ճգնաժամ։ Մենք արդյունաբերական դարաշրջանի օրենքներով մտել ենք հետարդյունաբերական դարաշրջան, որտեղ բոլոր համակարգերը ստեղծված են այլ իրականության համար։ Փլուզվում են կառավարման, կրթական, ֆինանսական համակարգերը։ Պայքար է գնում սերունդների միջեւ։ Իր փոփոխություններն է բերում արհեստական բանականությունը։ Այսօր մենք չգիտենք ոչ միայն, թե ինչ նոր համակարգեր կառաջանան, այլեւ թե ինչ դեր է ունենալու մարդը։

Կարծում եմ՝ հիմա ինքներս մեզ վերադառնալու ժամանակն է, կյանքի իմաստը, անձնական պատասխանատվությունը գիտակցելու պահը։ Մարդասիրական մեր բոլոր նախագծերի հիմքում մարդկանց օգնելն է, որ նրանք գտնեն իրենց տեղն ու դերը, իրենց առաքելությունը։ Ինչ-որ բան միասին ստեղծելու համար անհրաժեշտ է, որ ձեւավորվեն նմանատիպ արժեքներ ունեցող, միմյանց վստահող մարդկանց համայնքներ։

– Ռուբենը հաճախ ասում էր, որ բարեգործությունը կարող է զարգանալ բիզնեսի օրենքներով։ Շատ նախագծերի անվանումներում ժամանակային սահմաններ են դրված՝ «Ակումբ 2015», «Հայաստան 2041», «Ավրորա» մրցանակը, որը նախատեսված էր ութ տարվա համար։ Ռուբենը իդեալի՞ստ է։ Նա իր սոցիալական նախագծերի բիզնես-պլանները կազմելու ժամանակ հաշվի առնո՞ւմ էր, որ փոփոխությունները տեղի են ունենալու այսպիսի արագությամբ։

– Հայոց ցեղասպանությունը տեւեց ութ տարի։ Ռուբենի ներգրավվածությունը «Ավրորա» մրցանակին, որը ստեղծվել էր ի երախտագիտություն նրանց, ովքեր օգնել են հայերին ցեղասպանության ժամանակ, նույնպես տեւեց ութ տարի։ Ռուբենը հավատում էր, որ «Ավրորայից» միջազգային մեծ շարժում կծնվի։ Առանց պատերազմների կատարյալ աշխարհում «Ավրորա» մրցանակի կարիքն ընդհանրապես չէր լինի։ Իհարկե, Ռուբենը չէր ենթադրում, որ ութ տարվա ընթացքում պատերազմները կվերանան աշխարհից։

Սոցիալական նախագծերի պլանավորման հորիզոնը շատ ավելի երկար է, քան բիզնեսում։ Եվ անհասկանալի է, թե ինչպես չափել հաջողությունը։ Պետք է հաշվի առնել ոչ միայն քանակական, այլ բազմաթիվ որակական բնութագրեր։

Ես եւ Ռուբենը անձամբ ներգրավված էինք մեր բոլոր նախագծերում։ «Ավրորան» «Ավրորա» չէր դառնա, եթե Ռուբենն այդքան ժամանակ չնվիրեր դրան։ «Սկոլկովոն» ստեղծելիս Ռուբենն այցելեց աշխարհի ավելի քան 50 համալսարան։ Երբ մտածում էինք UWC Դիլիջանի մասին, ես այցելեցի աշխարհի տարբեր մասերում գտնվող մի քանի տասնյակ դպրոցներ՝ տեսնելու, թե ինչպես է ամեն ինչ կազմակերպված։

Հաճախ մեզ չէին հասկանում՝ ինչո՞ւ ենք դա անում։ Ինչո՞ւ է պետք խելահեղ գումարներ ներդնել Դիլիջանի մեկ դպրոցի մեջ, երբ նույն գումարով կարելի է 100 դպրոց կառուցել ամբողջ Հայաստանում։ Ո՞ր օտարերկրացին կգա այնտեղ սովորելու։ Նույնը «Սկոլկովոյի» դեպքում էր։ Երբ հայտարարվեց, որ բիզնես կրթությունն արժենալու է 90,000 դոլար, ինչպես միջազգային բոլոր դպրոցներում, ասում էին, որ նման բան չի կարող լինել։ Բայց առաջին տարիներին ուսանողները ամբողջ աշխարհից գնում էին «Սկոլկովո» սովորելու։

Ռուբենի նախագծերը բոլորովին նոր, նախկինում գոյություն չունեցած իրականություն ստեղծելու մասին են։ Նույնը Noôdome-ի դեպքում էր։ Երբ մենք սկսեցինք խոսել ակումբի մասին, «ակումբ» բառի միայն մեկ ընկալում կար՝ գիշերային ակումբ։ Անցավ յոթ տարի, եւ այսօր Noôdome-ը դարձել է համայնք, որը միավորում բարձր մտավոր ու ստեղծագործական ներուժ ունեցող մարդկանց, որոնք պատրաստ են ոչ միայն վերցնել, այլեւ տալ։ Մենք ցանկանում էինք, որ նաեւ դրա միջոցով դատեին մեր երկրի մասին եւ հասկանային նրա յուրահատկությունը։

