«Հայկական Սփյուռքը 21-րդ դարում. համայնքներ, հաստատություններ, անհատներ»

Ստորեւ ներկայացնում ենք «Սփյուռքյան հեռանկարներ» կենտրոնի հայտարարությունը․

«Մեր նպատակն է հրատարակել ինքնատիպ ժողովածու՝ նվիրված ժամանակակից հայկական Սփյուռքին։ Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում այս թեմայով զգալի ակադեմիական հետազոտություններ են կատարվել, մեծ մասամբ մի քանի փորձագետների եւ նախաձեռնությունների ջանքերով՝ ներառյալ առանձին դեպքերի ուսումնասիրություններ, պատմական վերլուծություններ եւ թեմատիկ մոտեցումներ։ 

Այս նախաձեռնության միջոցով ուզում ենք հասկանալ, թե ինչպիսին է հետազոտությունների ներկա վիճակը, խթանել նոր հետազոտություններ եւ լսել հնարավորինս շատ ու բազմազան ձայներ՝ տարբեր առարկայական եւ տեսական տեսանկյուններից։ Ուշադրության կենտրոնում են Սփյուռքի հետ կապված ժամանակակից հարցերը։ Առարկայական եւ տեսական մոտեցումները լիովին բաց են։ Նախաձեռնության հիմնական հարցն է. ո՞ւր է գնում հայկական Սփյուռքը 21-րդ դարում։

Փորձագիտական գնահատումից հետո պատվիրված հետազոտական հոդվածները կհրապարակվեն խմբագրված գրքի կամ բազմահատոր ձեւաչափով։

Հետաքրքրված ենք իմանալ, թե ինչպես է հետազոտությունները վեր հանում սփյուռքահայ համայնքների ու հաստատությունների խնդիրները եւ այն մարտահրավերները, որոնց նրանք բախվում են արագ փոփոխվող ու անկայուն աշխարհում։ Մինչ Մերձավոր Արեւելքի կարեւոր հայկական համայնքները դատարկվում են պատերազմների ու անկայունության պատճառով, միգրացիան ոչ միայն նոր մարտահրավերներ է ստեղծում, այլեւ՝ նոր հնարավորություններ։

Այս փոփոխությունները կարելի է ավելի մանրամասն ուսումնասիրել՝ դիտարկելով Սփյուռքի հաստատությունների էվոլյուցիան՝ եկեղեցի, քաղաքական կուսակցություններ, դպրոցներ, մամուլ, հիմնադրամներ, մարզական ակումբներ, բարեգործական կազմակերպություններ, մշակութային միավորումներ, ակադեմիական կենտրոններ եւ այլն, ինչպես նաեւ նոր ձեւավորված նախաձեռնությունները։ 

Հետազոտական այս նախաձեռնության մաս են կազմում նաեւ ուսումնասիրություններն այն անհատների մասին, ովքեր կարեւոր ներդրում ունեն եւ զգալի ազդեցություն են թողնում հայկական Սփյուռքի վրա։

Լուսանկարը` REUTERS

Սփյուռքի հարաբերությունը հայկական պետության նախաձեռնության մեկ այլ կարեւոր ուղղություն է։ Ինչպե՞ս է անկախ Հայաստանի ի հայտ գալն ազդել Սփյուռքի վրա։ Թեեւ այս հարաբերության քաղաքական կողմերի մասին կան մի քանի կարեւոր հետազոտություններ, սոցիոլոգիական ու մարդաբանական մոտեցումները քիչ են։ Ինչպե՞ս է անկախ Հայաստանի հայտնվելը եւ Երեւանի՝ նոր «սփյուռքահայ» կենտրոն դառնալը ազդել սփյուռքի ներքին եւ միջհամայնքային կապերի, հաղորդակցության ու տեղաշարժերի վրա։ Ինչպե՞ս է Սփյուռքի ուշադրության կենտրոնացումը Հայաստանի վրա ազդել նրա ռեսուրսների մոբիլիզացիայի վրա՝ ազգային եւ տեղական հարցերի կամ կարիքների առնչությամբ։ Փոխվե՞լ է արդյոք սփյուռքահայ ինքնությունը ինքնիշխան պետության առաջացման հետեւանքով։

