«Հինգ գիրք, հինգ աշխարհ․ 21-րդ դարի հայ գրականության նոր ձայները». – ԱՄԲԻՈՆ NEWS

21-րդ դարի հայ գրականությունը դժվար է տեղավորել մեկ ընդհանուր ձևակերպման մեջ։ Այն շարունակում է խոսել պատմական հիշողության, կորստի և ազգային ինքնության մասին, բայց միևնույն ժամանակ ավելի հաճախ անդրադառնում է անհատի ներաշխարհին, առօրյային, ընտանիքին, միայնությանը և ժամանակակից մարդու հարաբերություններին։ Փոխվում են նաև գրական արտահայտության ձևերն ու լեզուները․ հայ հեղինակների ստեղծագործություններն այսօր գրվում են ոչ միայն հայերեն, այլև այլ լեզուներով և հասնում են տարբեր երկրների ընթերցողներին։

 

Այս բազմազանությունը հասկանալու համար կարելի է անդրադառնալ հինգ ստեղծագործության, որոնք տարբեր կերպ են ներկայացնում ժամանակակից հայ գրականության կարևոր միտումները։ Այս ստեղծագործություններում տարբեր են թեմաները, ոճերը և գրական աշխարհները, սակայն դրանք միավորում է ժամանակակից մարդուն և նրա հիշողությանը վերաբերող հարցադրումների առկայությունը։

 

Ստորև կներկայացնեմ 21-րդ դարի հայ գրականության «լավագույնների» պաշտոնական ցանկ, այլ որպես հետաքրքիր օրինակներ, որոնց միջոցով կարելի է տեսնել, թե ինչ ուղղություններով է զարգանում ժամանակակից հայ գրականությունը և ինչու են այդ ստեղծագործությունները արժանի ընթերցողի ուշադրությանը։

 

1. Նարինե Աբգարյան — «Երկնքից երեք խնձոր ընկավ» (2015)

Վեպը պատմում է Մարան անունով մեկուսացած լեռնային գյուղի բնակիչների մասին։ Գյուղի բնակչությունը նվազում է, անցյալի աղետներն ու կորուստները շարունակում են ազդել մարդկանց կյանքի վրա, բայց առօրյան կառուցվում է նաև հումորի, բարեկամության, սիրո և փոքրիկ հրաշքների շուրջ։ Վեպի բնագիրը գրվել է ռուսերեն, իսկ հայերեն թարգմանությունը հետագայում հրատարակվել է Հայաստանում։

 

Աբգարյանի ուժեղ կողմերից մեկը հայկական գյուղական միջավայրը առանց միայն «ազգային թեմայի» վերածելու գրական նյութի դարձնելն է։ Վեպում համատեղվում են առօրյա ռեալիզմը, բանահյուսական մտածողությունն ու մոգական ռեալիզմի տարրերը։ Հատկապես հետաքրքիր է, որ հայկական հեքիաթների ավանդական «երեք խնձորն ընկավ երկնքից» ավարտական բանաձևը դառնում է ամբողջ վեպի կառուցվածքային և իմաստային հիմքերից մեկը։

 

Գործը նաև լայն միջազգային շրջանառություն է ստացել․ այն թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով, իսկ 2016-ին Աբգարյանը վեպի համար ստացել է «Յասնայա Պոլյանա» գրական մրցանակը։

 

2. Արամ Պաչյան — «Ցտեսություն, Ծիտ» (2012)

«Ցտեսություն, Ծիտ»-ը Արամ Պաչյանի առաջին վեպն է, որը լույս է տեսել 2012 թվականին։ Գիրքը հետագայում հայտնվել է նաև «Երևանյան բեսթսելեր» նախագծի ցուցակում։

 

Պաչյանի գրականությունը կարևոր է հատկապես նրանով, որ այն հեռանում է ավանդական պատմողականությունից և մեծ ուշադրություն է դարձնում մարդու ներքին աշխարհին։ «Ցտեսություն, Ծիտ»-ում առանցքային են օտարվածության, միայնության, հիշողության և անհատի ու հասարակության հարաբերության թեմաները։

 

Այս վեպի արժեքը հենց այն է, որ այն ներկայացնում է 21-րդ դարի հայ արձակի մեկ այլ ուղղություն․ այստեղ առաջնայինը ոչ թե պատմական մեծ իրադարձությունն է, այլ անհատի ներքին փորձառությունը։

 

3. Մարիամ Պետրոսյան — «Տունը, որտեղ…» / «The Gray House» (2009)

