«TRIPP-ը սպառնալիք է Իրանին»․ ինչպես է չհաստատված թեզը տարածվում հայկական մեդիայում

Հայաստանյան տեղեկատվական տիրույթում կրկին շրջանառվում է այն թեզը, թե «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» TRIPP նախագիծն Իրանի դեմ ուղղված ռազմական կամ հետախուզական ենթակառուցվածք է։

Վերջին շաբաթներին այս թեզը տարածվել է իրանցի գեներալին վերագրվող՝ սկզբնաղբյուր չունեցող հայտարարության, Թեհրանին վերագրվող անանուն «կոշտ պայմանի» և ռուսաստանցի պաշտոնյայի չհիմնավորված պնդումների միջոցով։ Առաջին երկու դեպքում փորձ է արվել այն ներկայացնել որպես Իրանի պաշտոնական դիրքորոշում։ 

Նշենք, որ «Փաստերի ստուգման հարթակը» նախկինում անդրադարձել է նման թեզի տարածմանը՝ ներկայացնելով ռուսաստանյան ու հայաստանյան այն շրջանակները, որոնք համակարգված ձևով շրջանառում էին թեզը:

Այն նախորդ անգամ տարածվում էր Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի ու Իսրայելի համատեղ ռազմական գործողություններին զուգահեռ. դեռ այդ ժամանակ, FIP.am-ը գրել էր, որ պնդումը, փաստահեն չէ՝ որևէ պաշտոնական կամ արժանահավատ աղբյուր, փաստաթուղթ չի հաստատում նախագծի ռազմահետախուզական բնույթը:

Իրանի պատերազմն ու TRIPP-ի շուրջ մանիպուլյացիաները․ փաստերն ընդդեմ քարոզչության

Այս անգամ ևս FIP.am-ը ուսումնասիրել է վերջին շաբաթներին շրջանառված հիմնական պնդումների սկզբնաղբյուրներն ու տարածման հետագիծը՝ պարզելու, թե իրականում որտեղից են դրանք գալիս և ինչ փաստական հիմք ունեն։

Իրանցի գեներալի խոսքերը կան, սկզբնաղբյուրը՝ ոչ

Օգոստոսի 13-ից՝ ռուսալեզու տելեգրմյան մի ալիքի հղումով, սոցիալական մեդիայում տարածվում էր իրանցի գեներալ-մայոր Ռահիմ Սաֆավիին վերագրվող հայտարարարություն ԹՐԻՓՓ նախագծի վերաբերյալ. ըստ տարածվող լուրի՝ իրանցի գեներալը մասնավորապես ասել էր, թե ԹՐԻՓՓ նախագծի շուրջ «չկա ո՛չ իրական փոխըմբռնում, ո՛չ էլ ընդհանուր շփման կետ Հայաստանի հետ»։

«Մյուս կողմից, եթե մենք դեմ ենք ԱՄՆ ներկայությանը Պարսից ծոցում, ապա ինչո՞ւ պետք է աջակցենք նրանց ներկայությանը Հարավային Կովկասում։ Մենք տարածաշրջանն ու մեր սահմանների անվտանգությունը դիտարկում ենք որպես մեկ ամբողջություն։ Ուստի այդ նախագիծն իր ներկայիս ձևաչափով սպառնալիք է ներկայացնում Իրանի համար։ Մենք շարունակում ենք բանակցությունները Հայաստանի հետ։ Սակայն եթե այնտեղ անվտանգության պատասխանատվությունը դրվի ամերիկյան զինված ուժերի վրա, Իրանը վերապահում է իրեն պատասխան գործողությունների իրավունքը և համապատասխան քայլեր ձեռնարկելու հնարավորությունը», — ըստ տարածվող լուրի՝ ասել էր իրանցի գեներալը։ 

Սաֆավիին վերագրվող խոսքերը ներկայացվում էին որպես արձագանք ավելի վաղ՝ օգոստոսի 11-ին, ԱԺ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավոր Սարգիս Խանդանյանի հայտարարությունների․ նա լրագրողների հետ ճեպազրույցում ասել էր, թե «Հայաստանի և Իրանի միջև ԹՐԻՓՓ-ի շուրջ փոխըմբռնում կա», և որ «Իրան-ԱՄՆ լարված հարաբերությունները չեն ազդի ծրագրի իրագործման վրա»։ 

«Փաստերի ստուգման հարթակը» ստուգել է տեղեկության  իսկությունը, ուսումնասիրել է լուրի սկզբնաղբյուրն ու տարածման հետագիծը։ 

Պարզել ենք, որ իրանցի գեներալին վերագրվող հայատարարությունը ԹՐԻՓՓ նախագծի վերաբերյալ օգոստոսի 13-ի երեկոյից սկսած համակարգված և մեծ արագությամբ  տարածում էին հայաստանյան տասնյակ ԶԼՄ-ներ։ 

