Երբ անտարբեր չես մնում տիեզերական նշանների նկատմամբ, հին ծխախոտի տուփն անգամ կարող է դառնալ հետաքրքիր ճամփորդության սկիզբ դեպի դարերի ժառանգություն. հենց այսպիսին էր մարդաբան, Լյուբլանայի համալսարանի դասախոս Ժուստինա Սելվելլիի հետազոտական ու նաև ինքնաճանաչման ուղին:
Նրա հետազոտական գործունեության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի «Լեզվական վերաբերմունքը, հավաքական հիշողությունն ու (տրանս)ազգային ինքնության ձևավորումը Բուլղարիայի հայկական համայնքում» անգլալեզու մենագրությունը, որը ներկայացնում է, թե ինչպես են լեզուն, եկեղեցիները, մշակութային կոթողները, ընտանեկան պատմություններն ու առօրյա կյանքը միահյուսում մեկ միասնական առաքելություն՝ հայրենիքից հեռու սերնդեսերունդ պահպանելու հայկական ինքնությունը:
Մեդիամաքսը զրուցել է Ժուստինա Սելվելլիի հետ Պլովդիվի հայկական համայնքի ուսւոմնասիրության, այն ամփոփող մենագրության, ինչպես նաև նրա սեփական հայկականության բացահայտման ճանապարհի մասին:
Կոստանդնուպոլսի գենետիկ գաղտնիքը
Մարդաբան, սոցիոլեզվաբան Ժուստինա Սելվելլիի աշխատանքների վրա մեծ ազդեցություն ունեն ինքնության, հիշողության, լեզվի և պատկանելիության հարցերը: Նրա այս հետաքրքրություններն ամենևին էլ պատահական չեն: Փոքր համայնքների, մշակութային խաչմերուկների, համատեղ գոյակցության հարցերը նրան ուղեկցել են մանկուց, սակայն էլ ավելի խոր արմատներ ունեն նրա էպիգենետիկ հիշողությունում: Ժուստինայի համար հետազոտական աշխատանքը ոչ միայն մարդաբանական հարցերի պատասխանների փնտրտուք է, այլև ճանապարհ դեպի իր ներսը՝ բացահայտելու սեփական ժառանգության գաղտնիքները:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Թեև Ժուստինան մեծացել է Իտալիայում, սակայն պարզապես իտալուհի չէ: Նրա մայրական կողմը Մեքսիկայից է, իսկ հայրական կողմի լևանտական արմատները տարբեր մշակութային խաչմերուկների բազմություն են, որոնց հատման կետը եղել է Կոստանդնուպոլիսը: Ժուստինայի նախնիներն իտալական թերակղզուց այդտեղ են գաղթել դեռևս 1850-ականներին, որտեղ ընտանեկան ԴՆԹ-ին միահյուսվել են խորվաթական, հունական, նաև հայկական արմատներ:
«Ես երբեք չեմ հանդիպել Պոլսում ծնված պապիս, բայց, լսելով ընտանեկան որոշ պատմություններ, պարզեցի, որ նրա մայրը մայրական կողմով հայ էր: Ցավոք, նա պապիկիս լույս աշխարհ բերելուց ընդամենը մի քանի ամիս անց մահացել է թոքախտից՝ 21 տարեկան հասակում: Դա 1917 թվականին էր, ու թեև մանրամասն տեղեկություններ չունենք, բայց կարող ենք ասել, որ նրա մահն ընտանեկան ողբերգություն էր Հայոց ցեղասպանության առավել մեծ՝ ազգային ողբերգության մեջ, որը գուցե ինչ-որ կերպ սերնդեսերունդ փոխանցվել է նաև ինձ։ Իմ շատ հարազատներ, այդ թվում՝ մայրս, ովքեր տեսել էին նախատատիս լուսանկարները, անընդհատ ասում էին, որ ես նման եմ նրան։ Սա յուրատեսակ սկիզբն էր խորհրդավոր թվացող ճամփորդության, որը, միևնույն ժամանակ, ճակատագիր էր ինձ համար՝ ասես ես պետք է բացահայտեի իմ ներսում եղած այդ փոքրիկ արահետը»,- ասում է Ժուստինան:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Նրա պապիկը Կոստանդնուպոլսից նորից Իտալիա է եկել՝ հաստատվելով Սլովենիայի սահմանին գտնվող իտալական Գորիցիա քաղաքում, որտեղ էլ մի նոր մշակութային խաչմերուկում մեծացել է Ժուստինան:
