Հարկեր, ալգորիթմներ եւ իշխանություն. ո՞վ է վերահսկելու թվային պետությունը

Պատկերացրեք՝ ՊԵԿ-ի համակարգը ձեզ դասում է բարձր ռիսկայնության խմբում։ Ոչ ոք դեռ չի ապացուցել, որ խախտում եք կատարել, բայց ձեր գործն արդեն հայտնվել է ստուգման առաջնահերթությունների շարքում։ Ինչպե՞ս է ձեւավորվել այդ գնահատականը, եւ ո՞ւմ կարող եք դիմել, եթե այն սխալ է։ Սա հեռավոր ապագա չէ. Հայաստանում ռիսկերի վրա հիմնված ընտրովի ստուգումներն արդեն իրավական ու տեխնոլոգիական իրականություն են։ 
Հայաստանում հարկային հաշիվներն ու հայտարարագրերի տվյալները մշակվում են ՊԵԿ-ի էլեկտրոնային համակարգերում։ Գործում են նաեւ հարկ վճարողների ռիսկայնության գնահատման եւ ստուգումների ընտրության մեխանիզմներ։ Միաժամանակ կառավարությունը 2026 թվականի հունվարի 29-ի N 113-Լ որոշմամբ արհեստական բանականությունը ներառել է գիտության եւ տեխնոլոգիաների 2026–2030 թվականների գերակա ուղղություններում։ Ուրեմն հարցը ոչ թե այն է, թե արդյո՞ք պետությունը երբեւէ կօգտագործի ալգորիթմներ, այլ թե ի՞նչ սահմաններով է պետությունն օգտագործելու այդ ալգորիթմները։
Որովհետեւ արհեստական բանականությունը պարզապես ավելի խելացի Google չէ։ Այն կարող է ոչ միայն տեղեկություն գտնել, այլեւ համադրել հազարավոր գործարքներ, գնահատել ռիսկերը, առաջարկել եզրակացություններ եւ ազդել որոշումների վրա։ Երբ այդ հնարավորությունները հայտնվում են պետության ձեռքում, հարցը դառնում է քաղաքական ու իրավական. ո՞վ է վերահսկում վերահսկողին։
Կասկածելի գործարքը դեռ հանցավոր գործարք չէ
ՊԵԿ-ն արդեն ունի հարկային հայտարարագրերի, հաշվարկային փաստաթղթերի եւ այլ տվյալների հիման վրա ռիսկերը գնահատելու իրավական մեխանիզմներ։ Ստուգման ենթակա հարկ վճարողների ընտրության ժամանակ առաջնահերթությունը կարող է տրվել ավելի բարձր ռիսկային միավոր ունեցողներին։ Բայց ռիսկային գնահատականը դեռ իրավախախտման ապացույց չէ։
Տվյալների անհամապատասխանությունը կարող է բացատրվել հաշվապահական սխալով, ժամկետների տարբերությամբ կամ օրինական գործարքի առանձնահատկությամբ։ Եթե տեխնիկական ազդանշանը ընկալենք որպես անվիճարկելի մեղադրանքի, կշփոթենք կասկածն ու ապացույցը։
Այստեղ երեք տարբեր բաղկացուցիչ կա՝ տվյալների ստուգում, ստուգման ենթակա անձանց ընտրություն եւ իրավունքների վրա ազդող որոշում։ Դրանք նույնը չեն եւ չեն կարող նույն վերահսկողության տակ լինել։
Աշխարհն արդեն փորձարկում է ապագան
Գերմանիայում օրենքն արդեն թույլ է տալիս ամբողջությամբ ավտոմատացված հարկային որոշումներ ընդունել եւ ռիսկերի գնահատման հիման վրա ընտրել ստուգման ենթակա գործերը։ Ավելին՝ որոշ չափանիշներ կարող են գաղտնի մնալ՝ հարկային վերահսկողության արդյունավետությունը չվտանգելու համար։ Ստացվում է հետաքրքիր հակասություն. պետությունը մի ձեռքով ավտոմատացնում է, մյուսով՝ գաղտնագրում։ Եվ թեեւ սա դեռ ինքնավար արհեստական բանականություն չէ, վերահսկողության խնդիրը վաղուց տեսական չէ։