Լուրն իր ֆեյսբուքյան էջում տարածել էր նաև Հայ ազգային կոնգրես կուսակցության ներկայացուցիչ Լևոն Զուրաբյանը՝ պնդելով, թե  Սաֆավին «հայկական կողմին մեղադրել է TRIPP-ի հանդեպ Իրանի դիրքորոշումը կեղծելու մեջ»:

«Այստեղ ամենասարսափելին այն է, որ Հայաստանի իշխանությունները փաստորեն նորից ստում են սեփական ժողովրդի առաջ, փորձելով թաքցնել բացառապես իշխանության պահպանման նպատակով իրագործվող արկածախնդրությունը, որը կարող է նոր ճակատագրական աղետների բերել Հայաստանն ու հայ ժողովրդին», -գրել է Զուրաբյանը:

Նրա այս գրառումը ևս հայտնվել էր հայաստանյան որոշ ԶԼՄ-ներում: 

Ռուսալեզու տելեգրամյան ալիքը՝ լուրի միակ աղբյուր

Տեղեկությունը օգոսոտոսի 12-ին առաջինը տարածել է @sepah_pasdaran_ru կոչվող ռուսալեզու տելեգրամյան ալիքը, որը մեր տեղեկատվաֆան տիրույթում ներկայացվում էր որպես ԻԻՀ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի ալիք։ 

Հատկանշական է, որ որպես էջի վարման լոկացիա էր նշված Ռուսաստանի Դաշնությունը, ալիքի նկարագրության մեջ նշվում է, որ այն լուսաբանում է Իրանի զինված ուժերի վերաբերյալ նորությունները։ 

Նշենք, սակայն, որ այս ալիքը ԻՀՊԿ-ի պաշտոնական էջերի ու հաշիվների ցանկում չկա․ Կորպուսը նախկինում հրապարակել էր սոցիալալական մեդիայի տարբեր հարթակներում իր ռեսուրսների հասցեները, համաձայն որի, Telegram-ում այն ներկայացված է «sepahnews.ir» ալիքի միջոցով։

Ուշագրավ է, որ այս կորպուսի պաշտոնական ալիքը չհանդիսացող այս տելեգրամայն ալիքից զատ, Սաֆավիին վերագրվող հայտարարության մասին որևէ այլ՝ երկրորդ աղբյուր չի հայտնում․ FIP.am-ի մշտադիտարկումները ցույց տվեցին, որ իրանալեզու որևէ՝ արժանահավատ կամ ոչ արժանահավատ աղբյուր նման տեղեկություն չէր տարածել։ 

Փաստացի, հայաստանյան տեղեկատվական տիրույթում կայծակնային արագությամբ տարածված լուրը հիմնված էր բացառապես մեկ ռուսալեզու տելեգրամյան ալքի հրապարկման վրա, որը չի հանդիսանում ԻՀՊԿ-ի պաշտոնական կամ դրա հետ փոխակապակցված էջ։ 

Մերկապարանոց պնդում՝ ՌԴ ԱԽՔ-ից

Օրեր առաջ էլ ԹՐԻՓՓ-ն Իրանի դեմ ռազմական և հետախուզական ենթակառուցվածք ներկայացնող հայտարարություն հնչեց Ռուսաստանի Անվտանգության խորհրդից. ԱԽՔ տեղակալ Ալեքսեյ Շևցովը,  մասնավորապես, նշում էր, որ «Հայաստանի տարածքով «Թրամփի երթուղու» իրականացումը հնարավորություն կտա ԱՄՆ զորքերը տեղակայել անմիջապես Իրանի սահմանին»: 

«Այսպես կոչված «Թրամփի երթուղին» Հայաստանի տարածքով, ամերիկացիներին հնարավորություն է տալիս իրենց զորքերը կամ մասնավոր ռազմական ընկերությունների ստորաբաժանումներ, ինչպես նաև հետախուզական ենթակառուցվածք տեղակայել անմիջապես Հայաստանի տարածքում՝ Իրանի սահմանին մոտ»,- ասել է Շևցովը։

Մինչդեռ, ԹՐԻՓՓ-ի ռազմահետախուզական նախագծի շուրջ պնդումները հիմնված չեն որևէ արժանահավատ աղբյուրի, որևէ փաստաթղթի կամ պաշտոնական աղբյուրի վրա․ ավելին՝ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև հրապարակված փաստաթղթերում նախագիծը ներկայացված է որպես տրանսպորտային, լոգիստիկ և տնտեսական նախաձեռնություն․ դրանցում ամերիկյան զորքերի, մասնավոր ռազմական ընկերությունների կամ հետախուզական ենթակառուցվածքի տեղակայման մասին որևէ դրույթ չկա։ 

«Անանուն աղբյուրը», Թեհրանի «կոշտ պայմանը» ու «ռուսական զորքերը»