Առերեսում հայերեն գրի հետ
Հայկականության հետ առաջին ծանոթությունը Ժուստինայի կյանքում Արամ Խաչատրյանի երաժշտությունն էր, որը նա նվագում էր դաշնամուրի վրա: Լսում էր նաև SOAD, որի երգերից էլ սկսել է ճանաչել Հայոց ցեղասպանության պատմությանը: Լեզվաբանական հետաքրքրությունների բերումով՝ սովորել էր նաև հայոց այբուբենը, սակայն դեպի հայկական համայնք տանող ուղիղ ճանապարհը սկսվել էր մի փոքր ավելի ուշ՝ սրանից 19 տարի առաջ Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանի ծխախոտի տուփի վրա տպված փոքրատառ հայերեն գրի հետ անսպասելի առերեսումից:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
«Մի անգամ հայրիկիս ընկերն իմանալով, որ ես տարբեր լեզուներ եմ ուսումնասիրում, ինձ ցույց տվեց Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանի ծխախոտի փաթեթավորման այս թուղթը»,- ասում է Ժուստինան՝ ցույց տալով ստվարաթղթի թուրքերեն տեքստը՝ տառադարձված Օսմանյան կայսրության տիրապետության ներքո ապրող տարբեր ազգերի տառերով, այդ թվում՝ հայատառ:
«Սկզբում չճանաչեցի հայերեն գիրը, քանի որ փոքրատառերով էր գրված: Մտածեցի՝ այս նշանները, այս տառերի ձևն այնքան գեղեցիկ է: Որոշ ժամանակ անց ես և եղբայրս հասկացանք, որ դրանք հայերեն տառեր են, և ես դա ընդունեցի որպես նշան իմ ապագա ակադեմիական ուղու համար: Այդ տպավորության պատճառով, որն անկասկած շատ իռացիոնալ էր, ցանկացա հետևել այդ տառերին ու տեսնել՝ ուր կտանեն ինձ: Այդ ճամփորդության համար երբեք չեմ զղջացել»,-պատմում է Ժուստինան:
Դեպի Պլովդիվ
Վենետիկի Կա Ֆոսկարի համալսարանում ուսանելիս՝ Ժուստինան մասնագիտացել է նաև հայագիտության ասպարեզում՝ պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Պողոս Լևոն Զեքիյանի ղեկավարությամբ: «Էրազմուս» ծրագրով Բուլղարիա մեկնելու և Պլովդիվի համալսարանում ուսանելու հնարավորություն կար, որը Ժուստինան բաց չթողեց, քանի որ դա նաև հիանալի առիթ էր ուսումնասիրելու Պլովդիվի հայկական համայնքը, որը նրա մագիստրոսական թեզի թեման էր:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
2010 թվականին մեկնելով Պլովդիվ՝ Ժուստինան փորձում էր գտնել իր համար մի կարևոր հարցի պատասխան.
«Ես այնքան հմայված էի հայերեն այբուբենով, որ ուզում էի անպայման հասկանալ՝ արդյոք այս յուրահատուկ տառերը նաև խորհրդանշական որևէ արժեք ունեն Պլովդիվի հայ համայնքի համար․ համայնք, որի բնակիչները անքակտելի կապ էին զգում այն հայրենիքի հետ, որը երբեք չէին տեսել»,- ասում է Ժուստինան՝ նշելով, որ դա իր համար զարմանալի բացահայտումներից մեկն էր. ինչպես է հնարավոր այդքան ուժեղ հուզական կապ ունենալ մի ժառանգության ու մի հայրենիքի հետ, որն ասես երևակայական է, որովհետև այն երբեք չեն տեսել.