Մարիամ Պետրոսյանը ծնվել է Երևանում, իսկ վեպը գրվել և հրատարակվել է ռուսերեն։ Այն պատմում է հատուկ գիշերօթիկ դպրոցում ապրող երեխաների և երիտասարդների մասին։ Վեպը 2009 թվականին արժանացել է «Մեծ գիրք» մրցանակի ընթերցողների համակրանքի մրցանակին և ստացել է մի շարք այլ մրցանակներ ու անվանակարգեր։

 

Այս գործը հետաքրքիր է առաջին հերթին իր կառուցվածքով։ «Տունը» վեպում պարզապես գործողությունների վայր չէ․ այն ինքնուրույն, խորհրդավոր աշխարհ է, որի ներսում գործող հերոսներն ունեն իրենց կանոնները, լեզուն, հարաբերությունները և պատկերացումները։

 

Պետրոսյանը նաև հետաքրքիր օրինակ է այն բանի, թե որքան բազմազան է «հայ գրականություն» հասկացությունը։ Հայ հեղինակը պարտադիր չէ, որ ստեղծագործի հայերեն․ այս դեպքում հայ մշակութային միջավայրից եկած հեղինակը ստեղծագործել է ռուսերեն և ստացել լայն միջազգային ընթերցողական արձագանք։ Վեպը թարգմանվել է մի շարք լեզուներով։

 

4. Վարուժան Ոսկանյան — «Շշուկների մատյան» (2009)

Այստեղ նույնպես կարևոր է նշել լեզվական առանձնահատկությունը․ Վարուժան Ոսկանյանը ռումինահայ գրող է, իսկ «Շշուկների մատյան»-ը սկզբնապես հրատարակվել է ռումիներեն՝ 2009 թվականին։ Վեպի կենտրոնում հայոց ցեղասպանության հիշողությունն է, ինչպես նաև 20-րդ դարի քաղաքական բռնությունների ազդեցությունը մարդկանց ու ընտանիքների վրա։

 

Ոսկանյանի մոտ պատմական նյութը ներկայացվում է ոչ միայն որպես փաստերի շարադրանք, այլև որպես ընտանեկան հիշողության, բանավոր պատմությունների և անձնական փորձառությունների ամբողջություն։ 2024 թվականի հայագիտական ուսումնասիրություններից մեկը հենց վեպի վավերագրական և գեղարվեստական բաղադրիչների փոխհարաբերությունն է ուսումնասիրում։

 

Գիրքը նաև զգալի միջազգային գրական արձագանք է ունեցել․ այն արժանացել է մի շարք ռումինական մրցանակների, 2016-ին ստացել է Եվրոպայի կենտրոնական գրական մրցանակի՝ ANGELUS-ի գլխավոր մրցանակը, ընթերցողների մրցանակը և լավագույն թարգմանության մրցանակը։

 

Այսպիսով, այն հետաքրքիր է ոչ միայն որպես ցեղասպանության մասին վեպ, այլև որպես հիշողության գրականացման օրինակ։

 

5. Նարինե Աբգարյան — «Սիմոն» (2020)

«Սիմոնը» Աբգարյանի 2020 թվականին հրատարակված վեպն է։ Գլխավոր հերոսը Սիմոն անունով շինարար է, որը մահանում է հենց վեպի սկզբում, և նրա կյանքի պատմությունը բացվում է հետադարձ հայացքների, հարաբերությունների ու տարբեր մարդկանց ճակատագրերի միջոցով։

 

«Սիմոնի» հետաքրքրությունը, իմ կարծիքով, այն է, որ հեղինակը չի փորձում հերոսին ներկայացնել միայն որպես «լավ» կամ «վատ» մարդ։ Վեպը տարբեր մարդկանց հարաբերությունների և որոշումների միջոցով փորձում է հասկանալ, թե ինչու են մարդիկ գործում այնպես, ինչպես գործում են։

 

Միաժամանակ այստեղ կրկին կա հայկական միջավայր՝ Բերդը, տեղական կենցաղը, ընտանեկան հարաբերությունները և բանավոր խոսքին մոտ պատմողականությունը։ Վեպը նաև միջազգային հետաքրքրության է արժանացել․ այն ընդգրկվել է «Մեծ գիրք» մրցանակի 2021 թվականի կարճ ցուցակում և վաճառվել է մի շարք երկրներում։

 

Այս ցանկի ամենակարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ 21-րդ դարի հայ գրականությունը միայն ցեղասպանության, պատերազմի կամ ազգային ինքնության մասին գրականություն չէ։ Այդ թեմաները, իհարկե, կարևոր են, բայց ժամանակակից հեղինակների մոտ հանդիպում են նաև միայնություն, ընտանիք, ծերություն, սեր, քաղաքային կյանք, անհատի հոգեբանություն, բանահյուսություն և ինքնության ավելի անհատական ձևեր։