Սփյուռք-Հայաստան հարաբերության մյուս ուղղությունը Երեւանի քաղաքականություններն ու մոտեցումներն են Սփյուռքի հանդեպ։ Ինչպե՞ս են դրանք փոխվել, եթե առհասարակ փոխվել են։ Ի՞նչ տեսակետներ ունեն Հայաստանում պետական եւ ոչ պետական դերակատարները Սփյուռքի հետ կապված։ Ինչպե՞ս է արտագաղթը Հայաստանից ազդել Սփյուռքի վրա։

Հատուկ հետաքրքրություն ենք տածում հայկական Սփյուռքի եւ բարեգործության թեմայի հանդեպ։ Պետության բացակայության պայմաններում հայկական մշակութային կյանքը Սփյուռքում (ինչպես նաեւ հայրենիքում) ավանդաբար հենվել է բարեգործական նախաձեռնությունների վրա։ Անցյալում այդ ուղղությամբ առաջամարտիկ են եղել ունեւոր անհատները Պարսկաստանից եւ Հնդկաստանից։ Հետագայում գործի են անցել Ստամբուլի, Կահիրեի, Բաքվի եւ Թբիլիսիի ունեւոր ամիրաներն ու արդյունաբերողները։ Մանթաշյանից մինչեւ Մելքոնյան եղբայրներ, Գալուստ Կիւլպէնկեանից մինչեւ Ալեք Մանուկյան, Հրայր Հովնանյան, Քըրք Կիրկոչյան եւ Մանուկյան եղբայրները ֆինանսավորել են կրթական, մշակութային եւ քաղաքական նախաձեռնություններ։ Ինչպե՞ս են այսօր Սփյուռքի ունեւոր հայերը, լինեն նրանք Շվեյցարիայում կամ Սիլիկոնյան հովտում, ներգրավվում հայկական (կամ ոչ հայկական) հարցերում։ Ինչպե՞ս է փոխվում բարեգործությունը։ Կա՞ն արդյոք «խաթարողներ» համայնքային աջակցության ավանդական ոլորտում։

Վերջապես, Մերձավոր Արեւելքից, Հայաստանից եւ նախկին խորհրդային հանրապետություններից արտագաղթը նոր սփյուռքահայ համայնքներ է ձեւավորում։ Ի՞նչ է հայտնի նրանց մասին։ Այդ համայնքներում նոր տիպի հաստատություններ ձեւավորվու՞մ են արդյոք։ Ի՞նչ դինամիկա է նկատվում սփյուռքաստեղծման ավելի վաղ փորձի հետ համեմատ։ Ի՞նչ հարաբերություն կա «նոր» եւ «հաստատված» համայնքների միջեւ, երբ դրանք գոյակցում են։

Ընթացիկ հետազոտական նախագիծը կառուցվում է թեմաների շուրջ.

Մաս I. Հայկական սփյուռքահայ համայնքներն այսօր

•    Արտագաղթի հետեւանքով առաջացած փոփոխություններ, օրինակ՝ Լիբանանում, Սիրիայում, Իրաքում, Իրանում, Վրաստանում, Ուզբեկստանում, Ադրբեջանում, Պաղեստին/Իսրայելում, Հունաստանում, Եգիպտոսում եւ այլն։

•    Վերջերս ձեւավորված համայնքների ընթացիկ զարգացումները, այդ թվում՝ Ռուսաստանում, Լեհաստանում, Գերմանիայում, Բելգիայում, Նիդեռլանդներում, սկանդինավյան երկրներում, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում եւ այլն։

•    Առաջարկները կարող են կենտրոնանալ կոնկրետ տարածաշրջանների կամ քաղաքների վրա, ինչպիսիք են Կալիֆորնիան, Ռոնի հովիտը, Թավրիզը, Հալեպը, Բեյրութը, Մոսկվան, Նոր Նախիջեւան/Դոնի Ռոստովը, Թբիլիսին, Ստամբուլը եւ այլն։