«Պատկանելիության այս ձևն ինձ համար շատ հուզիչ էր»:
Մեկ կաթիլը բավարար է
Հայկական համայնքը Ժուստինային գրկաբաց է ընդունել՝ դարձնելով մեծ ընտանիքի մի մասը: Թեև սկզբում մարդիկ դժվարությամբ էին հասկանում նրա մասնագիտական հետաքրքրությունը համայնքային կյանքի նկատմամբ, բայց երբ լսում էին, որ հայկական մասնիկ կա նրա գեներում, միանգամից ամեն ինչ հասկանալի էր դառնում:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
«Նրանք ինձ ասում էին՝ մեկ կաթիլն էլ բավարար է, որ հայ լինես: Ես պաշտում եմ այդ գաղափարը, որովհետև դա աշխարհի շատ երկրներում առկա՝ զտարյունության հանդեպ մոլուցքի ճիշտ հակառակն է։ Զտարյունության մոլուցքը շատ երկրներում է հանդիպում, մինչդեռ հայկական սփյուռքն այնքան բաց է ընդունելու ինքնության բազմաթիվ շերտեր»,- ասում է նա և հիշում, որ երբեմն զրույցների ընթացքում իր ինքնության բարդ շերտավորումը ակամայից պարզեցվում էր, և Ժուստինան համայնքի անդամների համար դառնում էր պարզապես կիսով հայ: Նա դա ջերմությամբ է հիշում:
«Պլովդիվի հայկական համայնքում լինելն ինձ համար ճամփորդություն էր ոչ միայն դեպի հայկական սփյուռքի աշխարհ, այլև դեպի ինքնության իմ սեփական ընկալում և հայկականության այս փոքրիկ ժառանգությունը կրելու ուրույն ուղի, որն այնքան արգասաբեր էր իմ կյանքի համար և մինչ օրս ինձ տանում է անսպասելի ուղղություններով»,- ասում է Ժուստինան:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Իսկ հայկական տառերի խորհրդանշական իմաստը համայնքի անդամների կյանքում շատ փնտրելու կարիք չեղավ: Երբ Ժուստինային հայերն իրենց տներ էին հրավիրում, նա միշտ նկատում էր մեսրոպատառ գրով տարբեր կենցաղային իրեր՝ բաժակներ, գորգեր, ափսեներ: Ավելի ուշ նա նմանատիպ մի խորհրդանիշ էլ իր համար գտավ. Ստամբուլ կատարած այցի ժամանակ, որտեղ մեկնել էր հանդիպելու իրենց լևանտական արմատներն ուսումնասիրող եղբորը, Կոստանդնուպոլսի Հայոց Պատրիարքարանի հարևանությամբ վաճառվող մի կախազարդ տեսավ՝ հայերեն այբուբենի փորագրությամբ: Այս կախազարդը մինչ օրս նրա համար մեծ նշանակություն ունի, որը կրում է նաև որպես տիեզերքից իրեն ուղարկված նվեր:
Պլովդիվի հայկական համայնքի պատմությունը
Իր մենագրությունում Ժուստինան ներկայացրել է նաև Բուլղարիայում հայկական համայնքի ձևավորման պատմությունը, որը սկսվում է դեռևս 5-րդ դարից:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Ինչպես մանրամասն ներկայացված է գրքում՝ հայերը վճռորոշ դեր են խաղացել բուլղարացիների ազատագրական պայքարում՝ մասնակցելով Թրակիայի և Մակեդոնիայի շրջանները բյուզանդական տիրապետությունից ազատագրելու և Բուլղարական կայսրությանը միացնելու մարտերին: 12-րդ և 13-րդ դարերում հայկական մեծ գաղութներ կային ոչ միայն Պլովդիվում, Սոֆիայում և Տիռնովոյում, այլև բուլղարա-մակեդոնական տարածքի շատ այլ քաղաքներում։
Բուլղարիայում հայերի բնակեցման հաջորդ խոշոր փուլը եղել է 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո ընկած ժամանակահատվածը: Ուշ միջնադարի մեծագույն հայ բժիշկ Ամիրդովլաթ Ամասիացին իր կյանքի մի մասն անցկացրել է Պլովդիվում:
1870-ականներին հայերն ակտիվորեն մասնակցել են Բուլղարիայի՝ օսմանյան տիրապետությունից ազատագրման պայքարին: 1878 թ. Բեռլինի պայմանագրից հետո ստեղծված անկախ բուլղարական պետության նոր սահմանադրությամբ երկրում ապրող հայերը ստացան մշտական քաղաքացիություն, հավասար իրավունքներ և պարտականություններ:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Հատկանշական է նաև երկրում հայ տպագրիչների դերը. հրատարակչական գործունեությունը գրեթե ամբողջությամբ հայերի ձեռքում էր, ինչն ամենևին էլ զարմանալի չէ, քանի որ Օսմանյան կայսրությունում հայերն ունեցել են տպագրական գործունեության երկար պատմություն՝ սկսած 16-րդ դարի երկրորդ կեսից:
Ժուստինայի գրքում տեղ է գտնել նաև մի հատկանշական մեջբերում 1890 թվականին «Պլովդիվ» թերթի համարից, որը գրում էր.
