Բենզինի շուկան դառնում է անվտանգության հարց

2026 թվականի առաջին եռամսյակում Հայաստան ներմուծված 69.2 միլիոն լիտր բենզինից Ռուսաստանին բաժին է ընկել մոտ 5.1 միլիոնը՝ ընդամենը 7.4 տոկոսը։ Առաջատար մատակարարներն արդեն Բուլղարիան են՝ 34 տոկոս, Ռումինիան՝ 28.8, Բելգիան՝ 10.7, Կիպրոսը՝ 9.1 տոկոս։ Ադրբեջանն ապահովել է 5.2, Թուրքիան՝ 2.7 տոկոսը։

Մի քանի տարվա ընթացքում մատակարարման քարտեզը հիմնովին փոխվել է։ 2024-ին Ռուսաստանի բաժինը Հայաստանի ամբողջ նավթամթերքի ներմուծման մեջ կազմում էր 61.2 տոկոս, 2025-ին այն արդեն նվազել էր մինչև 38.4 տոկոս։ 2026-ի առաջին կիսամյակում ամբողջ նավթամթերքի ներմուծման մեջ ռուսական բաժինը հասել է 21.9 տոկոսի։

Բենզինի շուկայում փոփոխությունն ավելի արագ է։

Տասնամյակներ շարունակ Հայաստանի էներգետիկ համակարգի զգալի մասը կապված էր ռուսական մատակարարումների հետ։ 2013-ի հայ–ռուսական համաձայնագիրը բնական գազի և նավթամթերքի որոշակի ծավալների համար նախատեսում էր արտահանման մաքսատուրքերից ազատ պայմաններ, իսկ մատակարարումների ծավալները տարեկան համաձայնեցվում էին երկու կառավարությունների միջև։ Այդ մոդելը Հայաստանին տալիս էր գնային ու մատակարարման առավելություններ, սակայն միաժամանակ ամրապնդում էր կախվածությունը հիմնական մատակարարից։Այժմ բենզինի շուկան ցույց է տալիս, որ այդ կենտրոնացումը ճակատագիր չէր։

Վառելիքը գալիս է Սև և Միջերկրական ծովերի ավազաններից՝ Բուլղարիայից, Ռումինիայից, Բելգիայից, Կիպրոսից, Թուրքիայից, ավելի փոքր ծավալներով՝ Ադրբեջանից և այլ ուղղություններից։ Հայաստան մատակարարվող նույն ապրանքը արդեն կապված է մի քանի շուկաների, նավահանգիստների և առևտրային երթուղիների հետ։

Այստեղ է դիվերսիֆիկացիայի իրական արժեքը։ Տարբեր մատակարարների առկայությունը երաշխիք չէ ցածր գնի համար։ Հեռավոր մատակարարումները ենթադրում են ծովային փոխադրում, վրացական տարանցում, համաշխարհային գներ և լրացուցիչ լոգիստիկ ծախսեր։ 2026-ի տվյալները միաժամանակ ցույց են տալիս, որ մատակարարների դիվերսիֆիկացումը դեռ ինքնաբերաբար չի վերածվել ավելի ցածր բենզինի գնի։

Դիվերսիֆիկացիան ուրիշ խնդիր է լուծում՝ նվազեցնում է մատակարարման խափանման

Երկիրը, որն ունի վառելիք ստանալու վեց կամ յոթ գործուն ուղղություն, բանակցային այլ դիրքում է, քան երկիրը, որի շուկան կախված է հիմնական մեկ մատակարարից։ Մատակարարման աղբյուրների բազմազանությունը աշխարհաքաղաքական ռիսկերը չի վերացնում, բայց էապես սահմանափակում է որևէ առանձին երկրի հնարավորությունը տնտեսական կախվածությունը վերածելու քաղաքական ճնշման գործիքի։

Բենզինի 7.4 տոկոսը հենց այս պատճառով շատ ավելի կարևոր թիվ է, քան առաջին հայացքից թվում է։

Բայց այստեղ պետք է նաև հստակ սահման դնել։ Հայաստանը դեռ չի ազատվել ռուսական էներգետիկ կախվածությունից։ 2026 թվականի առաջին կիսամյակում բնական գազի 85.8 տոկոսը եկել է Ռուսաստանից, հեղուկ գազի դեպքում ռուսական բաժինը կազմել է 86.8 տոկոս։ Այս երկու թվերը ցույց են տալիս, որ բենզինի շուկայում տեղի ունեցածը դեռ ամբողջ էներգետիկ համակարգի վերափոխում չէ։

Հենց այդ պատճառով բենզինի օրինակը հետաքրքիր է։

Այն արդեն ապացուցում է տեխնիկական ու առևտրային հնարավորությունը։ Փակ սահմաններով, ծով չունեցող Հայաստանը կարողացել է էականորեն փոխել կենսական ապրանքի մատակարարման աշխարհագրությունը և շուկա բերել նոր աղբյուրներ։ Հաջորդ խնդիրը նույն տրամաբանությունը կիրառելն է այն ոլորտներում, որոնցում կախվածությունը շարունակում է մնալ շատ բարձր։

Այստեղ են Իրանի հետ գազային կապը, Թուրքիայի ուղղությամբ հնարավոր էներգետիկ հաղորդակցությունները, տարածաշրջանային ճանապարհների բացումը, էլեկտրաէներգիայի փոխանակումը, վերականգնվող էներգիան և նոր միջուկային հզորությունների ընտրությունը։

Կախվածությունը սովորաբար ստեղծվում է տարիներով և ընկալվում որպես բնական վիճակ։ Դրա վտանգը ամբողջությամբ երևում է ճգնաժամի պահին։

Հայաստանի բենզինի շուկայում տեղի ունեցած փոփոխությունը ցույց է տալիս հակառակ գործընթացը՝ կախվածությունը կարելի է նաև հետևողականորեն ապամոնտաժել։

7.4 տոկոսը չափելի օրինակ է, որ տնտեսական այլընտրանքների ստեղծումը մեծացնում է նաև պետության ընտրության ազատությունը։ Իսկ էներգետիկ անվտանգության ամենաարժեքավոր ռեսուրսներից մեկը հենց ընտրության հնարավորությունն է։