Մաս II. Հայկական սփյուռքահայ հաստատություններ եւ կազմակերպություններ

•    Կոնկրետ հաստատություններ, ինչպիսիք են եկեղեցիները, երեք քաղաքական կուսակցությունները եւ նրանց արբանյակ կազմակերպությունները, խոշոր հիմնադրամները, կազմակերպությունները կամ նախաձեռնությունները՝ լինեն դրանք հաստատված, թե համեմատաբար նոր։ Երիտասարդական եւ սոցիալական շարժումների ուսումնասիրություններ՝ հատուկ ընդգծելով ընթացիկ դինամիկան։

•    Բարեգործություն եւ Սփյուռք, հատկապես 1988 թվականից հետո։

•    Սփյուռքահայ քաղաքական ակտիվություն։

•    Սփյուռքի ենթախմբեր. հարցի շուրջ մոբիլիզացիա, մասնագիտական միավորումներ, կոնկրետ համայնքային նախաձեռնություններ։

Լուսանկարը` REUTERS

Մաս III. Հայկական սփյուռքահայ անհատներ եւ նրանց կենսագրություններ/գործունեությունը

•    Հաստատություններից բացի, կան տարբեր ծագում ունեցող մարդիկ, ովքեր ներդնում են իրենց ժամանակը, ուժը եւ միջոցները հայկական հարցերում՝ լինի դա տեղական թե համազգային մակարդակով. բարերարներ, համայնքային առաջնորդներ, կապող օղակներ, ակտիվիստներ, մտավորականներ, նկարիչներ եւ այլն։ Ի՞նչ կարելի է քաղել նրանց փորձից՝ լինեն նրանք առանձին անհատներ, ընտանիքներ, թե փոքր ոչ ֆորմալ խմբեր։

•    Անհատները՝ որպես փոփոխության եւ նորարարության գործակալներ։ Ի՞նչ ազդեցություն են ունեցել նրանց գործունեությունն ու մոտեցումները Սփյուռքում կամ Հայաստանում։

Մաս IV. Հայկական Սփյուռքը եւ նրա հարաբերությունները արտաքին դերակատարների հետ

•    Սփյուռքի հարաբերությունները ընդունող երկրի հաստատությունների հետ (քաղաքական, սոցիալական, մշակութային, տնտեսական), ներառյալ ոչ հայկական սփյուռքահայ համայնքների հետ։

•    Սփյուռքի հարաբերությունները ծագման երկրների հետ (ծննդավայր, նախնիների հող, Հայաստանի Հանրապետություն, կամ հայրենիքի վերացական գաղափար)։

•    Ակնկալիքներ Հայաստանից եւ նրա կառավարությունից։

•    Սփյուռքից Հայաստան միգրացիա։

•    Սփյուռքի հարաբերությունները տարածաշրջանային կառույցների հետ, օրինակ՝ միջպետական հաստատությունների, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ը, ԵՄ-ն եւ այլն, ինչպես նաեւ թե ինչպես են այդ հաստատությունները առնչվում սփյուռքահայ համայնքների հետ։

Լուսանկարը` REUTERS

Մաս V. Հայկական Սփյուռքի խաչաձեւ թեմաներ եւ հարցեր

•    Գենդերային հարցերին նվիրված առանձին ուսումնասիրություններից բացի, խրախուսում ենք հետազոտության մեջ ներառել գենդերային վերլուծություն։

•    Կրթական հաստատություններ եւ լեզվի պահպանում/վերականգնում։

•    Սփյուռքի քաղաքական տնտեսությունը. ինչպե՞ս է ֆինանսավորվում նրա ենթակառուցվածքը։ Անհավասարությունների բնույթն ու պատճառները։ Տնտեսական առաջնահերթությունների տարածաշրջանային տարբերությունները։

•    Թվային տարածքներ, սոցիալական մեդիա, հաղորդակցության այլ գործիքներ եւ դրանց ազդեցությունը մոբիլիզացիայի ու ինքնության վրա։

•    Մշակութային արտադրություն եւ արվեստ։

•    Սոցիալական հարցեր եւ փոփոխվող սովորույթներ։