«Թեև տարբեր ժամանակներում բազմաթիվ նվաճողներ զավթել են Հայաստանը և ավերել այն, փորձել են բնաջնջել հայ ազգը, այն ավելի քան 4000 տարի դիմակայել է փորձություններին, հաղթահարել տառապանքն ու հալածանքները, գոյատևում է մինչ օրս, վառ է պահում իր ազգային դիմագիծը և այսօր էլ ցույց է տալիս քաղաքական վերածննդի նշաններ, մինչդեռ շատ հարևան, անհամեմատ ավելի ուժեղ երկրներ անհետացել են երկրագնդի երեսից»:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Հայերը Բուլղարիայում ապաստան են գտել նաև 1894-1896 թվականների Համիդյան ջարդերի ժամանակ, ինչպես նաև 1914-1923 թվականների Հայոց ցեղասպանության շրջանում:
Այբուբենը և հայկական դպրոցի առաքելությունը
Չնայած հայոց տառերի հանդեպ հուզական կապվածությանը՝ ի զարմանս Ժուստինայի, համայնքում ոչ բոլորն էին վարժ հայերեն խոսում: Ըստ հետազոտողի՝ խնդիրն այն է, որ թեև հայկական դպրոցը հիանալի աշխատանք է կատարում հայերենի դասավանդման հարցում, կրթությունն այդտեղ 8-ամյա է, իսկ շրջանավարտները հայկական կրթությունը շարունակելու հնարավորություն Պլովդիվում չունեն:
«Ես երեխաների հետ մասնակցում էի Թութունջյան վարժարանի հայոց լեզվի դասերին և հիացած էի ուսուցչուհու աշխատանքով: Զգում էի, որ նա առաքելության բարձր գիտակցում ուներ՝ փոխանցելու ոչ միայն բուն լեզուն, այլև հայկական արժեքային համակարգն ու պատմությունը: Նա այնքան հպարտ էր հայոց պատմությամբ, և ես տեսնում էի, թե ինչպես էր այդ ոգևորությամբ վարակում երեխաներին. իմ աչքի առաջ երեխաներն ավելի ու ավելի էին կապվում հայկական խորհրդանիշներին»,- հիշում է Ժուստինան:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Թութունջյան վարժարանը հիմնվել է 1834 թվականին: Ժուստինան իր գրքում մի հետաքրքիր փաստ է նշում. Պլովիդվում ապաստանող հայ փախստականներից քչերն էին հայերենին տիրապետում, նրանց հիմնական լեզուն թուրքերենն էր, սակայն գիտեին հայերեն գիրը: Այս հետագծի ուսումնասիրությունը յուրովի է բացահայտում հայոց տառերի հանդեպ հուզական ուժեղ կապի խորհուրդը:
Երբ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին հայ փախստականները թուրքական ջարդերից ապաստան գտան Պլովդիվում՝ միանալով այնտեղ վաղուց հաստատված հայկական համայնքին, նրանց երեխաները սկսեցին հայկական դպրոց հաճախել, ծնողները ևս ձգում էին զավակների հետ հայերեն սովորել: Շուտով տներում նորից հայերենն էր հնչում, սակայն իրավիճակը փոխվեց 1976 թվականին, երբ Կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի որոշմամբ փակվեց նաև Թութունջյան վարժարանը: Այն վերաբացվեց 