ՌԴ ԱԽՔ տեղակալի այս հայտարարությունից օրեր անց՝ սեպտեմբերի 7-ին,  հայաստանյան երկու ԶԼՄ՝ News{.}am-ն ու AlphaNews-ը ընդամենը կես ժամվա տարբերությամբ հրապարակեցին բառացիորեն նույն լուրն այն մասին, թե իբր 

Թեհրանը «անսպասելիորեն նոր կոշտ պայմաններ է դրել Փաշինյանի առաջ»:  

ԶԼՄ-ները իրենց «անանուն աղբյուրին» հղումով գրել են. «Իրանի իշխանությունները պահանջել են, որպեսզի TRIPP-ի պաշտպանության գործն իրակացնեն կամ բացառապես հայկական զինված ուժերը, կամ Հայաստանի տարածքում արդեն գտնվող երրորդ երկրի զինված ուժերը /ակնհայտորեն նկատի ունենալով ռուսական զինված ուժերին/»:

News{.}am-ի այս տեղեկությունը որպես հաստատված փաստ իր ճեպազրույցում պնդել էր «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Լևոն Քոչարյանը և նաև նրա միջոցով այդ անանուն տեղեկությունը տարածվել էր տարբեր լրատվամիջոցներում (1, 2, 3 )։ 

Անանուն աղբյուրով տեղեկությունը տարածող էջերից է նա Հայ ազգային կոնգրեսի ֆեսյբուքյան «Լրջանալու պահը» կոչվող էջը, որը լուրը հրապարակել է 2020 թվականի հունվարին Իրաքում ԱՄՆ զինված ուժերի կողմից սպանված իրանցի բարձրաստիճան գեներալ Ղասեմ Սոլեյմանիի լուսանկարով: 

Հատկանշական է, որ Սոլեյմանին սպանվել է 2025 թվականին ԹՐԻՓՓ-ի նախագծի վերաբերյալ համաձայնագրի ստորագրումից 5 տարի առաջ:

ԱԳՆ-ի մեկնաբանությունը

ՀՀ արտաքին գործերի նախարարությունից FIP.am-ին հայտնեցին, որ շրջանառվող նման լուրերն ապատեղեկատվություն են: 

«ԹՐԻՓՓ-ի վերաբերյալ կնքված բոլոր փաստաթղթերը հրապարակային են: Ինչպես դրանցում ամրագրված է և ինչպես բազմիցս ընդգծվել է հրապարակավ, ԹՐԻՓՓ-ի ենթակառուցվածքների և դրանց անցման տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացվելու է բացառապես ՀՀ կողմից, դրանք գործելու են ՀՀ իրավազորության ներքո, և որևէ երրորդ երկրի ռազմական ուժերի տեղակայում բացառված է:

Նշվածին հակառակ նարատիվները ապատեղեկատվություն են», — ասում են ԱԳՆ-ից:

Եզրակացություն

Այսպիսով, վերջին շաբաթներին «TRIPP-ն Իրանի դեմ ուղղված ռազմական և հետախուզական նախագիծ է» թեզը շրջանառվել է երեք հիմնական եղանակով՝ իրանցի գեներալին վերագրվող չհաստատված հայտարարությամբ, Թեհրանի անունից ներկայացվող անանուն տեղեկությամբ և Ռուսաստանի Անվտանգության խորհրդի ներկայացուցչի պնդմամբ։

Սաֆավիին վերագրվող խոսքերի միակ հայտնաբերված աղբյուրը ռուսալեզու ոչ պաշտոնական տելեգրամյան ալիք է, իսկ հայտարարությունը չի հրապարակվել իրանական պաշտոնական կամ արժանահավատ լրատվական աղբյուրներում։ Թեհրանին վերագրվող «կոշտ պայմանը» ևս հիմնված է անանուն աղբյուրի վրա և հերքվել է Հայաստանի ԱԳՆ-ի կողմից։

Մինչդեռ TRIPP-ի վերաբերյալ հրապարակված փաստաթղթերում ամերիկյան զորքերի, մասնավոր ռազմական ընկերությունների կամ հետախուզական ենթակառուցվածքների տեղակայման մասին որևէ դրույթ չկա։ Դրանց համաձայն՝ ենթակառուցվածքներն ու դրանց անցման տարածքները մնալու են Հայաստանի իրավազորության և վերահսկողության ներքո։

Հետևաբար, TRIPP-ի միջոցով Իրանի սահմանին ամերիկյան ռազմական կամ հետախուզական ներկայություն ստեղծելու մասին շրջանառվող պնդումները փաստական հաստատում չունեն։ Դրանք ներկայացվել են պաշտոնական դիրքորոշման տպավորությամբ, սակայն հիմնվել են չհաստատված մեջբերումների, անանուն աղբյուրների և հրապարակված փաստաթղթերից չբխող հայտարարությունների վրա։

Նանե Մանասյան