ԱՄԷ-ն փորձարկում է մեկ այլ սահմանագիծ՝ արհեստական բանականության ներգրավումը հենց օրենսդրության մշակման գործընթացում։ 2025 թվականին հայտարարված նախաձեռնությունը նախատեսում է վերլուծել օրենքների կիրառման արդյունքները եւ առաջարկել փոփոխություններ։ Գերմանիայում էլ զարգացվում է «Law as Code» մոտեցումը՝ օրենքները մեքենայի համար ընթեռնելի դարձնելու նպատակով։
Այսպիսով՝ տեխնոլոգիան աստիճանաբար ներթափանցում է ոչ միայն օրենքի կիրառման, այլեւ դրա մշակման գործընթաց։ Հայաստանի համար հարցը ուրիշների մոդելները կրկնելը չէ, այլ սեփական սահմանները որոշելը․ ի՞նչ կարող ենք վստահել ալգորիթմին, ո՞վ է պատասխանատու դրա որոշումների համար, եւ ինչպե՞ս ապահովել, որ արդյունավետության ձգտումը չգերակայի հարկ վճարողի իրավունքներին ու ժողովրդավարական վերահսկողությանը։
Եթե ալգորիթմը սխալվում է, ո՞ւմ բողոքել
Հարկ վճարողը պարտավոր չէ հասկանալ ծրագրի կոդը։ Բայց նա պետք է հասկանա՝ ինչու է իր նկատմամբ ընդունվել այս կամ այն որոշումը, ինչ փաստերի վրա է այն հիմնված եւ թե ինչպես ինքը կարող է այն վիճարկել։ Հակառակ դեպքում բողոքարկման իրավունքը կմնա միայն թղթի վրա։
Իհարկե, հարկային մարմինը չի կարող հրապարակել ռիսկերի գնահատման բոլոր չափանիշները. դա կհեշտացնի չարաշահումները։ Բայց «ալգորիթմն այդպես է որոշել» արտահայտությունը նույնպես իրավական հիմնավորում չէ։ Գաղտնիությունը չի կարող վերացնել պատասխանատվությունը։
Ուստի Հայաստանը նոր գործիքներ ներդնելիս պետք է միաժամանակ հստակեցնի՝ ով է որոշման պատասխանատուն, ինչպես են ուղղվում տվյալների սխալները եւ ինչպես է ապահովվում իրական վարչական ու դատական վերանայումը։
Խելացի լինելը դեռ իշխանություն ունենալ չէ
Այսօր ինքներս մեզ հանգստացնում ենք այն մտքով, որ մեքենան հաշվում է, մարդը դատում։ Բայց ո՞վ կարող է վստահ ասել, որ հինգ կամ տասը տարի անց մեքենան չի կարողանա ավելի լավ մեկնաբանել բարդ իրավական իրավիճակը։ Հնարավոր է՝ կարողանա։
Արհեստական բանականության արագ զարգացումն արդեն իսկ դրա ստեղծողներին եւ կարգավորողներին ստիպում է քննարկել անվտանգության ու վերահսկողության սահմանները։ Մեզ համար հարցն ավելի շոշափելի է. ի՞նչ կլինի, երբ հարկային մարմնի օգտագործած գործիքն այնքան բարդ դառնա, որ նրա գնահատականը դժվար լինի բացատրել նույնիսկ գործիքը կիրառող պաշտոնյային։
Բայց կարողությունը եւ իրավասությունը տարբեր բաներ են։ Նույնիսկ եթե ալգորիթմը վաղը մեզանից ավելի ճշգրիտ հաշվարկի հարկերը, դրանից չի հետեւում, որ նա իրավունք ունի որոշելու՝ ինչ հարկային քաղաքականություն պետք է ունենանք կամ ում հաշվին պետք է շտկվի սխալը։ Հարկերը պարզապես թվեր չեն․ դրանք պետության եւ քաղաքացու միջեւ իշխանության, վստահության ու պարտավորությունների հարաբերություն են։ Իսկ իշխանությունը չի դառնում օրինական միայն այն պատճառով, որ արագ է աշխատում։