Մեր ոչ բոլոր գաղափարներն էին կենսունակ։ Օրինակ՝ «Ֆենիքս» կենտրոնը՝ բիզնեսի իրավահաջորդության հարցերով խորհրդատվական ընկերությունը։ Մենք այն փակեցինք, երբ տեսանք, որ ժառանգության փոխանցման հետ կապված իրավիճակն այնպիսին չէ, ինչպես պատկերացնում էինք։ Եղան մշակութային նախագծեր, որոնք չիրականացան։

Մենք փորձում ենք ստեղծել սոցիալապես կարեւոր նախագծեր, որոնք մեկնարկի փուլում ներդրումներ են պահանջում, բայց հետո դառնում են ֆինանսապես կայուն եւ ինքնուրույն ապահովում իրենց գործունեությունը։ Ցավոք, այսօր սոցիալական եւ կոմերցիոն նախագծերի միջեւ ընտրություն կատարելիս լավագույն ուղեղները գրեթե միշտ ընտրում են բիզնեսը։ Բիզնեսում եւ բարեգործության մեջ ներգրավված մարդկանց եկամուտների չափերն անհամեմատելի են։ Քանի դեռ հասարակության մեջ կարգավիճակն ու հեղինակությունը որոշվում են բացառապես հարստությամբ եւ ֆինանսական հնարավորություններով, սոցիալական նախագծերը տարօրինակ մարդկանց զբաղմունք են մնում։

– Ռուբենը հարցազրույցներում հաճախ ասում էր, որ աշխարհը կառուցված է «ով ավելի հարուստ է, նա էլ ճիշտ է» սկզբունքով։ Բայց զարգացնելով իր նախագծերը՝ ըստ էության հենվում էր XVIII դարի՝ լուսավորության դարաշրջանի իդեալների վրա։

– «Ով ավելի հարուստ եւ ուժեղ է, նա էլ ճիշտ է» մոտեցումը մեզ հասցրեց բոլոր համակարգերի այսօրվա ճգնաժամին։ Ես չգիտեմ՝ դա կարո՞ղ է մի օր փոխվել, թե՞ ոչ։ Գուցե դա ուտոպիա է, գուցե զարգացման շարժիչ ուժը մեղքերն են՝ իշխանության ծարավը, փառքի ծարավը, հարստանալու մոլուցքը։ Հին Հունաստանի ժամանակներից ի վեր մարդկությունը շրջապտույտի մեջ է՝ բազմիցս վերաբացահայտելով նույն ճշմարտությունները։ Բայց փորձը չի յուրացվում։ Կոորդինատային նոր համակարգի ստեղծումը հին համակարգին վերադառնալն է։ Նախկինում վերնախավը բաղկացած չէր սոսկ շատ փող ունեցողներից։ Կար մտավոր եւ հոգեւոր վերնախավ։ Այժմ ամբողջ աշխարհում մնացել է հզորության միայն մեկ՝ նյութական չափանիշը։ Կապիտալիզմի ճգնաժամ է, եկեղեցու եւ հավատքի ճգնաժամ։

– Ստացվում է՝ բարոյականությունն ընդհանրապես վերացե՞լ է։

– Այո, գրեթե վերացել եւ փոխակերպվել է։ Իսկ մենք զարմանում ենք, թե ինչու  սերունդների միջեւ այդպիսի խզում կա, ինչու կապ չկա երեխաների հետ։ Երեխաներն արձագանքում են ոչ թե նրան, թե ինչ ես պատմում, այլ նրան, թե ինչ ես անում։ Երեխաներն ընկալում են այն, ինչ տեսնում են։ Իսկ տեսածը, այդ թվում՝ երկակի չափանիշները, որոնք նրանք ընկալում են որպես նորմ, կարող են ծնողների հետ դաժան կատակ խաղալ։

– Ի՞նչ եք փորձում սովորեցնել ձեր երեխաներին։

– Սեփական սխալներն անել եւ սեփական փորձը ձեռք բերել։ Անհնար է ստիպել նրանց կրկնել քո կյանքը, նրանք պետք է ունենան իրենցը։ Ես ու Ռուբենը միակարծիք ենք, որ որպես ծնողներ մեր խնդիրն է երեխաներին ընտրության հնարավորություն տալը, այլ ոչ թե նրանց փոխարեն ընտրություն կատարելը։ Մենք նրանց ներշնչում էինք՝ որքան շատ բան գիտեն, այնքան ավելի լայն է նրանց ընտրությունը։ Մաթեմատիկան, օտար լեզուները, ինչ-որ բան իմանալու ցանկությունը տալիս են ընտրության հնարավորություն։ Իսկ եթե ոչինչ չես սովորում, ոչինչ չգիտես, ուրեմն, նաեւ ընտրություն չունես։

