ԹՐԻՓՓ․ Հայաստանը ստանում է իր աշխարհագրությունը տնօրինելու իրավունք

Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը դարեր շարունակ ծառայել է տարածաշրջանում գերիշխանության ձգտող տերությունների շահերին։ Մեր տարածքով անցնող ճանապարհների ուղղությունը, նշանակությունն ու վերահսկողությունը որոշվել են կայսրությունների մայրաքաղաքներում։ Այսօր Հայաստանը հնարավորություն ունի փոխելու այդ պատմական օրինաչափությունը։ ԹՐԻՓՓ-ը դրա առաջին լուրջ փորձություններից է։ ԱՄՆ-ի անմիջական մասնակցությամբ Հայաստանը հնարավորություն է ստանում ամրապնդելու իր դիրքը Հարավային Կովկասի տնտեսական և աշխարհաքաղաքական նոր համակարգում։

Այսօր Ազգային ժողովում Արարատ Միրզոյանի ներկայացրած համաձայնագրի առանցքային դրույթն ամրագրում է Հայաստանի վճռորոշ ձայնը ԹՐԻՓՓ-ի ռազմավարական կառավարման հարցերում։ ԹՐԻՓՓ զարգացման ընկերության բաժնեմասերի 74 տոկոսը պատկանելու է ամերիկյան կողմին, 26 տոկոսը՝ Հայաստանին։ Այդուհանդերձ, ռազմավարական որոշումների ընդունման հարցում Երևանն ունենալու է պարտադիր համաձայնության իրավունք։ Առանց Հայաստանի հավանության հնարավոր չի լինի օտարել բաժնեմասերը, փոխել ընկերության նկատմամբ վերահսկողությունը, կնքել խոշոր գործարքներ կամ հաստատել կոնցեսիոն պայմանները։ Այսպիսով, Հայաստանի 26 տոկոս մասնակցությունն ամրագրվում է վճռորոշ իրավասություններով։ Այս դրույթը համաձայնագրի քաղաքական ծանրության կենտրոնն է։

ԹՐԻՓՓ-ի նշանակությունը դուրս է սովորական տնտեսական գործարքի շրջանակից։ Հայաստանի հարավով անցնող միջազգային հաղորդակցությունների կառավարումն անմիջականորեն առնչվում է երկրի անվտանգությանը, ինքնիշխանությանը և երկարաժամկետ տնտեսական շահերին։ Ուստի Հայաստանի պարտադիր համաձայնության իրավունքը ռազմավարական նշանակություն ունի․ այն Երևանին հնարավորություն է տալիս անմիջականորեն ազդելու նախագծի ապագան որոշող առանցքային որոշումների վրա։

Հատկանշական է նաև ամերիկյան մասնակցության կառուցվածքը։ ԱՄՆ-ի բաժնեմասը նախատեսվում է տնօրինել Միջազգային զարգացման ֆինանսական կորպորացիային ամբողջությամբ պատկանող ընկերության միջոցով։ Վաշինգտոնի ներգրավվածությունը, հետևաբար, ստանում է պետական ինստիտուցիոնալ հիմք։ Սա երկարաժամկետ շահերի փոխկապակցման կարևոր նախադրյալ է։

ԹՐԻՓՓ-ի միջոցով ԱՄՆ-ը երկարաժամկետ տնտեսական և քաղաքական շահ է ձեռք բերում Հարավային Կովկասում, իսկ Հայաստանը դառնում է Կենտրոնական Ասիան, Կասպից տարածաշրջանն ու Եվրոպան կապող հաղորդակցությունների կարևոր մասնակից։ Այս փոխադարձ շահագրգռվածությունը կարող է ամրապնդել Հայաստանի դիրքը տարածաշրջանում և մեծացնել նրա ռազմավարական նշանակությունը Վաշինգտոնի համար։

Համաձայնագրի ռազմավարական նշանակությունը պետք է հաստատվի դրա գործնական իրականացմամբ։

Հայաստանն իր միջոցներով պետք է ապահովի նախագծի համար անհրաժեշտ հողատարածքները, կարգավորի սեփականության հետ կապված հարցերը և զարգացման ընկերությանը տրամադրի հողօգտագործման ու կառուցապատման բացառիկ իրավունքներ՝ 49 տարով։ Փոխադարձ համաձայնությամբ ժամկետը կարող է երկարաձգվել ևս 50 տարով, ինչի արդյունքում Հայաստանի բաժնեմասը կհասնի 49 տոկոսի։

Խոսքը գրեթե մեկ դար ընդգրկող պայմանավորվածության մասին է։ Այդ ընթացքում կարող են փոխվել կառավարություններ, տնտեսական համակարգեր, միջազգային հարաբերություններն ու տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը։ Ուստի այսօր ամրագրվող յուրաքանչյուր պարտավորություն պետք է հաշվի առնի նաև Հայաստանի ապագա սերունդների շահերը։

Առանձնակի կարևորություն ունեն դեռ մշակվելիք ընկերության կանոնադրությունն ու բաժնետիրական համաձայնագիրը։ Դրանցով պետք է հստակ սահմանվեն Հայաստանի որոշման իրավունքը, ֆինանսական վերահսկողությունը, կառավարման և հնարավոր վեճերի կարգավորման մեխանիզմները։ Հանրությունը պետք է իմանա նաև պետական ծախսերի, ակնկալվող եկամուտների և ֆինանսական ռիսկերի իրական ծավալը։ Մեկդարյա համաձայնության ամրությունը մեծապես կախված է հենց այս մանրամասներից։

ԹՐԻՓՓ-ի ռազմավարական նշանակությունը շատ ավելի լայն է, քան Հայաստանի հարավով անցնող հաղորդակցությունների կառուցումը։ Նախագիծը կարող է փոխել երկրի տնտեսական դիրքը տարածաշրջանում, խթանել արտադրությունը, ստեղծել աշխատատեղեր, ապահովել տարանցիկ եկամուտներ և Հայաստանի համար ձևավորել նոր միջազգային տնտեսական կապեր։

Վաշինգտոնի հետ գործընկերությունը բացառիկ հնարավորություն է Հայաստանի համար։ Դրա իրացումը պահանջում է հետևողական պետական քաղաքականություն, ուժեղ ինստիտուտներ և սեփական երկարաժամկետ շահերը պաշտպանելու կարողություն։

ԹՐԻՓՓ-ով Հայաստանը հնարավորություն է ստանում անմիջական մասնակցություն ունենալու տարածաշրջանային նշանակության հաղորդակցությունների ապագայի որոշմանը։ Սա կարող է դառնալ մեր երկրի աշխարհաքաղաքական դիրքի որակական փոփոխության հիմքը։

Դարեր շարունակ մեծ տերություններն օգտագործել են Հայաստանի աշխարհագրական դիրքն իրենց ազդեցությունն ընդլայնելու համար։ Այժմ Հայաստանն ունի այդ նույն աշխարհագրությունը սեփական տնտեսական հզորության և քաղաքական ինքնուրույնության աղբյուր դարձնելու պատմական հնարավորություն: