«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Ֆրանսիայում ավագ դպրոցականների և ուսանողների զանգվածային բողոքի ցույցերն ու դասադուլները հոկտեմբերի սկզբին ստացել են այնպիսի մասշտաբ, որի մասին սկզբում քչերն էին մտածում։ Շարժումը ծնվել է որպես տեղային դժգոհություն Փարիզի մերձակայքի դպրոցներից, որտեղ ուսուցիչների և ուսման գործընթացի հետ կապված խնդիրներ կային։ Մի քանի օրում բողոքը Իլ-դը-Ֆրանսից տարածվեց Լիոնի ու այլ քաղաքների վրա, դպրոցականներին միացան ուսանողները՝ պահանջելով ավելի շատ միջոցներ համալսարանների համար, իսկ հոկտեմբերի 1-ին Օբերվիլիեում և 2-ին Լիոնում երթերը վերաճեցին բախումների ոստիկանության հետ։ Հոկտեմբերի 6-ին և 8-ին անցկացվեցին համազգային մոբիլիզացիայի օրեր, իսկ 13-ին կրթության ոլորտի հիմնական արհմիությունները, կրթական կառույցները կոչ արեցին գործադուլի՝ դպրոցականների շարժումը վերածելով ամբողջ կրթական համակարգի բողոքի։
Առաջին հայացքից թվում էր, թե շարժումը պետք է ընթանա Ֆրանսիային վաղուց ծանոթ սցենարով. որևէ կոնկրետ հարցի շուրջ բռնկված դժգոհությունը մի քանի շաբաթ աղմկում է, կառավարությունը փոքր զիջումներ է անում, և փողոցն աստիճանաբար դատարկվում է։ Բայց այս անգամ ամեն ինչ այլ է։ Շարժումն արագորեն քաղաքական երանգ է ստացել, ընդդիմությունն ու իշխանությունը փոխադարձաբար մեղադրել են միմյանց, իսկ խաղաղ հանրահավաքները վերաճել են ավերածությունների, բախումների՝ ընդգրկելով մասնակիցների անհամեմատ մեծ շրջանակ, քան թեմայի շահառուներն են:
Իրականում այս ամենի պատճառները շատ ավելի խորն են, քան ձախի ու աջի քաղաքական մրցակցությունը կամ ուղղակի դպրոցականների բողոքը։ Այն լավագույնս երևում է երկրի տնտեսական, սոցիալական ու ֆինանսական պատկերում։ Պետության ծախսերը տարիներ շարունակ գերազանցում են հարկային եկամուտները, և հավաքված պարտքն արդեն հասել է աստղաբաշխական չափերի։ Այս տարվա առաջին եռամսյակում այն կազմում էր շուրջ 3,54 տրիլիոն եվրո՝ ՀՆԱ-ի 117,5 %-ը, ֆինանսների նախարարության կանխատեսմամբ՝ 2026-ի վերջին կհասնի ՀՆԱ-ի 119,3 %-ի, իսկ 2027-ին՝ 121,7%-ի։ Սա Ֆրանսիայի INSEE վիճակագրական ինստիտուտի՝ 1995 թվականից կիրառվող ներկայիս մեթոդաբանությամբ գրանցված ամենաբարձր ցուցանիշն է և գրեթե կրկնակի գերազանցում է Եվրամիության սահմանած 60 %-ի ուղենիշը։ Բյուջեի դեֆիցիտը, որ 2025-ին կազմել էր ՀՆԱ-ի 5,1 %-ը, այս տարի կանխատեսվում է 5,4 %, այն դեպքում, երբ եվրոպական կանոններով թույլատրելի առավելագույնը 3 %-ն է, և Ֆրանսիան արդեն երկու տարի գտնվում է Եվրամիության հատուկ հսկողության տակ։ Խնդիրն ավելի է խորանում նրանով, որ պարտքի սպասարկումը թանկանում է. նրա միջին ենթադրյալ տոկոսադրույքը 2020-ի 1,25 %-ից 2025-ին հասել է մոտ 2 %-ի, այսինքն՝ ավելի ու ավելի մեծ գումար է գնում ոչ թե դպրոցներին ու հիվանդանոցներին, այլ վարկատուներին։
Վարչապետ Սեբաստիեն Լըկորնյուն հայտարարել է մոտ 54 միլիարդ եվրոյի բյուջետային ջանքերի մասին, որպեսզի 2027-ին դեֆիցիտը իջնի մինչև 5 %, բայց վերլուծաբանների գնահատմամբ՝ դա միայն կդանդաղեցնի վատթարացումը, այլ ոչ թե կկայունացնի պարտքի հարաբերակցությունը։
Փաստացի Ֆրանսիան հայտնվել է մի իրավիճակում, երբ պարտքերն աճում են, տնտեսությունը գրեթե չի զարգանում, իսկ աճող ծախսերը ստիպում են կրճատել հենց այն ոլորտները, որոնց վիճակն անմիջականորեն զգում են քաղաքացիները՝ դպրոցը, առողջապահությունը, հանրային ծառայությունները։
Եվ սա միայն Ֆրանսիայի խնդիրը չէ. այն, ինչ տեղի ունեցավ վերջին օրերին Իտալիայում, մասնավորաբար՝ Հռոմում, Միլանում, Ֆլորենցիայում, Բոլոնիայում և Ջենովայում, ցույց է տալիս, որ ալիքը դուրս է գալիս ազգային սահմաններից։ Նորից՝ խաղաղ ցույցերը վերաճեցին խանութների թալանի, բախումների: Ի դեպ, Իտալիայի համար նման բախումները, ըստ էության, նոր չեն։ Գարնանը Հռոմում արհմիությունների կազմակերպմամբ առնվազն 15 հազար մարդ դուրս էր եկել ռազմականացման ու կյանքի թանկացման դեմ։ Այսինքն՝ Իտալիայում թանկությունը, բնակարանային ճգնաժամը, կրթական բարեփոխումները և պատերազմի ու սպառազինության թեման միահյուսվել են մեկ ընդհանուր դժգոհության մեջ։
Այս շարժումների նոր բնույթն այն է, որ դրանք հաճախ չունեն ղեկավար կենտրոն, ձևավորվում են սոցիալական ցանցերում, բաղկացած են հիմնականում երիտասարդներից ու անչափահասներից և արագ արմատականանում են այնպես, որ դժվար է վերահսկել ոչ միայն կառավարությանը, այլև հենց արհմիություններին ու կուսակցություններին։ Այդպիսի շարժման հետ բանակցելը շատ ավելի բարդ է, քան դասական արհմիության, ուստի այն անկանխատեսելի է իշխանությունների համար։ Ե՛վ Ֆրանսիայում, և՛ Իտալիայում ձերբակալվածների մեջ շատ են անչափահասները, ինչը խոսում է սերնդային ճեղքվածքի մասին. երիտասարդները, որ ժառանգում են պարտքեր, թանկացած կյանք և խարխլված դպրոցներ, ավելի ու ավելի քիչ են վստահում հին միջնորդներին։
Այս ամենի հիմքում ընկած են նաև ավելի երկարաժամկետ գործընթացներ, որոնցից առաջինը ժողովրդագրականն է։ Եվրոպական բնակչությունը ծերանում է, և շատ ոլորտներում՝ առողջապահությունից ու շինարարությունից մինչև գյուղատնտեսություն և տեխնոլոգիաներ, մասնագետների ու աշխատուժի ցավագին պակաս կա։ Տարբեր գնահատականներով, մինչև 2050 թվականը ԵՄ երկրների աշխատունակ բնակչությունը կկրճատվի մոտ 20 %-ով, ընդ որում՝ Իտալիան, Իսպանիան և Գերմանիան այդ ազդեցությունն առավել խիստ կզգան։ Ամենացայտուն օրինակը Իսպանիան է։ 2025 թվականին նրա ՀՆԱ-ն աճեց 2,6 %-ով, մինչդեռ Գերմանիայինը՝ ընդամենը 0,4 %-ով, և տարբերությունը բացատրվում է ոչ թե բարձր արտադրողականությամբ, այլ աշխատողների թվի աճով։ Վերջին տարիներին Իսպանիայում ավելացել է շուրջ 2,3 միլիոն աշխատող՝ Գերմանիայի մոտ 500 հազարի դիմաց, ընդ որում՝ ներգաղթը զբաղվածության աճին Իսպանիայում նպաստել է ավելի շատ։ Վերլուծաբանները, սակայն, զգուշացնում են, որ իսպանական այս ընթացքն առանց արտադրողականության աճի դժվար է պահպանել։ Գերմանիայում էլ ավելի ու ավելի ակնհայտ է դառնում, որ առանց օտարերկրյա աշխատուժի ու մասնագետների ներգրավման տնտեսությունը չի կարող պահպանել իր ներուժը։
Սակայն տնտեսական անհրաժեշտությունն ինքնին չի լուծում հասարակական հարցը։ Ներգաղթյալներն իրենց հետ բերում են նաև այլ մշակութային ու արժեհամակարգային ավանդույթներ, և երբ ինտեգրումն ուշանում է, իսկ բնակարանի, դպրոցի, աշխատանքի ու անվտանգության շուրջ մրցակցությունը սրվում է, ներքին լարվածությունն անխուսափելիորեն աճում է։ Իրավիճակի պարադոքսն այն է, որ տնտեսությունը կարիք ունի ներգաղթի, իսկ ընտրողների զգալի մասը պահանջում է այն սահմանափակել, և այդ հակասությունը դեռ ոչ մի կառավարություն չի կարողացել հավաստի կերպով լուծել։ Այստեղ պետք է զգույշ լինել՝ հատկապես որ ներգաղթյալների խմբերը միատարր չեն, նրանց ներդրումը աշխատաշուկայում ակնհայտ է, սակայն շատ ժամանակ ներգաղթյալները ոչ թե ուղղակի աշխատողներ են, այլ ապաստան հայցողներ, որոնք ցանկանում են ապրել պետության հաշվին։ Այդ լարվածության պատճառով ներգաղթային քաղաքականությունը խստանում է գրեթե ողջ մայրցամաքում։ Գերմանիան, Իտալ իան, Դանիան և Ֆրանսիան կտրուկ խստացրել են օրենսդրությունը, ԵՄում այս տարվա հունիսին ուժի մեջ է մտել Միգրացիայի և ապաստանի նոր պակտը։
Երկրորդ խոշոր գործոնը Ուկրաինայի պատերազմն է, որի ազդեցությունը Եվրոպայի վրա խորն է և բազմակողմանի։ Մայրցամաքը զրկվեց էժան ռուսական էներգակիրներից». ԵՄ-ն արգելեց ռուսական ածխի ու նավթի ներմուծումը և կտրուկ կրճատեց գազի ներկրումը, ինչը բարձրացրեց էներգիայի գները և ծանրացրեց թե՛ արդյունաբերությունը, թե՛ ընտանիքների բյուջեն։ Միաժամանակ, Եվրոպան դարձել է Ուկրաինայի հիմնական աջակիցը։ 2026–2027 թվականների համար համաձայնեցվել է 90 միլիարդ եվրոյի վարկ՝ մոտ 60 միլիարդը՝ ռազմական կարիքների, 30 միլիարդը՝ բյուջետային աջակցության համար, որը ֆինանսավորվում է ԵՄ-ի համատեղ փոխառություններով, ընդ որում՝ Չեխիան, Հունգարիան և Սլովակիան դրանից դուրս են մնացել։ 2022 թվականից ի վեր Միության և անդամ պետությունների աջակցությունն Ուկրաինային անցել է 190 միլիարդ եվրոն, իսկ այս տարվա հունիսի 15-ին ԵՄ-ն սկսեց Ուկրաինայի հետ անդամակցության բանակցությունները։ Այս թվերը, սակայն, պետք է դիտարկել համեմատական հարթության վրա։ Վարկի սպասարկումը ԵՄ-ի բյուջեից կկազմի մոտ 1 միլիարդ եվրո՝ 2027-ին, և մոտ 3 միլիարդ տարեկան՝ 2028-ից, ինչը Ֆրանսիայի դեֆիցիտի մասշտաբի համեմատ փոքր է։ Բայց քաղաքական ընկալման մեջ տրամաբանությունը ուրիշ է, երբ դպրոցում ուսուցիչ չկա, իսկ բենզինը թանկանում է, «ահռելի օգնությունը օտար երկրին» դառնում է հեշտ թիրախ, և դա օգտագործում են հենց այն ուժերը, որոնք ավելի թերահավատ են Ուկրաինայի աջակցության հանդեպ։
Սրան գումարվում են նաև ՆԱՏՕ-ի 2025 թվականին ընդունված որոշմամբ՝ մինչև 2035 թվականը պաշտպանության և անվտանգության ծախսերը ՀՆԱ-ի 5 %-ի հասցնելու պարտավորությունները, որոնք նույնպես մրցակցում են սոցիալական ծախսերի հետ։
Այս ամենի քաղաքական հետևանքն այն է, որ ուժեղանում են աջ և ազգայնական ուժերը։ Ֆրանսիայում «Ազգային համախմբումը» առաջատար է 2027 թվականի նախագահական ընտրությունների հարցումներում, Գերմանիայում «Գերմանիայի այլընտրանք» կուսակցությունը վերջին տարիներին մի շարք հարցումներում հավասարվել է կամ առաջ անցել Քրիստոնյա-դեմոկրատական դաշինքից, Մեծ Բրիտանիայում վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում հարցումներում առաջատար է եղել Նայջել Ֆարաջի «Ռեֆորմ ՅՔ»-ն, իսկ Իտալիայում իշխանության գլուխ է Ջորջա Մելոնիի աջակողմյան կոալիցիան։
Հարցումները դեռ ընտրություն չեն, և շատ երկրներում կոալիցիոն թվաբանությունը ու մյուս կուսակցությունների «սանիտարական գոտին» դեռ սահմանափակում են այդ ուժերի հնարավորությունները, բայց միտումն անվիճելի է։ Նրանց հաջողությունը բացատրվում է ոչ այնքան գաղափարախոսությամբ, որքան այն հանգամանքով, որ նրանք առաջինը, ամենաբարձր ձայնով և ամենապարզ լեզվով խոսեցին այն թեմաների մասին, որոնց շուրջ հին կենտրոնամետ ուժերը լռում էին կամ խոսում էին ընդամենը տեխնոկրատական լեզվով։ Եվ երբ հիմնական կուսակցությունները ձայներ վերադարձնելու համար իրենք են ընդունում ներգաղթի խստացման աջակողմյան օրակարգը, դա միայն ամրապնդում է այն կարծիքը, որ ճիշտ էին հենց այդ «արմատականները»։
Այնպես որ, Եվրոպայում տեղի ունեցող գործընթացներն իրենց մեջ երկարատև խնդիրների արմատներ են կրում։ Եվրոպական համակարգը, որ կառուցվել էր էժան ռուսական էներգիայի, ամերիկյան անվտանգության հովանու, բաց համաշխարհային շուկաների և էժան վարկերի վրա, այսօր միանգամից ճաք է տվել գրեթե բոլոր հենասյուների մակարդակով։ Էներգիան թանկացել է, անվտանգությունը չի կարելի այլևս փոխանցել ուրիշներին, առևտրային աշխարհը մասնատվում է, իսկ փոխառության արժեքը բարձրանում է։ Ժողովրդագրական ծերացումը ճնշում է աշխատաշուկան ու թոշակային համակարգերը, ներգաղթը լուծում է դրա մի մասը, բայց ծնում է նոր քաղաքական հակասություններ, իսկ երիտասարդ սերունդը ավելի ու ավելի պատրաստ է փողոց դուրս գալու։ Ճգնաժամը երկարատև է, նախապատմությունը՝ տարիների, սակայն արագ լուծում չկա։
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
Գայանե Ասլամազյանի անհատական ցուցահանդեսը յուրահատուկ հանդիպում էր արվեստի մի աշխարհի հետ, որտեղ հրեշտակները պարզապես պատկերված չեն, այլ կարծես շնչում են՝ փոխանցելով բարություն, խորհրդավորություն և հոգու խորքից ծնված զգացմունքներ։ Հիացած եմ նրա արվեստի ինքնատիպ լեզվով, գույների արտահայտչականությամբ և կերպարներին հոգի ու խորիմաստություն հաղորդելու բացառիկ շնորհով։ Գայանեն ոչ միայն գեղեցկադեմ ու խարիզմատիկ անհատականություն է, այլև բազմատաղանդ արվեստագետ՝ հաղորդավարուհի, դերասանուհի և նկարչուհի, ում ստեղծագործություններն ունեն անկրկնելի ձեռագիր։ Սիրով մաղթում եմ նոր բարձունքներ, անսահման ներշնչանք և մեծագույն հաջողություններ։ Թող նրա արվեստի լույսը հասնի բազմաթիվ սրտերի, իսկ առաջիկայում սպասվող՝ առավել լայնածավալ մշակութային կենտրոնի բացումը նոր հնարավորություններ ստեղծի արվեստի ու գեղեցկության սիրահարների համար…