Լուսանկարը` ընտանեկան արխիվից

Ավագ երեխաների նկատմամբ մենք շատ ավելի պահանջկոտ էինք, քան կրտսերների։ Հնարավոր է՝ մեր եւ Ռուբենի վրա ազդել է հոգեբան եւ մանկավարժ Արտեմ Սոլովեյչիկի հետ զրույցը, որը պնդում է, որ ամենակայուն անհատականությունները ձեւավորվում են ազատության միջոցով դաստիարակության արդյունքում։ Սա մենք իրականացրինք մեր կրտսեր երեխաների դեպքում։ Ինչ-որ պահի դադարեցինք նրանց վերահսկել, եւ նրանք սկսեցին կայացնել ինքնուրույն, գիտակցված որոշումներ։ 

– Դուք կուզե՞ք, որ ձեր դուստրերի ընտանիքները լինեն ձեր ընտանիքի նման։ 

– Ես կուզեի, որ նրանց կյանքում եւս այդպիսի սեր լինի, ինչպիսին իմ եւ Ռուբենի սերն է։ Երբ քեզ զգում ես ոչ թե ուրիշի կեսը, այլ այն, որ դուք երկուսդ մեկ ամբողջի երկու մասերն եք։ Եվ սրանք պարզապես խոսքեր չեն։ Հիմա, երբ Ռուբենն իմ կողքին չէ, այնպիսի զգացողություն է, կարծես մարմնիս մի մասն ինձ հետ չէ։ Մենք ունենք միասնության եւ լիակատար ներդաշնակության զգացում։ Սա չի նշանակում, որ ամեն ինչ միշտ անամպ է ընթացել, սա նշանակում է, որ մենք սեր ունենք։ Իհարկե, ցանկանում եմ, որ իմ բոլոր երեխաներն իսկական սեր ունենան։

Ես հավատում եմ, որ սիրո երեխաները տարբերվում են, նրանց մեջ երջանկության կայծ է դրված։ Նրանք ընտանիքի կերպար ունեն։ Կարծում եմ՝ այն հարաբերությունները, որոնք տեսել են ծնողների հետ ապրելու ընթացքում, նրանք կտեղափոխեն իրենց ընտանիքներ։

Ընտանիքը շատ կարեւոր է։ Ինչ էլ ասեն ժամանակակից կյանքի անհատականացվածության մասին, մարդն իրեն մենակ վատ է զգում։ Բայց ընտանիքը մեծ աշխատանք է պահանջում։ Եվ ինչ-որ պահի ընտանիքի համար պետք է կարողանալ զոհաբերել սեփական շահերը, որպեսզի սեփական կյանքը համադրես կողակցիդ կյանքի հետ։ Իսկ երբ երեխաներ են ծնվում, պետք է ավելի շատ զոհաբերել։ Երեխաները, իհարկե, չեն գնահատի այդ զոհաբերությունը, բայց դրան պետք է հումորով վերաբերվել։ 

Լուսանկարը` ընտանեկան արխիվից

Մեր ընտանիքում «լուսավորչական պատրիարխատ» է։ Ես անմիջապես եւ գիտակցաբար Ռուբենին զիջեցի գլխավոր դերը եւ երբեք չեմ փորձել վիճարկել այն։ Սա անհատական ընտրության եւ յուրաքանչյուր զույգի հնարավորությունների հարց է։ Իմ դեպքում ես հասկանում էի, որ նման ուժեղ տղամարդու կողքին առաջինը լինելու հավակնությունը ծիծաղելի է։ Բայց մենք ունենք գործընկերային հարաբերություններ։ Ես միշտ ունեցել եմ զարգանալու եւ իմ գաղափարները կյանքի կոչելու հնարավորություն։ Հենց դրա համար էլ կարող եմ օգնել որպես գործընկեր։ Եթե ես այդպիսի փորձ չունենայի, ապա, իհարկե, առանց Ռուբենի չէի կարող կողմնորոշվել։

– Ինչպե՞ս է փոխվել ձեր ընտանիքն այժմ։

– Ավագ երեխաներն իրենց ընտանիքներն ունեն։ Իսկ կրտսերները շատ են մեծացել։ Շատ հարցեր հիմա պետք է ինքնուրույն լուծել, շատ բաներ հիմա ավելի դժվար են տրվում։ Սա իր հետքն է թողել բոլորի վրա։ Բայց պետք է ասեմ՝ կեցցեն մեր երեխաները, նրանք տոկունությամբ են կրում այս ամենը։ Բոլորն էլ շատ են օգնում։ Նրանք հասկանում են, որ ամեն ինչ իմ ուսերին է եւ փորձում են թիկունք լինել։ 

– Հայկական լրատվամիջոցներում ընտանիքի անունից խոսում է Դավիթ Վարդանյանը։ Դո՞ւք եք այդպես որոշել։

– Մենք որոշումները միասին ենք կայացնում։ Մենք խորհուրդ ունենք։ Իսկ Դավիթը ընտանիքի անունից գլխավոր խոսնակն է։ Նա ազատ խոսում է ռուսերեն, հայերեն, անգլերեն եւ ֆրանսերեն, դա նշանակություն ունի։ Իրավիճակը ցույց տվեց, որ ես եւ Ռուբենը կարող ենք հպարտանալ մեր երեխաներով։