1989-ից հետո՝ շարունակելով հայկականության պահպանության իր առաքելությունը:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Ըստ հետազոտողի՝ այսօր էլ հայոց լեզուն Պլովդիվի հայ համայնքի կյանքում չունի գործնական լայն կիրառություն, սակայն տեղի էլիտան շարունակում է պահպանել դրա խորհրդանշական դերը՝ դնելով լեզուն և այբուբենը արմատների հետ կապի առանցքում:
Գիրք՝ ի երախտագիտություն համայնքին
Հայկական համայնքի հետազոտությունը Ժուստինայի մագիստրոսական թեզի պաշտպանությամբ ոչ թե ավարտվեց, այլ նոր սկիզբ առավ: Տարիների ընթացքում նա պահպանել է համայնքի հետ կապը, հետազոտական նպատակներով եղել է նաև Հայաստանի Հանրապետությունում և հրապարակել մի շարք գիտական հոդվածներ:
«Հոդվածներիցս մեկը վերաբերում էր Պլովդիվի հայկական դպրոցի տնօրեն Սուրեն Վեցիկյանի Ցեղասպանության մասին հուշագրությանը: Քանի որ Պլովդիվի հայերն ինձ համար նոր հետազոտությունների ու ոգեշնչման աղբյուր էին դառնում, որոշեցի որ ամբողջ հետազոտական նյութը պետք է ամփոփեմ մեկ գրքում՝ դրանով նաև հատնելու իմ երախտագիտությունը համայնքին»,-ասում է Ժուստինան:
Լուսանկարը` Մեդիամաքս
Որոշակի հավելյալ աշխատանքից և խմբագրումներից հետո՝ 2024 թվականին հրատարակվել է Պլովդիվի հայկական համայնքի մասին պատմող մենագրությունը՝ «Լեզվական վերաբերմունքը, հավաքական հիշողությունն ու (տրանս)ազգային ինքնության ձևավորումը Բուլղարիայի հայկական համայնքում», որի նախաբանը գրել է պրոֆեսոր Պողոս Լևոն Զեքիյանը: Գիրքը հրատարակվել է «Գյուլբենկյան» հիմնադրամի աջակցությամբ, ինչը հնարավոր է դարձրել գրքի ազատ հասանելիությունն առցանց տարբերակով:
Այս տարվա մայիսին Ժուստինան գիրքը ներկայացրել է Երևանում՝ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության և Հայաստանում Բուլղարիայի դեսպանատան կազմակերպած հանդիպման շրջանակում, որի մոդերատորը Պլովդիվի հայ համայնքի ներկայացուցիչ, բուլղարահայ Նորա Ռադոսլավովան էր:
Ժուստինա Սելվելլին ներկայումս շարունակում է հետազոտել Եվրոպայի փոքրամասնությունների տարբեր համայնքների պատմությունն ու կենսակերպը:
«Դժբախտաբար, ներկայումս մենք Եվրոպայում կորցնում ենք մշակութային բազմազանությունը: Կարծում եմ՝ դա պայմանավորված է նրանով, որ մենք այժմ սովորել ենք ազգային պետության գաղափարին՝ մեկ երկիր, մեկ լեզու, մեկ կրոն, մեկ ինքնություն: Սա աղքատացնում է մեզ»,- ասում է հետազոտողը:
Չնայած այս մտահոգություններին՝ Պլովդիվի հայկական համայնքի ապագայի հարցում Ժուստինան ցանկանում է լավատես մնալ:
Տեքստը և լուսանկարները՝ Գայանե Ենոքյանի
Leave a Reply