Ներկայացնում ենք 1998-2005 թթ. Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարար եւ փոխկանցլեր Յոշկա Ֆիշերի հոդվածի թարգմանությունը։
Յոշկա Ֆիշեր
Դարաշրջանը, երբ աշխարհակարգը հենվում էր ԱՄՆ-ի ռազմական ու տնտեսական մենաշնորհի եւ ամերիկյան արժեքների վրա, ավարտվել է։ Դրան զուգահեռ անհետացել է Եվրոպայի կայունությունը։ Աշխարհն ավելի անկայուն ու անկանխատեսելի է դարձել, եւ մոտ ապագայում անկայունությունը միայն կաճի։
Ժամանակին աշխարհակարգի ուրվագծերը հստակ երեւում էին G7/G8 ձեւաչափում, որն ընդգրկում էր առաջատար արդյունաբերական երկրները։ Սակայն այժմ առաջացել են մրցակցող ձեւաչափեր՝ Չինաստանի գլխավորած Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը, Ռուսաստանի գլխավորած Եվրասիական տնտեսական միությունը, ինչպես նաեւ BRICS+-ը (Բրազիլիա, Ռուսաստան, Հնդկաստան, Չինաստան, ՀԱՀ եւ եւս մոտ մեկ տասնյակ անդամ երկրներ՝ գումարած տասը գործընկեր երկրներ)։ Այս բոլոր ձեւաչափերում գերակշռում են զարգացող տնտեսությունները։
Ամերիկյան հեգեմոնիան փոխարինվել է նոր բանաձեւով՝ մի քանի խոշոր տերությունների մրցակցությամբ եւ պայքարով, առանց հստակ ու ամրագրված կանոնների ամբողջության։ Կա միայն տնտեսական, տեխնոլոգիական եւ ռազմական հզորությունը, ինչը նշանակում է, որ մեծանում է նաեւ հակամարտությունների, ընդհուպ միջուկային տերությունների միջեւ պատերազմի ռիսկը։
Այս նոր աշխարհակարգը բոլորովին կայուն չէ։ Այդ մասին են վկայում պատերազմը Ուկրաինայում, պատերազմը Պարսից ծոցում եւ Մյանմայի քաղաքացիական պատերազմը, որը դադարեցնելու փորձ ոչ ոք չի անում, ինչպես նաեւ Չինաստան-Թայվան կամ Կորեական թերակղզում պատերազմի մշտական սպառնալիքը։ Երկու բացահայտ պատերազմները՝ զուգակցված Իրանի կողմից Հորմուզի նեղուցի շրջափակման հետ, արդեն լուրջ հարված են հասցրել համաշխարհային տնտեսությանը՝ բարձրացնելով նավթի, գազի, պարարտանյութերի գները։ Երկու հակամարտություններում էլ մարդիկ են զոհվում, եւ սրման ռիսկը շարունակում է աճել։
Զարմանալի չէ, որ ամենամեծ ուշադրությունը գրավում են Ուկրաինան եւ Իրանը։ Սակայն այս հակամարտություններն ըստ էության նաեւ «միջնորդավորված» պատերազմներ են. դրանց ռազմավարական նշանակությունը հնարավոր չէ հասկանալ՝ առանց հաշվի առնելու պատմական առճակատումը ԱՄՆ-ի՝ ներկայիս գլխավոր տերության, եւ Չինաստանի՝ աճող հավակնորդի միջեւ։ Չինաստանը մնում է ստվերում եւ հանգիստ հաղթում է, մինչ ԱՄՆ-ը անկանոն քայլեր է անում Ծոցում եւ փչացնում հարաբերությունները վաղեմի բարեկամների ու դաշնակիցների հետ։
Այս առճակատումը երկու բոլորովին տարբեր համակարգերի դիմակայություն է, որը պետք է որոշի XXI դարի դեմքը։ ԱՄՆ-ը բարձր մրցունակությամբ շուկայական տնտեսություն է եւ աշխարհի ամենահին ժողովրդավարությունը, թեեւ հիմա ապրում է տեխնոլոգիական օլիգոպոլիաների ճնշման ներքո։
Լուսանկարը` REUTERS
Չինաստանը կենտրոնացված պետություն է, որը կառավարվում է ամենազոր Կոմունիստական կուսակցության կողմից, որը լիովին վերահսկում է տնտեսությունը, բանակը եւ հասարակությունը։ Չինացի կոմունիստները հանճարեղ քայլ կատարեցին Մաո Ցզեդունի «մշակութային հեղափոխության» խելագարությունից հետո։ Պահպանելով բացարձակ իշխանությունն ու կուսակցական վերահսկողությունը՝ Դեն Սյաոպինը թույլ տվեց, որ գոյություն ունեցող պետական տնտեսության ներսում արագ աճի մասնավոր հատվածը, որը ժամանակի ընթացքում շատ ոլորտներում առաջ անցավ նույնիսկ ԱՄՆ-ից։ Արդյունքում, հսկայական ներքին շուկայի շնորհիվ, ձեւավորվեց յուրօրինակ մի բան՝ «կոմունիստական հիպերկապիտալիզմ»։
Չինական մոդելը կտրուկ տարբերվում է սովետականից, որը սկզբից եւեթ հակակապիտալիստական եւ առաջին հերթին գաղափարախոսական նախագիծ էր։ Չինացիները ցանկացան միաժամանակ պահպանել իրենց արմատները եւ կրկնել պատմության մեջ ամենահաջողակ կապիտալիստական տնտեսության ուղին, եւ դա նրանց հաջողվեց։ Առաջին հայացքից պարադոքսալ այս մոտեցումը շարունակում է աշխատել։
Չինաստանի հաջողությունը բացատրվում է մի քանի գործոններով՝ հսկայական ներքին շուկա, հսկայածավալ ներդրումներ ենթակառուցվածքներում, շինարարական բում, աճող ուրբանիզացիա, սուր ներքին մրցակցություն եւ հսկայական պետական ներդրումներ գիտության ու տեխնոլոգիաների մեջ։ Չինական պետությունը նպատակաուղղված զբաղվում է իր ռազմավարական խնդիրներով՝ առաջին հերթին բանակի ամրապնդմամբ ու արդիականացմամբ եւ համաշխարհային առաջատարության համար պայքարով այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են վերականգնվող էներգետիկան եւ արհեստական բանականությունը։
Լուսանկարը` REUTERS
Չի կարելի չընդունել, որ Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության՝ տասնամյակներ առաջ պլանավորելու հմտությունն ու առաջին տեղը զբաղեցնելու վճռականությունը բացառիկ հաջողակ երկակի համակարգ են ստեղծել։
Արդյո՞ք ԱՄՆ-ը կկարողանա զսպել չինական մարտահրավերը, ինչպես ժամանակին զսպեց Խորհրդային Միությանը, դեռ պարզ չէ։ Պատասխանը մասամբ կախված է նրանից, թե արդյոք ԱՄՆ-ը կշարունակի հեռանալ ժողովրդավարական կապիտալիստական մոդելից, որը ժամանակին կատարելության էր հասցրել։ Ներկայիս տեղաշարժը դեպի մասնավոր տեխնոլոգիական մագնատների ավտորիտար օլիգոպոլիա իսկական նվեր է Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության համար։
Սակայն պատասխանը կախված է նաեւ նրանից, թե արդյո՞ք չինական ղեկավարությունը կկարողանա դիմադրել Թայվանի դեմ ուժ գործադրելու գայթակղությանը։ Եթե Չինաստանը հավատարիմ մնա իր հաջողակ մոդելին, ապա կկարողանա իր նպատակների մեծ մասին հասնել խաղաղ ճանապարհով։ Պատահականություններն ու սխալ հաշվարկները միշտ հնարավոր են, եւ դրանց գինը կարող է հսկայական լինել։ Դա կարող են փաստել Վլադիմիր Պուտինն եւ Դոնալդ Թրամփը։
Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ: Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