Իսկ ո՞ւմն է թվային պետությունը
Թվային ինքնիշխանությունը հաճախ պատկերացնում ենք որպես տվյալների պահպանում հայկական սերվերներում։ Բայց ի՞նչ օգուտ տեղական սերվերից, եթե համակարգի կանոնները հասկանում եւ փոխում է միայն արտասահմանյան մատակարարը։ Եթե պետությունն ինքը չի կարող ստուգել ալգորիթմի աշխատանքը, որքանո՞վ է այն վերահսկում սեփական որոշումները։
Եվրոպական միությունն արհեստական բանականության կարգավորման հարցում ընտրել է ռիսկին համաչափ մոտեցում։ Հայաստանը նույնպես չպետք է կուրորեն պատճենի արտասահմանյան երկրներում ընդունված կանոնները։ Տվյալների սովորական համադրումն ու քաղաքացու իրավունքների վրա ազդող որոշումը տարբեր աստիճանի վերահսկողություն են պահանջում։
Ինքնիշխան լինելը չի նշանակում բոլոր ծրագրերը սեփական ուժերով գրել։ Նշանակում է՝ հասկանալ գործիքը, կարողանալ ստուգել դրա տված արդյունքը եւ անհրաժեշտության դեպքում ասել «ո՛չ»։
Ժողովրդավարությունը չի կարելի ավտոմատացնել
Արհեստական բանականությունը կարող է հաշվել, թե հարկային փոփոխությունը որքան եկամուտ կբերի բյուջե, ում վրա ինչ բեռ կդնի եւ ինչ հակասություններ ունի նախագիծը։ Հիանալի է։ Բայց թե ինչպիսի հարկային համակարգ ենք ուզում, որոշում է հասարակությունը՝ իր ժողովրդավարական ինստիտուտների միջոցով։ Սա մաթեմատիկական օպտիմալացման խնդիր չէ։
Նույնը վերաբերում է դատարաններին։ Ալգորիթմը կարող է գտնել հակասական դատական որոշումներ, բայց եթե հարյուր որոշում կրկնում է նույն սխալը, դրանից հարյուրմեկերորդ նման որոշումն արդարացի չի դառնում։
Ավելի արագ պետությո՞ւն, թե՞ ավելի վերահսկելի պետություն
Հայաստանի համար ընտրությունը «արհեստական բանականությո՞ւն, թե՞ մարդու իրավունքներ» չէ։ Կարող ենք ունենալ երկուսն էլ՝ արդյունավետ վարչարարություն եւ իրական պաշտպանություն։ Բայց դրա համար երաշխիքները պետք է կառուցվեն համակարգի հետ միասին, ոչ թե առաջին աղմկահարույց սխալից հետո։
Ապագայի գլխավոր հարցը թերեւս չի լինելու «կարո՞ղ է մեքենան դատել մարդու պես կամ նույնիսկ ավելի լավ»։ Հարցը լինելու է՝ մենք պատրա՞ստ ենք նրան իշխանություն վստահել, եւ եթե այո, ապա ո՞վ է պատասխան տալու այդ իշխանության կիրառման համար։
Եվ մի փոքր խոստովանություն
Այս հոդվածն էլ եմ գրել արհեստական բանականության օգնությամբ՝ քննարկելով, վիճելով, չհամաձայնելով եւ նորից ձեւակերպելով։ Դա էլ, թերեւս, թեմայի լավագույն պատկերումն է․ հարցն այլեւս տեխնոլոգիան օգտագործել-չօգտագործելը չէ, այլ սեփական դատողությունն ու պատասխանատվությունը նրան չհանձնելը։ Իսկ թե մի քանի տարի անց այս խոստովանությունն ինչքան հնացած կհնչի, կտեսնենք։
Դոկտոր Սաթենիկ Մելքոնյանը հարկային իրավունքի դասախոս է, հարկային խորհրդատու (Բեռլին):
Սյունակում արտահայտված մտքերը պատկանում են հեղինակին եւ կարող են չհամընկնել Մեդիամաքսի տեսակետներին: